મહાભારત · અધ્યાય 8.6

શ્રિયા કુલેન યશસા તપસા ચ શ્રુતેન ચ ।
ત્વામદ્ય સન્તો મન્યન્તે યયાતિમિવ નાહુષમ્ ॥

શ્રુતે મહર્ષિપ્રતિમઃ કૃતકૃત્યોઽસિ પાર્થિવ ।
પર્યવસ્થાપયાત્માનં મા વિષાદે મનઃ કૃથાઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

દૈવમેવ પરં મન્યે ધિક્પૌરુષમનર્થકમ્ ।
યત્ર સાલપ્રતીકાશઃ કર્ણોઽહન્યત સંયુગે ॥

હત્વા યુધિષ્ઠિરાનીકં પાઞ્ચાલાનાં રથવ્રજાન્ ।
પ્રતાપ્ય શરવર્ષેણ દિશઃ સર્વા મહારથઃ ॥

મોહિયિત્વા રણે પાર્થાન્વજ્નહસ્ત ઇવાસુરાન્ ।
સ કથં નિહતઃ શેતે વાયુરુગ્ણ ઇવ દ્રુમઃ ॥

શોકસ્યાન્તં ન પશ્યામિ પારં જલનિધેરિવ ।
ચિન્તા મે વર્ધતેઽતીવ મુમૂર્ષા ચાપિ જાયતે ॥

કર્ણસ્ય નિધનં શ્રુત્વા વિજયં ફલ્ગુનસ્ય ચ ।
અશ્રદ્ધેયમહં મન્યે વધં કર્ણસ્ય સઞ્જય ॥

વજ્રસારમિદં નૂનં હૃદયં દુર્ભિદં મમ ।
યચ્છ્રુત્વા પુરુષવ્યાઘ્રં હતં કર્ણં ન દીર્યતે ॥

આર્યુર્નૂનં સુદીર્ઘં મે વિહિતં દૈવતૈઃ પુરા ।
યત્ર કર્ણં હતં શ્રુત્વા જીવામીહ સુદુઃખિતઃ ॥

ધિગ્જીવિતમિદં ચૈવ સુહૃદ્વીનસ્ય સઞ્જય । અદ્ય ચાહં દશામેતાં ગતઃ સઞ્જય ગર્હિતામ્ ।
કૃપણં વર્તયિષ્યામિ શોચ્યઃ સર્વસ્ય મન્દધીઃ ॥

અહમેવ પુરા ભૂત્વા સર્વલોકસ્ય સત્કૃતઃ ।
પરિભૂતઃ કથં સૂત પરૈઃ શક્ષ્યામિ જીવિતુમ્ ॥

દુઃખાદ્દુઃખતરં ભન્યે પ્રાપ્તવાનસ્મિ સઞ્જય ।
ભીષ્મદ્રોણવધેનૈવ કર્ણસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥

નાવશેષં પ્રપશ્યામિ સૂતપુત્રે હતે યુધિ ।
સહિ પારં મહાનાસીત્પુત્રાણાં મમ સઞ્જય ॥

યુદ્ધે હિ નિહતઃ શૂરો વિસૃજન્સાયકાન્બહૂન્ ।
કો હિ મે જીવિતેનાર્થસ્તમૃતે પુરુષર્ષભમ્ ॥

રથાદાધિરથિર્નૂનં ન્યપતત્સાયકાર્દિતઃ ।
પર્વતસ્યેવ શિખરં વ જ્રપાતાદ્વિદારિતમ્ ॥

સ શેતે પૃથિવીં નૂનં શોભયન્રુધિરોક્ષિતઃ ।
માતઙ્ગ ઇવ મત્તેન મતાઙ્ગેન નિપાતિતઃ ॥

યો બલં ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં પાણ્ડવાનાં યતો ભયમ્ ।
સોઽર્જુનેન હતઃ કર્ણઃ પ્રતિમાનં ધનુષ્મતામ્ ॥

