મહાભારત · અધ્યાય 8.73

ઇત્યેવમુક્તસ્તુ જનાર્દનેન પાર્થઃ પ્રશસ્યાથ સુહૃદ્વચસ્તત્ ।
તતોઽબ્રવીદર્જુનો ધર્મરાજ-- મનુક્તપૂર્વં પરુષં પ્રસહ્ય ॥

મા ત્વં રાજન્વ્યાહરસ્વાદ્ય પાપં ત્વં તિષ્ઠસિ ક્રોશમાત્રે વ્યપેત્ય ।
ભીમસ્તુ મામર્હતિ ગર્હણાય યો યુધ્યતે સર્વલોકપ્રવીરૈઃ ॥

કાલે હિ શત્રૂન્પરિપીડ્ય વીરો હત્વા પ્રવીરાન્વસુધાધિપાનામ્ ।
રથપ્રધાનોત્તમનાગમુખ્યા યુધિપ્રવીરા નિહતાશ્ચ શૂરાઃ ॥

સુદુષ્કરં કર્મ કરોતિ ભીમઃ કર્તું યથા નાર્હતિ કશ્ચિદન્યઃ ।
રથાદવસ્કન્દ્ય ગદાં પરામૃશં-- સ્તથા રણે હન્તિ તથૈવ વારણાન્ ॥

સ કુઞ્જરાણામધિકં સહસ્રં હત્વા નદંસ્તુમુલં સિંહનાદમ્ ।
કામ્ભોજવાનાયુજપાર્વતીયા-- નીહામૃગાભાન્વિનિહત્ય વાજિનઃ ॥

મહારથાન્દવિરદાઞ્શૈલકલ્પા-- ન્સહેત યઃ કુઞ્જરાન્વધ્યમાનાન્ ।
અસૌ ભીમો ધાર્તરાષ્ટ્રેષુ મગ્નઃ સ મામુપાલબ્ધુમરિન્દમોઽર્હતિ ॥

વરાસિના ચાથ નરાશ્વકુઞ્જરાં-- સ્તથા રથાઙ્ગૈર્ધનુષા ચ હન્ત્યરીન્ ।
પ્રમૃદ્ય પદ્ધ્યામહિતાંસ્તુ હન્તિ પુનશ્ચ દોર્ભ્યાં શતમન્યુવિક્રમઃ ॥

મહાબલો વૈશ્રવણાન્તકોપમઃ પ્રસહ્ય હર્તા દ્વિષતાં યશાંસિ ।
સ ભીમસેનોઽર્હતિ ગર્હણાય ન ત્વં નિત્યં રક્ષ્યમાણઃ સુહૃદ્ભિઃ ॥

કલિઙ્ગવઙ્ગાઙ્ગનિપાદમાગધા-- ન્સદા મહાશૈલવલાહકોપમાન્ ।
નિહન્તિ યઃ શત્રુગણાનનેકશઃ સ માં હિ વક્તું પ્રભવત્યમાનગસમ્ ॥

સંયુક્તમાસ્થાય રથં હિ કાલે ધનુર્વિધૂન્વઞ્છરપૂર્ણમુષ્ટિઃ ।
સૃજેચ્ચ યો બાણસઙ્ઘાન્પરેષુ મહાબલો મેઘ ઇવામ્બુધારાઃ ॥

શતાન્યષ્ટૌ વારણાનામદર્શય-- દ્વિશાતિતૈઃ કુમ્ભઘટાગ્રહસ્તૈઃ ।
યો ભીમસેનો નિહતારિસઙ્ઘઃ સ મામુપાલબ્ધુમરિન્દમોઽર્હતિ ॥

રથાશ્ચ નાગાશ્ચ હયાશ્ચ રાજ-- ન્ભીમેનાજૌ નિહતાઃ સઙ્ઘશોઽદ્ય ।
રાજાનશ્ચ બહવો મહાબલાઃ સ મામુપાલબ્ધુમરિન્દમોઽર્હતિ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રા બલિનશ્ચ યેન મહાબલા નિહતાઃ પ્રાયશો વૈ ।
શૂરો યુદ્ધે હ્યપ્રતિવાર્યવીર્યઃ સ મામુપાલબ્ધુમરિન્દમોઽર્હતિ ॥

