મહાભારત · અધ્યાય 8.87

સર રાજપુત્રેણ સમાર્ચ્છદુગ્ર-- દુઃશાસનેન નિકૃતો નિકૃત્યા ॥

તત્રાકરોદ્દુષ્કરં રાજપુત્રો દુઃશાસનઃ કુરુવીરો મહાત્મા ।
યદ્ભીમસેનં પ્રતિયોધયદ્રણે જમ્ભો યથા શક્રમુદારવીર્યમ્ ॥

ધનુચ્છિત્ત્વા ભીમસેનસ્ય સઙ્ખ્યે ષડ્ભિઃ શરૈઃ સારથિમભ્યવિધ્યત્ ।
તતોઽવિધ્યત્ત્રિંશતા ભીમસેનં વરેષુભિર્વન્યમિવ દ્વિપેન્દ્રમ્ ॥

સ કાર્મુકં ગૃહ્ય તુ ભારસાધનં ભીમસ્તદા રાજપુત્રં હ્યવિધ્યત્ ।
પઞ્ચાશતૈર્બાણગણૈઃ સ્તનાનન્તરે તોત્રૈર્યથા તીવ્રવેગં દ્વિપેન્દ્રમ્ ॥

તતસ્તુ રાજન્વિરથં મહાત્મા દુઃશાસનો ભીમસેનં ચકાર ।
નિહત્ય સઙ્ખ્યે ચતુરોઽસ્ય બાહા-- ઞ્છિત્ત્વા રથેષાં પુનરેવ ચાક્ષિપત્ ॥

તતઃ ક્ષિતિસ્વો હ્યબરુહ્ય યાના-- દ્વૃકોદરો મદયા તસ્ય વાહાન્ ।
યમક્ષયં પ્રેષયિત્વા મહાત્મા રથં સમાકર્પત રાજસૂનોઃ ॥

તસ્માદવપ્લુત્ય રથાત્સસર્જ દુઃશાસનસ્તોમરમુગ્રવેગમ્ ।
સ તેન વિદ્ધો હ્યુરસિ હ્યપ્રમેયો ગદાં તસ્મૈ વિસસર્જાપ્રમેયામ્ ॥

તતઃ ક્રોધાદ્ભીમસેનઃ કૃતાનિ સર્વાણિ દુઃખાન્યનુસંસ્મરન્વૈ ।
સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય તથા પ્રતિજ્ઞા-- મુગ્રામસૌ રાજપુત્રૌ વ્યષીદત્ ॥

સઞ્ચિન્તિતં રોષમતીવ વેગા- ત્ત્રયોદશાબ્દં પુરુષપ્રવીરઃ ।
પ્રગૃહ્ય વજ્રાશનિતુલ્યવેગાં ગદાં કરેણાથ વૃકોદરો રુષા ॥

નિપાતયિત્વા પૃથિવીતલે ભૃશં સ તાજયામા વૃકોદરો બલી ।
અતીવ સન્તાડિતભિન્નગાત્રો દુઃશાસનો વૈ નિપપાત ભૂમૌ ॥

આક્રમ્ય કણ્ઠે યુધિ રાજપુત્રં સંરક્તનેત્રો હ્યબ્રવીદ્ધાર્તરાષ્ટ્રમ્ ।
તદ્બ્રૂહિ કિં ત્વં પરિમાર્ગમાણો હ્યસ્માન્પરાભૂય ઇહાગતઃ પુનઃ ॥

દિદીપયંસ્તદ્ભૃશદીપિતં મે ચિરાર્જિતં રોષમતિપ્રદીપ્તમ્ ।
મધુ પ્રપાસ્યે તવ કોષ્ટભાજના-- દિત્યબ્રવીદ્ભીમસેનસ્તરસ્વી ॥

દુઃશાસનં કણ્ઠદેશે પ્રમૃદ્રં-- સ્તતઃ ક્રૂરં ભીમસેનશ્ચકાર ।
કતં વ્યંસયિત્વા સહસા સસાર બલાદસૌ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્તરસ્વી ॥

ભીમોઽભિદુદ્રાવ સુતં ત્વદીયં સપત્રતાં દર્શયન્ધાર્તરાષ્ટ્રે ।
મૃગં મુહુઃ સિંહશિશુર્યથા વને તથાશ્વભિદ્રુત્ય મહાબલં બલી ॥

નિગૃહ્ય ચૈનં પરમેણ કર્મણા ઉત્ક્ષિપ્ય ચોત્ક્ષિપ્ય ચ તૂર્ણમેનમ્ ।
ભૂમૌ તદા નિષ્પિપેષાથ વીર અસિં વિકોશં વિમલં ચકાર ॥

તં પાતયિત્વા તુ વૃકોદરોઽથ જગર્જ હર્ષેણ વિનાદયન્દિશઃ ।
નાદેન તેનાખિલપાર્શ્વવર્તિનો મૂર્ચ્છાકુલાઃ પતિતાસ્ત્વાજમીઢ ॥

દુઃશાસનં તત્ર સમીક્ષ્ય રાજ-- ન્ભીમો મહાબાહુરચિન્ત્યકર્મા ।
સ્મૃત્વા ચ કેશગ્રહણં ચ દેવ્યા વસ્ત્રાપહારં ચ રજસ્વલાયાઃ ॥

અનાગસો ભર્તૃપરાઙ્મુખાયા દુઃખાનિ દત્તાન્યપિ વિપ્રચિન્ત્યા ।
જજ્વાલ કોપાદથ ભીમસેન આજ્યપ્રસિક્તો હિ યથા હુતાશઃ ॥