સ હિ વીરો મહેષ્વાસો મિત્રાણામભયઙ્કરઃ ।
શેતે વિનિહતો વીરઃ શક્રેણેવ પુરા બલઃ ॥

પઙ્ગોરિવાધ્વગમનં દરિદ્રસ્યેવ કામિતમ્ ।
દુર્યોધનસ્ય લોભશ્ચ સમાન્યેતાનિ સઞ્જય ॥

અન્યથા ચિન્તિતં કાર્યમન્યથા તત્તુ જાયતે ।
અહો નુ બલવદ્દૈવં કાલશ્ચ દુરતિક્રમઃ ॥

પલાયમાનઃ કૃપણો દીનાત્મા દીનપૌરુષઃ ।
કચ્ચિદ્વિનિહતઃ સૂત પુત્રો દુઃશાસનો મમ ॥

કચ્ચિન્ન દીનાચરિતં કૃતવાંસ્તાત સંયુગે ।
કચ્ચિન્ન નિહતઃ શૂરા યથાઽન્યે ક્ષત્રિયર્ષભાઃ ॥

યુધિષ્ઠિરસ્ય વચનં મા યુદ્ધમિતિ સર્વદા ।
દુર્યોધનો નાભ્યગૃહ્ણાન્મૂઢઃ પથ્યમિવૌષધમ્ ॥

શતલ્પે શયાનેન ભીષ્મેણ સુમહાત્મના ।
પાનીયં યાચિતઃ પાર્થઃ સોવિધ્યન્મેદિનીતલમ્ ॥

જલસ્ય ધારાં જનિતાં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડુસુતેન ચ ।
અબ્રવીત્સ મહાબાહુસ્તાત સંશામ્ય પાણ્ડવૈઃ ॥

પ્રશમાદ્વિ ભવેચ્છાન્તિર્મદન્તં યુદ્ધમસ્તુ વઃ ।
ભ્રાતૃભાવેન પૃથિવીં ભુઙ્ક્ષ્વ પાણ્ડુસુતૈઃ સહ ॥

અકુર્વન્વચનં તસ્ય નૂનં શોચતિ પુત્રકઃ ।
તદિદં સમનુપ્રાપ્ત વચનં દીર્ઘદર્શિનઃ ॥

અહં તુ નિહતામાત્યો હતપુત્રશ્ચ સઞ્જય ।
દ્યૂતતઃ કૃચ્છ્રમાપન્નો લૂનપક્ષ ઇવ દ્વિજઃ ॥

યથા હિ શકુનિં ગૃહ્ય છિત્ત્વા પક્ષૌ ચ સઞ્જય ।
વિસર્જયન્તિ સંહૃષ્ટાઃ ક્રીડમાનાઃ કુમારકાઃ ॥

લૂનપક્ષતયા તસ્ય ગમનં નોપપદ્યતે ।
તથાહમપિ સમ્પ્રાપ્તો લૂનપક્ષ ઇવ દ્વિજઃ ॥

ક્ષીણઃ સર્વાર્થહીનશ્ચ નિર્જ્ઞાતિર્બન્ધુવર્જિતઃ ।
કાં દિશં પ્રતિપત્સ્યામિ દીનઃ શત્રુવશં ગતઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ઇત્યેવં ધૃતરાષ્ટ્રોઽથ વિલપ્ય બહુદુઃખિતઃ ।
પ્રોવાચ સઞ્જયં ભૂયઃ સોકવ્યાકુલમાનસઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યોઽજયત્સર્વકામ્ભોજાનમ્બષ્ઠાન્કૈકયૈઃ સહ ।
ગાન્ધારાંશ્ચ વિદેહાંશ્ચ જિત્વા કાર્યાર્થમાહવે ॥

દુર્યોધનસ્ય વૃદ્ધ્યર્થં યોઽજયત્પૃથિવીં પ્રભુઃ ।
સ જિતઃ પાણ્ડવૈઃ શૂરૈઃ સમરે વાહુશાલિભિઃ ॥

તસ્મિન્હતે મહેષ્વાસે કર્ણે યુધિ કિરીટિના ।
કે વીરાઃ પર્યતિષ્ઠન્ત તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥

કચ્ચિન્નૈકઃ પરિત્યક્તઃ પાણ્ડવૈર્નિહતો રણે ।
ઉક્તં ત્વયા પુરા તાત યથા વીરો નિપાતિતઃ ॥