પ્રતાપયંસ્તદ્બલમુગ્રરૂપં યોઽસૌ રમે ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય વીરઃ ।
એકઃ સહેતાપ્રતિસહ્યપૌરુષ-- સ્તેનાસ્મિ વાચ્યો ન ત્વયા વૈ કદાચિત્ ॥

મહારથા યત્ર યત્રૈવ યુદ્ધે ભિન્દન્તિ સૈન્યં તવ કામતોઽદ્ય ।
તત્રૈવ તત્રૈવ રણે મહાત્મા દૃઢં ભીમઃ પરસઙ્ઘાનમૃદ્રાત્ ॥

તેનાસ્મિ વાચ્યો ન ત્વયા હં કદાચિ-- ન્મા મા વોચઃ ક્રૂરમિહાદ્ય પાર્થ ।
નાસ્મદ્વિધો વૈ ભવતા તુ વાચ્યો યથા ભવાન્સર્વલોકસ્ય વાચ્યઃ ॥

એવં હિ મા તે બ્રુવતો નરેન્દ્ર કથં ન દીર્યેચ્છતધાઽદ્ય જિહ્વા ।
અહો બતેદં સુનૃશંસરૂપં કામાદવોચસ્ત્વમિહાદ્ય યદ્વૈ ॥

બલં ન વાધિષ્ઠિતં સત્તમાનાં યત્ક્ષત્રિયાણાં બહુલં વદન્તિ ।
ત્વં ચાબલો ભારત નિષ્ઠુરોઽસિ ત્વમેવ માં વેત્સિ યથાવિધોઽહમ્ ॥

નકુલેન રાજન્ગજવાજિયોધા હતાશ્ચ વીરાઃ સહસા સમેત્ય ।
ત્યક્ત્વા પ્રાણાન્સમરે યુદ્ધકાઙ્ક્ષી સ મામુપાલબ્ધુમરિન્દમોઽર્હતિ ॥

કૃતં કર્મ સહદેવેન દુષ્કરં યો યુધ્યતે પરસૈન્યાવમર્દી ।
ન ચાબ્રવીત્કિઞ્ચિદિહાગતો બલી પશ્યાન્તરં તસ્ય ચેવાત્મનશ્ચ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ સાત્યકિર્દ્રૌપદેયા યુધામન્યુશ્ચોત્તમૌજાઃ શિખણ્ડી ।
એતેઽદ્ય યુધિ સમ્પ્રપીડિતા-- સ્તે મામુલપાલબ્ધુમર્હન્તિ ન ત્વમ્ ॥

ત્વન્મૂલમસ્માભિરિદં હિ વૈરં પ્રાપ્તં તથા વ્યસનં ચાતિઘોરમ્ ।
દ્યૂપ્રમત્તેન કૃતં ત્વયાઽસકૃ-- ત્કસ્માદુપાલબ્ધુમિહાર્હસિ ત્વમ્ ॥

ત્વમેવ રાજન્સતતં પ્રમત્ત-- સ્ત્વમેવ મૂઢો ભારતાનામસાધુઃ ।
ત્વાં પ્રાપ્ય રાજ્યં ચ વિનષ્ટમેત-- ત્પ્રાપ્તા મહત્પાણ્ડવાશ્ચાપિ દાસ્યમ્ ॥

ત્વત્તઃ કૃતોઽસ્મકદ્વનવાસદુઃખં રાજ્યસ્ય નાશો હ્યભિમન્યોશ્ચ ઘોરઃ ।
આત્માનમેવં સુનૃશંસરૂપં જ્ઞાત્વા કિમર્થં ગર્હસે માદ્ય વીર ॥

લજ્જસ્વ રાજન્યદિ તેઽસ્તિ લજ્જા તૂષ્ણીમ્ભૂતઃ પશ્ય સર્વં કૃતઘ્નઃ ।
ભીમો નિત્યં સમરસ્ય કર્તા દર્પસ્ય ભેત્તા પુનરેવ નિત્યમ્ ॥

સ્વયં હ્યશક્તેન નરેન્દ્ર યુદ્ધે નરેણ કાર્યા સતતં ક્ષમૈવ ।
બલં હિ વાચિ દ્વિજસત્તમાનાં ક્ષાત્રં દ્વિજા બાહુબલં વદન્તિ ॥

