મહાભારત · અધ્યાય 8.88

સ પીત્વા રુધિરં તસ્ય ચરણૌ ગૃહ્ય ભારત ।
ઇત્યુચ્ચૈર્વચનં પ્રાહ પ્રતિનૃત્યન્વૃકોદરઃ ॥

એષ તે રુધિરં તીવ્રં પિબામિ પુરુષાદવત્ ।
વદેદાનીં સુસંરબ્ધઃ પુનર્ગૌરિતિ ગૌરિતિ ॥

યે ચાસ્માન્પ્રતિનૃત્યન્તિ તદા ગૌરિતિ ગૌરિતિ ।
તાન્વયં પ્રતિનૃત્યામઃ પુનર્ગૌરિતિ ગૌરિતિ ॥

પ્રમાણકોટ્યાં શયને કાલકૂટકભોજનમ્ ।
દંશનં ચાહિભિસ્તીક્ષ્ણૈર્દાહં જતુગૃહે ચ યત્ ॥

દ્યૂતે ચ દોષભૂયસ્ત્વમરણ્યે વસતિશ્ચ યા ।
ઇષ્વસ્ત્રાણિ ચ સઙ્ગ્રામે અનિલાનિલવેશ્મસુ ॥

દુઃખાન્યેવાભિજાનીમો ન સુખાનિ કદાચન ।
ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય દૌરાત્મ્યાત્સપુત્રસ્ય વયં સદા ॥

ઇત્યુચ્ચૈર્વચનં પ્રોચ્ય જયં પ્રાપ્ય વૃકોદરઃ ।
પુનરેવ મહારાજ તવ સૈન્યમભિદ્રવત્ ॥

રક્તાર્દ્રપાણિસ્તુ તતો મહાત્મા ગદાપાણિઃ કાલ ઇવાન્તકાલે ।
વિભીષયંસ્તવ પુત્રસ્ય સૈન્ય-- મિતસ્તતો ધાવતિ વાહિનીં તે ॥

તતઃ ક્ષણાદ્ભારત શૂન્યમાસી-- દાયોધનં ઘોરતરં કુરૂણામ્ ।
યત્રાજિમધ્યે પ્રાપિબદ્ભીમસેનો દુઃશાસનસ્ય રુધિરં ક્રોધદીપ્તઃ ॥

સ હત્વા સમરે રાજન્રાજપુત્રં મહાબલમ્ ।
પૂર્ણકામો મદોદગ્રઃ સિંહો રુરુમિવોત્કટઃ ॥

રુધિરાર્દ્રો મહારાજ વ્યશોભત પરન્તપઃ ।
સપુષ્પઃ કિંશુક ઇવ રક્તરક્તતરો બભૌ ॥

રુધિરાક્તો ઘોરવેષઃ ક્રુદ્ધો રાજન્વચોઽબ્રવીત્ ।
બ્રૂહીદાનીં પાપમતે નૃશંસ પતિતો હ્યસિ ॥

દુઃશાસને યાદૃશં સંશ્રુતં ન-- સ્તદવાપ્તં પાણ્ડવૈઃ સર્વમેવ ।
અત્રૈવમાપ્સ્યામ્યપરં દ્વિતીયં દુર્યોધનં યજ્ઞપશું વિશસ્ય ॥

શિરો મૃદિત્વાઽસ્ય પુનશ્ચ શાન્તિં યાસ્યામ્યહં કૌરવાણાં સમક્ષમ્ ।
યા સાઽપતિઃ સા સપતિર્હિ જાતા યાસ્તાઃ સપત્યોઽપતયસ્તુ જાતાઃ ॥

પશ્યન્તુ ચિત્રં વિવિધં હિ લોકે યે વૈ તિલાઃ ષણ્ડતિલા બભૂવુઃ ।
તે ચેત્સંસિદ્ધા નિધનં ગતાઃ પરે કિં ચિત્રરૂપં બત જીવલોકે ॥

એતાવદુક્ત્વા વચનં પ્રહૃષ્ટઃ પ્રાક્રોશદુચ્ચૈ રુધિરાર્દ્રવક્રઃ ।
નનર્ત ચૈવાતિબલો મહાત્મા વૃત્રં નિહત્યેવ સહસ્રનેત્રઃ ॥

દૃષ્ટ્વા તુ નૃત્યન્તમુદગ્રવીર્યં કાલં યથા ત્વન્તકાલે પ્રજાનામ્ ।
મહદ્ભયં ચાધિરથિં વિવેશ જયે નિરાશાશ્ચ સુતાસ્ત્વદીયાઃ ॥

દુઃશાસને તુ નિહતે પુત્રાસ્તવ મહારથાઃ । મહત્ક્રોધવિષં વીરા ધારયન્તો મહાબલાઃ ।
તે તુ રાજન્મહાવીર્યા ભીમં પ્રાચ્છાદયઞ્છરૈઃ ॥