ભીષ્મમપ્રતિયુધ્યન્તં શિખમ્ડી સાયકોત્તમૈઃ ।
પાતયામાસ સમરે સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરમ્ ॥

તથા દ્રૌપદિના દ્રોણો ન્યસ્તસર્વાયુધો યુધિ ।
ધર્મરાજવચઃ શ્રુત્વા અશ્વત્થામા હતસ્ત્વિતિ ॥

યુક્તયોગો મહેષ્વાસઃ શરૈર્બહુભિરાચિતઃ ।
નિહતઃ ખઙ્ગમુદ્યમ્ય ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન સઞ્જય ॥

અન્તરેણ હતાવેતૌ છલેન ચ વિશેષતઃ ।
અશ્રૌષમહમેતદ્વૈ ભીષ્મદ્રોણૌ નિપાતિતૌ ॥

ભીષ્મદ્રોણૌ હિ સમરે ન હન્યાદ્વજ્રભૃત્સ્વયમ્ ।
ન્યાયેન યુધ્યન્સમરે તદ્વૈ સત્યં બ્રવીમિ તે ॥

કર્ણં ત્વસ્યન્તમસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ ચ બહૂનિ ચ ।
કથમિન્દ્રોપમં વીરં મૃત્યુર્યુદ્વે સમસ્પૃશત્ ॥

યસ્ય વિદ્યુત્પ્રભાં શક્તિં દિવ્યાં કનકભૂષણામ્ ।
પ્રાયચ્છદ્દ્વિષતાં હન્ત્રીં કુણ્ડલાભ્યાં પુરન્દરઃ ॥

યસ્ય સર્પમુખો દિવ્યઃ શરઃ કાઞ્ચનભૂષણઃ ।
અશેત નિશિતઃ પત્રી સમરેષ્વરિસૂદનઃ ॥

ભીષ્મદ્રોણમુખાન્વીરાન્યોઽવમત્ય મહારથાન્ ।
જામદગ્ન્યાન્મહાઘોરં બ્રાહ્મમસ્ત્રમશિક્ષત ॥

યશ્ચ દ્રોણમુખાન્દૃષ્ટ્વા વિમુખાનર્દિતાઞ્શરૈઃ ।
સૌભદ્રસ્ય મહાબાહુર્વ્યધમત્કાર્મુકં શિતૈઃ ॥

યશ્ચ નાગાયુતપ્રાણાં વજ્રરંહસમચ્યુતમ્ ।
વિરથં સહસા કૃત્વા ભીમસેનમપાહસત્ ॥

સહદેવં ચ નિર્જિત્ય શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
કૃપયા વિરથં કૃત્વા નાહનદ્ધર્મચિન્તયા ॥

યશ્ચ માયાસહસ્રાણિ વિકુર્વાણં જયૈષિણમ્ ।
ઘટોત્કચં રાક્ષસેન્દ્રં શક્રશક્ત્યા નિજઘ્નિવાન્ ॥

એવાંશ્ચ દિવસાન્યસ્ય યુદ્ધે ભીતો ધનઞ્જયઃ ।
નાગમદ્દ્વૈરથં વીરઃ સ કથં નિહતો રણે ॥

[સંશપ્તકાનાં યોધા યે આહ્વયન્ત સદાઽન્યતઃ ।
એતાન્હત્વા હનિષ્યામિ પશ્ચાદ્વૈકર્તનં રણે ॥

ઇતિ વ્યપદિશન્પાર્થો વર્જયન્સૂતજં રણે । સ કથં નિહતો વીરઃ પાર્થેન પરવીરહા ॥ ]

રથભહ્ગો ન ચેત્તસ્ય ધનુર્વા ન વ્યશીર્યત ।
ન ચેદસ્ત્રાણિ નષ્ટાનિ સ કથં નિહતઃ પરૈઃ ॥

કો હિ શક્તો રણે કર્ણં વિધુન્વાનં મહદ્ધનુઃ । વિમુઞ્ચન્તં શરાન્ઘોરાન્દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ ચાહવે ।
જેતું પુરુષશાર્દૂલં શાર્દૂલમિવ વેગિનમ્ ॥