ત્વં વાગ્બલો ભારત નિષ્ઠુરોઽસિ ત્વમેવ માં વેત્સિ યથાવિધોઽહમ્ ।
ઘટામિ નિત્યં તવ કર્તુમિષ્ટં દારૈઃ સુતૈર્જીવિતેનાત્મના ચ ॥

એવઞ્ચ માં વાક્છલાકૈર્હિનત્સિ ત્વત્તઃ સુખં ન વયં વિદ્મ કિઞ્ચિત્ ।
મા મામવંસ્થા દ્રૌપદીતલ્પકસંસ્થો મહારથાન્પ્રતિહન્મિ ત્વદર્થે ॥

સર્વાતિશઙ્કી ભવસિ પ્રમત્ત-- સ્ત્વત્તઃ સુખં નાભિજાનામિ કિઞ્ચિત્ ।
પ્રોક્તઃ સ્વયં સત્યસન્ધેન મૃત્યુ-- સ્તવ પ્રિયાર્થં નરદેવ યુદ્ધે ॥

શિખણ્ડિનામ્ના પ્રધને તવાર્થે મયાભિગુપ્તેન હતશ્ચ ભીષ્મઃ ।
દ્રોણો હતો યઃ સતતોપકારી ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન સ્યન્દનાદ્વિપ્રકૃષ્ટઃ ॥

દ્રૌણિશ્ચ રુદ્ધઃ સગણો મહાત્મા તથાપિ તે વૈ વચનં નૃશંસવત્ ।
દુઃખં પ્રિયં તે નરદેવ કર્તું યસ્ય પ્રિયં તે ન કરોમ્યહં વૈ ॥

ન યુચ્યતે વૈ દિવિ ચેહ યઃ પુમા-- ન્યસ્તે મદન્યોઽપ્રિયમારભેત ।
ન ચાભિનન્દામિ તથાહિ રાજ્યં યતસ્ત્વમક્ષેષુ દૃઢં પ્રસક્તઃ ॥

સ્વયં કૃતં પાપમનાર્યજુષ્ટ-- મસ્માભિરાજૌ વ્યસનં તિતીર્ષસિ ॥
અક્ષેષુ દોષા બહવો વિધર્મ્યાઃ શ્રુતાસ્ત્વયા સહદેવોઽબ્રવીદ્યાન્ ॥

તાન્નેચ્છસિ ત્યક્તુમનાર્યજુષ્ટા-- ન્ઘોરે સ્મ સર્વે નિરયે ત્વયાઽસ્તાઃ ।
ત્વં દેવિતા ત્વત્કૃતે રાજ્યનાશં-- સ્ત્વત્સમ્ભવં વ્યસનં નો નરેન્દ્ર ॥

માસ્માન્ક્રૂરૈર્ષાક્પ્રતોદૈસ્તુદસ્ત્વં ભૂયો રાજન્કોપયસ્યલ્પબુદ્ધ્યા ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એતા વાચઃ પરુષાઃ સવ્યસાચી સ્થિરપ્રતિજ્ઞઃ શ્રાવયિત્વા નરેન્દ્રમ્ ।
વિનિઃ શ્વસઞ્જ્યેષ્ઠમનિષ્ટમુક્ત્વા તતસ્તુ કોશાદસિમુદ્વબર્હ ॥

તમાહ કૃષ્ણઃ કિમિદં પુનર્ભવા-- ન્વિકોશમાકાશનિભં કરોત્યસિમ્ ।
પ્રબ્રૂહિ સત્યં પુનરુત્તરં સખે વચઃ પ્રવક્ષ્યાભિ તવાર્થસિદ્ધયે ॥

ઇતીવ પૃષ્ટઃ પુરુષોત્તમેન સુદુઃખિતઃ કેશવમાહ પાર્થઃ ।
અહં હનિષ્યે સ્વશરીરમેત-- ત્પ્રસહ્ય યેનાહિતમુક્તવાન્ગુરુમ્ ॥

નિશમ્ય તત્પાર્થવચોઽબ્રવીદિદં જનાર્દનો ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠઃ ।
પ્રબ્રૂહિ પાર્થ સ્વગુણાનિહાત્મન-- સ્તતો હતાત્મા ભવસીતિ નિશ્ચયઃ ॥