નિષઙ્ગી કવચી ખઙ્ગી દણ્ડધારો ધનુર્ધરઃ ।
અલમ્બુર્જલસન્ધશ્ચ વાતવેગસુવર્ચસૌ ॥

એતે સમેત્ય સહિતા ભ્રાતૃવ્યસનકર્શિતાઃ ।
ભીમસેનં મહાબાહું પીડયામાસુરઞ્જસા ॥

સ વધ્યમાનો વિશિખૈઃ સમન્તાત્તૈર્મહારથૈઃ ।
ભીમઃ ક્રોધાભિરક્તાક્ષઃ ક્રુદ્ધઃ કાલ ઇવાબભૌ ॥

તતઃ પરિવૃતો રાજન્નવભિઃ શત્રુતાપનૈઃ ।
દુઃશાસનાદવરજૈઃ પુત્રૈસ્તવ વૃકોદરઃ ॥

તાંસ્તુ ભલ્લૈર્મહાવેગૈર્નવભિર્નવ ભારત ।
રુક્માઙ્ગદાન્રુક્મપુઙ્ખૈઃ પાર્થો નિન્યે યમક્ષયમ્ ॥

હતેષુ તવ પુત્રેષુ બલં તદ્વિપ્રદુદ્રુવે ।
પશ્યતઃ સૂતપુત્રસ્ય પાણ્ડવસ્ય ભયાર્દિતમ્ ॥

તતઃ કર્ણં મહારાજ પ્રવિવેશ મહદ્ભયમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ભીમસ્ય વિક્રાન્તમન્તકસ્ય પ્રજાસ્વિવ ॥

તસ્ય ત્વાકારભાવજ્ઞઃ શલ્યઃ સમિતિશોભનઃ ।

ઉવાચ વચનં કર્ણં પ્રાપ્તકાલં હિતં તદા ॥

એતે દ્રવન્તિ રાજાનો ભીમસેનભયાર્દિતાઃ ।
દુર્યોધનશ્ચ સમ્મૂઢો ભ્રાતૃવ્યસનકર્શિતઃ ॥

દુઃશાસનસ્ય રુધિરે પીયમાને મહાત્મના ।
વ્યાપન્નચેતાઃ સહસા શોકોપહતચેતનઃ ॥

ઉપાસતે ત્વામેતે હિ પરિવાર્ય મહારથાઃ ।
કૃપપ્રભૃતયઃ કર્ણ હતશેષાઃ સહોદરાઃ ॥

પાણ્ડવા લબ્ધલક્ષાશ્ચ ધનઞ્જયપુરોગમાઃ ।
ત્વામેવાભિમુખાઃ શૂરા યુદ્ધાય સમુપસ્થિતાઃ ॥

સ ત્વં પુરુષશાર્દૂલ પૌરુષે મહતિ સ્થિતઃ ।
ક્ષત્રધર્મં પુરસ્કૃત્ય પ્રત્યુદ્યાહિ ધનઞ્જયમ્ ॥

ભારો હિ ધાર્તરાષ્ટ્રેણ ત્વયિ સર્વઃ સમાહિતઃ ।
તમુદ્વહ મહાબાહો યથાશક્તિ યથાબલમ્ ॥

જયે સ્યાદ્વિપુલા કીર્તિર્ધ્રુવઃ સ્વર્ગઃ પરાજયે । વૃષસેનશ્ચ રાધેય સઙ્ક્રુદ્ધસ્તનયસ્તવ ।
ત્વયિ મોહં સમાપન્ને પાણ઼્ડવાનભિધાવતિ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં શલ્યસ્યામિતતોજસઃ ।
હૃદિ માનુષ્યકં ભાવં કૃત્વા યુદ્વાય સુસ્થિરમ્ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો વૃષસેનોઽભ્યધાવ-- દ્ભીમં સમાયાન્તમમિત્રસાહમ્ ।
બાણૈઃ કિરન્તં પ્રતિયાતિ ચોગ્રં વ્યાત્તાનનં કાલમિવાપતન્તમ્ ॥

તમભ્યધાવન્નકુલઃ પ્રવીર-- મારાદમિત્રં પ્રતુદન્પૃષત્કૈઃ ।
કર્ણસ્ય પુત્રં સમરે પ્રહૃષ્ટં જિષ્ણુર્જિઘાંસુર્મઘવેવ જમ્ભમ્ ॥

તતો ધ્વજં સ્ફાટિકહેમચિત્રં ચિચ્છેદ ધૈર્યાન્નકુલઃ ક્ષુરેણ ।
કર્ણાત્મજસ્યેષ્વસનં ચ ચિત્રં ભલ્લેન જામ્બૂનદચિત્રનદ્ધમ્ ॥

અથાન્યદાદાય ધનુઃ સ શીઘ્રં કર્ણાત્મજઃ પાણ્ડવમભ્યવિધ્યત્ ।
દિવ્યૈરસ્ત્રૈરભ્યવર્ષત્તદૈનં કર્ણસ્ય પુત્રો નકુલં કૃતાસ્ત્રમ્ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો નકુલઃ કર્ણપુત્રં શરૈર્મહોલ્કાભિરિવાભ્યપીડયત્ ।
સ કર્ણપુત્રો નકુલસ્ય રાજ-- ન્સર્વાનસ્ત્રાન્વારયદુત્તમાસ્ત્રૈઃ ॥