તત્રાહ કર્ણં ચ સુયોધનં ચ કૃપં દ્રૌણિં કૃતવર્માણમેવ ।
નિહન્મિ દુઃશાસનમદ્ય પાપં સંરક્ષ્યતામદ્ય સમસ્તયોધાઃ ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વા સહસાભ્યધાવ-- ન્નિહન્તુકામોઽતિબલસ્તરસ્વી ।
તથા તુ વિક્રમ્ય રમે વૃકોદરો મહાગજં કેસરિકો યથૈવ । નિગૃહ્ય દુઃશાસનમેકવીરઃ સુયોધનસ્યાધિરથેઃ સમક્ષમ્ ॥

અસિં સમુદ્યમ્ય સિતં સુધારં કણ્ઠે પદાક્રમ્ય ચ વેપમાનમ્ ।
ઉવાચ તદ્ગૌરિતિ યદ્બ્રુવાણો હૃષ્ટોઽવદઃ કર્ણસુયોધનાભ્યામ્ ॥

યે રાજસૂયાવભૃથે પવિત્રા જાતાઃ કછા યાજ્ઞસેન્યા દુરાત્મન્ ।
તે પાણિના કતરેણાવકૃષ્ટા-- સ્તદ્બ્રૂહિ ત્વાં પૃચ્છતિ ભીમસેનઃ ॥

શ્રુત્વા તુ તદ્ભીમવચઃ સુઘોરં દુઃશાસનો ભીમસેનં નિરીક્ષ્ય ।
જજ્વાલ બીમં સ તદા સ્મયેન સંશૃણ્વતાં કૌરવસોમકાનામ્ । ઉક્તસ્તદાજૌ સ તથા સરોષં જગાદ ભીમં પરિવૃત્તનેત્રઃ ॥

અયં કરિકરાકારઃ પીનસ્તનવિમર્દનઃ । ગોસહસ્રપ્રદાતા ચ ક્ષત્રિયાન્તકરઃ કરઃ ॥

અનેન યાજ્ઞસેન્યા મે ભીમ કેશા વિકર્ષિતાઃ ।
પશ્યતાં કુરુમુખ્યાનાં યુષ્માકં ચ સભાસદામ્ ॥

એવં ત્વસૌ રાજસુતં નિશમ્ય બ્રુવન્તમાજૌ વિનિપીડ્ય વક્ષઃ ।
ભીમો બલાત્તં પ્રતિગૃહ્ય દોર્ભ્યા-- મુચ્ચૈર્નનાદાથ સમસ્તયોધાન્ ॥

ઉવાચ યસ્યાસ્તિ બલં સ રક્ષ-- ત્વસૌ ભવેદદ્ય નિરસ્તબાહુઃ ।
દુઃશાનં જીવિતં પ્રોત્સૃજન્ત-- માક્ષિપ્ય યોધાંસ્તરસા મહાબલઃ ॥

એવં ક્રુદ્ધો ભીમસેનઃ કરેણ ઉત્પાટયામાસ ભુજં મહાત્મા ।
દુઃશાસનં તેન સ વીરમધ્યે જઘાન વજ્રાશનિસન્નિભેન ॥

કણ્ઠે સમાક્રમ્ય ચ વેપમાનં કૃત્વાઽનુ રૂપં પરમં સુઘોરમ્ ।
કાલાન્તકાભ્યાં સદૃશં તદાનીં વિદાર્ય વક્ષશ્ચ મહારથસ્ય ॥

દુઃશાસનસ્ય નિપુશાસનસ્ય ઉદ્ધૃત્ય વક્ષઃ પતિતસ્ય ભૂમૌ ।
તતોઽપિબચ્છોણિતમસ્ય કોષ્ણ-- માસ્વાદ્ય ચાસ્વાદ્ય ચ વીક્ષમાણઃ ॥

ક્રુદ્ધઃ પ્રહૃષ્ટો નિજગાદ વાક્યં સ્તન્યસ્ય માતુઃ પયસોઽમૃતસ્ય ।
માધ્વીકજસ્યેવ રસસ્ય તસ્ય મધોશ્ચ પાનાદ્યવકસ્ય પાનાત્ ॥

પયોદધિભ્યાં મથિતાચ્ચ મુખ્યા-- ત્તથેક્ષુસારસ્ય મનોહરસ્ય ।
સર્વેભ્ય એવાભ્યધિકો રસોઽસ્ય મતો મમાદ્યાહિતલોહિતસ્ય ॥

એવં બ્રુવાણં પુનરુત્થિતં ત-- માસ્ફોટ્ય વલ્ગન્તમતિપ્રહૃષ્ટમ્ ।
યે ભીમસેનં દદૃશુસ્તદાનીં પ્રાયેણ તેઽપિ વ્યથિતા નિપેતુઃ ॥

યે ચાપિ નાસન્પતિતા મનુષ્યા-- સ્તેષાં કરેભ્યઃ પતિતં તુ શસ્ત્રમ્ ।
ભયાચ્ચ સઞ્ચુક્રુશુરસ્વરૈસ્તદા નિમીલિતાક્ષા મુમુહુશ્ચ તત્ર ॥

યે તત્ર ભીમં રુધિરં પિબન્તં દુઃશાસનસ્ય દદૃશુઃ પ્રપન્નાઃ ।
નાયં મનુષ્યસ્ત્વિતિ ભાષમાણાઃ સર્વેઽપલાયન્ત ભયાભિપન્નાઃ ॥