ધ્રવં તસ્ય ધનુશ્છિન્નં રથો વાઽપિ મહીં ગતઃ । અસ્ત્રાણિ વા પ્રનષ્ટાનિ યથા શંસસિ મે હતમ્ ।
ન હ્યન્યદપિ પશ્યામિ કારણં તસ્ય નાશને ॥

ન હિન્મિ ફલ્ગુનં યાવત્તાવત્પાદૌ ન ધાવયે ।
ઇતિ યસ્ય મહાઘોરં વ્રતમાસીન્મહાત્મનઃ ॥

યસ્ય ભીતો રમે નિદ્રાં ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ત્રયોદશસમા નિત્યં નાભજત્પુરુષર્ષભઃ ॥

યસ્ય વીર્યવતો વીર્યમુપાશ્રિત્ય મહાત્મનઃ ।
મમ પુત્રઃ સભાં ભાર્યાં પાણ્ડૂનાં નીતવાન્બલાત્ ॥

તત્રાપિ ચ સભામધ્યે પાણ્ડવાનાં ચ પશ્યતામ્ ।
દાસભાર્યેતિ પાઞ્ચાલીમબ્રવીત્કુરુસન્નિધૌ ॥

[ન સન્તિ તપયઃ કૃષ્ણે સર્વે ષણ્ડતિલૈઃ સમાઃ ।
ઉપતિષ્ઠસ્વ ભર્તારમન્યં વા વરવર્ણિનિ ॥

ઇત્યેવં યઃ પુરા વાચો રૂક્ષાઃ સંશ્રાવયન્રુષા ।
સભાયાં સૂતજઃ કૃષ્ણાં સ કથં નિહતઃ પરૈઃ ॥

યદિ ભીષ્મો રણશ્લાઘી દ્રોણો વા યુધિ દુર્મદઃ । ન હનિષ્યતિ કૌન્તેયાન્પક્ષપાતાત્સુયોધન ।
સર્વાનેવ હનિષ્યામિ વ્યેતુ તે માનસો જ્વરઃ ॥

કિં કરિષ્યતિ ગાણ્ડીવમક્ષય્યૌ ચ મહેષુધી । સ્નિગ્ધચન્દનદિગ્ધસ્ય મચ્છરસ્યાભિધાવતઃ ।
સ નૂનમૃષભસ્કન્ધો હ્યર્જુનેન કથં હતઃ ॥ ]

યશ્ચ ગાણ્ડીવમુક્તાનાં સ્પર્શમુગ્રમચિન્તયન્ ।
અપતિર્હ્યસિ કૃષ્ણેતિ બ્રુવન્પાર્થાનવૈક્ષત ॥

યસ્ય નાસીદ્ભયં પાર્થાત્સપુત્રાત્સજનાર્દનાત્ ।
સ્વબાહુબલમાશ્રિત્ય મુહૂર્તમપિ સઞ્જય ॥

તસ્ય નાઽહં વધં મન્યે દેવૈરપિ સવાસવૈઃ ।
પ્રતીપમભિઘાવદ્ભિઃ કિં પુનસ્તાત પાણ્ડવૈઃ ॥

ન હિ જ્યાં સંસમ્પૃશાનસ્ય તલત્રે વાઽપિ ગૃહ્ણતઃ ।
પુમાનાધિરથેઃ સ્થાતું કશ્ચિત્પ્રમુખતોઽર્હતિ ॥

અપિ સ્યાન્મેદિની હીના સોમસૂર્યપ્રભાંશુભિઃ ।
ન વધ- પુરુષેન્દ્રસ્ય સંયુગેષ્વપલાયિનઃ ॥

યેન મન્દઃ સહાયેન ભ્રાત્રા દુઃશાસનેન ચ ।
વાસુદેવસ્ય દુર્બુદ્ધિઃ પ્રત્યાખ્યાનમરોચત ॥

સ નૂનં વૃષભસ્કન્ધં કર્ણં દૃષ્ટ્વા નિપાતિતમ્ ।
દુઃશાસનં ચ નિહતં મન્યે શોચતિ પુત્રકઃ ॥

હતં વૈકર્તનં દૃષ્ટ્વા દ્વૈરથે સવ્યસાચિના ।
જયતઃ પાણ્ડવાન્દૃષ્ટ્વા કિંસ્વિદ્દુર્યોધનોઽબ્રવીત્ ॥