તથા તુ કૃષ્ણસ્ય વચો નિશમ્ય તતોઽર્જુનઃ પ્રાહ ધનુઃ પ્રગૃહ્ય ।
યુધિષ્ઠિરં ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠં શૃણુષ્વ રાજન્નિતિ દુર્વચઃ સ્વયમ્ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

ન માદૃશોઽન્યો નરદેવ વિદ્યતે ધનુર્ધરો દેવમૃતે પિનાકિનમ્ ।
અહં હિ તેનાનુમતો મહાત્મના
ક્ષણેન હન્યાં સચરાચરં જગત્ ॥

મયા હિ રાજન્સદિગીશ્વરા દિશો વિજિત્ય સર્વા ભવતઃ કૃતા વશે ।
સ રાજસૂયશ્ચ સમાપ્તદક્ષિણઃ સભા ચ દિવ્યા ભવતો મમૌજસા ॥

પાણી પૃષત્કાલિખિતાવિમૌ પુન-- ર્ધનુશ્ચ સવ્યે વિતતં સબાણમ્ ।
પાદૌ ચ મે લક્ષણતઃ પ્રશસ્તૌ ન માદૃશં યુદ્ધગતં જયન્તિ ॥

હતા ઉદીચ્યા નિહતાઃ પ્રતીચ્યાઃ પ્રાચ્યા નિરસ્તા દાક્ષિણાત્યા વિશસ્તાઃ ।
સંશપ્તકાનાં કિઞ્ચિદેવાવશિષ્ટં સર્વસ્ય લોકસ્ય હતં મયાઽર્ધમ્ ॥

શેતે મયા નિહતા શત્રુસેના છિન્નૈર્ગાત્રૈર્ભૂમિતલે સ્ખલન્તી ।
અનસ્ત્રજ્ઞાન્નૈવ નિહન્મિ ચાસ્ત્રૈ-- સ્તસ્માન્ન ભસ્મૈવ કરોમિ લોકાન્ ॥

જૈત્રં રથં ભીમમાસ્થાય કૃષ્ણ યાવચ્છીઘ્રં સૂતપુત્રં નિહન્તુમ્ ।
રાજા ભવત્વદ્ય સુનિર્વૃતોઽયં કર્ણં રણે નાશયિતાસ્મિ બાણૈઃ ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વા પુનરાહ પાર્થો યુધિષ્ઠિરં ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠમ્ ।
અદ્યાપુત્રા સૂતમાતા ભવિત્રી કુન્તી વાથો વા મયા તેન વાપિ । સત્યં વદામ્યદ્ય ન કર્ણમાજૌ શરૈરહત્વા કવચં વિમોક્ષ્યે ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ઇત્યેવમુક્ત્વા પુનરેવ પાર્થો યુધિષ્ઠિરં ધર્મભૃતાં વરિષ્ઠમ્ ।
વિમુચ્ય શસ્ત્રાણિ ધનુર્વિસૃજ્ય કોશે ચ ખઙ્ગં વિનિધાય તૂર્ણમ્ ॥

સ વ્રીડયા નમ્રશિરાઃ કિરીટી યુધિષ્ઠિરં પ્રાઞ્જલિરભ્યુવાચ ।
પ્રસીદ રાજન્ક્ષમ યન્મયોક્તં કાલે ભવાન્વેત્સ્યતિ તન્નમસ્તે ॥

તતસ્તુ પાદાવુપગૃહ્ય પાર્થઃ સમુત્થિતો દીપ્તતેજાઃ કિરીટિ ।
પ્રસાદ્ય રાજાનમમિત્રસાહં સ્થિતોઽબ્રવીચ્ચૈનમભિપ્રતપ્તમ્ ॥

યામ્યેષ ભીમં સમરાદ્વિમોક્તું સર્વાત્મના સૂતપુત્રં ચ હન્તુમ્ ।
ભવત્પ્રિયાર્થં મમ જીવિતં હિ બ્રવીમિ સત્યં તદવેહિ રાજન્ ॥

નેદં ચિરાત્ક્ષિપ્રમિદં ભવિષ્ય-- દાવર્તતેઽસાવભિયામિ ચૈનમ્ ।
અદ્યાપ્યપુત્રા તેન હતેન રાધા કુન્તી મયા વા તદિદં વિદ્ધિ રાજન્ ॥