આસીત્સુઘોરં ભરતપ્રવીર યુદ્ધં તદા કર્ણજપાણ્ડવાભ્યામ્ ॥

વનાયુજાન્સુકુમારાન્સુશુભ્રા-- નલઙ્કૃતાઞ્જાતરૂપેણ ચિત્રાન્ ।
જઘાન ચાશ્વાન્નકુલસ્ય વીરો રણાજિરે સૂતપુત્રસ્ય પુત્રઃ ॥

તતો હતાશ્વાદવરુહ્ય યાના-- ચ્ચર્માઽદદે રુચિરં બર્હિચિત્રમ્ ।
આકાશસઙ્કાશમસિં પ્રગૃહ્ય પ્રકાશમાનઃ ખગવચ્ચચાર ॥

તતોઽસ્ય પક્ષાનનયદ્યમાય દ્વિસાહસ્રાન્નકુલઃ ક્ષિપ્રકારી ।
તે પ્રાપતન્નસિના વૈ વિશસ્તા યથાઽશ્વમેધે પશવઃ શમિત્રા ॥

તતસ્તતો વિજિતા યુદ્ધશૌણ્ડા નાનાદેશ્યાઃ સુહૃદઃ સત્યસન્ધાઃ ।
એકેન શીઘ્રં નકુલેન નુન્નાઃ સારેપ્સુનેવોત્તમચન્દનસ્ય ॥

ભૂમૌ ચરન્તં નકુલં રથૌઘાઃ સમન્તતઃ સાયકૈઃ પ્રત્યગૃહ્ણન્ ।
સ તુદ્યમાનો નકુલો વિહઙ્ગૈ-- શ્ચચાર સઙ્ખ્યે દ્વિષતો વિનિઘ્નન્ ॥

તં કર્ણપુત્રોઽપિ ચરન્તમાજૌ નરાશ્વમાતઙ્ગરથપ્રવીરાન્ ।
નિઘ્નન્તમષ્ટાદશભિઃ પૃષત્કૈ-- ર્વિવ્યાધ વીરઃ સ ચુકોપ વિદ્ધઃ ॥

તતોઽભ્યધાવત્સમરે જિઘાંસુઃ કર્ણાત્મજં પાણ્ડુસુતો નૃવીરમ્ ।
તસ્યેષુભિર્વધમત્સૂતપુત્રો મહારણે વર્મ સહસ્રભારમ્ ॥

તસ્યાથ કાંસ્યં સુશિતં સુપીત-- મસિપ્રવીરં ગુરુભારાસાહમ્ ।
દ્વિષચ્છરીરાપહરં સુઘોર-- માધૂન્વતઃ સર્પમિવાત્તકોશમ્ ॥

ક્ષિપ્રં શરૈઃ ષઙ્ભિરમિત્રસાહ-- શ્ચકર્ત ખઙ્ગં નિશિતૈઃ સુધારૈઃ ।
પુનશ્ચ પાર્થં નિશિતૈઃ પૃષત્કૈઃ સ્તનાન્તરે ક્ષિપ્રમિવાત્યવિધ્યત્ ॥

સ ભીમસેનસ્ય રથં ચ ગત્વા વવર્ષ વૈ શરવર્ષં સુઘોરમ્ ॥

નકુલમથ વિદિત્વા છિન્નબાણાસનાસિં વિરથમરિભિરાર્તં કર્ણપુત્રાસ્ત્રમગ્નમ્ ।
પવનચલપતાકા હ્લાદિનો વલ્ગિતાશ્વાઃ પરપુરુષનિયુક્તાઃ સ્વૈ રથૈઃ શીઘ્રમીયુઃ ॥

દ્રુપદસુતવરિષ્ઠાઃ પઞ્ચ શૈનેયષષ્ઠા દ્રુપદદુહિતૃપુત્રાઃ પઞ્ચ ચામિત્રસાહાઃ ।
દ્વિરદરથનરાશ્વાન્સૂદયન્તસ્ત્વદીયાન્ ભગવત ઇવ રુદ્રાઃ સઙ્ખ્યયા હેતિમન્તઃ ॥

અથ તવ રથમુખ્યાસ્તાન્પ્રતીયુસ્ત્વરન્તઃ કૃપહૃદિકસુતૌ ચ દ્રૌણિદુર્યોધનૌ ચ ।
શકુનિશુકવૃકાશ્ચ ક્રાથદેવાવૃધૌ ચ દ્વિરદજલદઘૌષૈઃ સ્યન્દનૈઃ કાર્મુકૈશ્ચ ॥

અથ તવ રથવર્યાસ્તાન્દશૈકપ્રવીરા-- નિષુભિરશનિકલ્પૈસ્તાડયન્તો ન્યરુન્ધન્ ।
નવજલદસવર્ણૈર્હસ્તિભિસ્તાન્સ્મ વવ્રુ-- ર્ગિરિશિખરનિકાશૈર્ભીમવેગૈઃ કુણિન્દાઃ ॥