[દુર્મર્ષણં હતં દૃષ્ટ્વા વૃષસેનં ચ સંયુગે ।
પ્રભગ્રં ચ બલં દૃષ્ટ્વા વધ્યમાનં મહારથૈઃ ॥

પરાઙ્મુખાંશ્ચ રાજ્ઞસ્તુ પલાયનપરાયણાન્ ।
વિદ્રુતાન્રથિનો દૃષ્ટ્વા મન્યે શોચતિ પુત્રકઃ ॥

અનેયશ્ચાભિમાની ચ દુર્બુદ્ધિરજિતેન્દ્રિયઃ ।
હતોત્સાહં બલં દૃષ્ટ્વા કિંસ્વિદુર્યોધનોઽબ્રવીત્ ॥

સ્વયં વૈરં મહત્કૃત્વા વાર્યમાણઃ સુહૃદ્ગણૈઃ ।
પ્રધને હતભૂયિષ્ઠૈઃ કિંસ્વિદ્દુર્યોધનોઽબ્રવીત્ ॥

ભ્રાતરં નિહતં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનેન સંયુગે । રુધિરે પીયમાને ચ કિંસ્વિદ્દ્રુર્યોધનોઽબ્રવીત્ ॥ ]

સહ ગાન્ધારરાજેન સભાયાં યદભાષત ।
કર્ણોઽર્જુનં રણે હન્તા હતે તસ્મિન્કિમબ્રવીત્ ॥

દ્યૂતં કૃત્વા પુરા હૃષ્ઠો વઞ્ચયિત્વા ચ પાણ઼્ડવાન્ ।
શકુનિઃ સૌબલસ્તાત હતે કર્ણે કિમબ્રવીત્ ॥

કૃતવર્મા મહેષ્વાસઃ સાત્વતાનાં મહારથઃ ।
હતં વૈકર્તનં દૃષ્ટ્વા હાર્દિક્યઃ કિમભાષત ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા યસ્ય શિક્ષામુપાસતે ।
ધનુર્વેદં ચિકીર્ષન્તો દ્રોણપુત્રસ્ય ધીમતઃ ॥

યુવા રૂપેણ સમ્પન્નો દર્શનીયો મહાયશાઃ ।
અશ્વત્થામા હતે કર્ણે કિમભાષત સઞ્જય ॥

આચાર્યો યો ધનુર્વેદે ગૌતમો રથસત્તમઃ ।
કૃપઃ શારદ્વતસ્તાત હતે કર્ણે કિમબ્રવીત્ ॥

મદ્રરાજો મહેષ્વાસઃ શલ્યઃ સમિતિશોભનઃ । દૃષ્ટ્વા વિનિહતં કર્ણં સારથ્યે રથિનાં વરઃ ।
કિમભાષત સૌવીરો મદ્રાણામધિપો બલી ॥

દૃષ્ટ્વા વિનિહતં સર્વે યોધા વારણદુર્જયાઃ । યે ચ કેન રાજાનઃ પૃથિવ્યાં યોદ્વુમાગતાઃ ।
વૈકર્તનં હતં દૃષ્ટવા કાન્યભાષન્ત સઞ્જય ॥

દ્રોણે તુ નિહતે વીરે રથવ્યાઘ્રે નરર્ષભે ।
કે વા મુખમનીકાનામાસન્સઞ્જય ભાગશઃ ॥

મદ્રરાજઃ કથં શલ્યો નિયુક્તો રથિનાં વરઃ ।
વૈકર્તનસ્ય સારથ્યે તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥

કેઽરક્ષન્દક્ષિણં ચક્રં સૂતપુત્રસ્ય યુધ્યતઃ ।
વામં ચક્રં રરક્ષુર્વા કે વા વીરસ્ય પૃષ્ઠતઃ ॥

કે કર્ણં ન જહુઃ શૂરાઃ કે ક્ષુદ્રાઃ પ્રાદ્રવંસ્તતઃ ।
કથં ચ વઃ સમેતાનાં હતઃ કર્ણો મહારથઃ ॥

પાણ્ડવાશ્ચ સ્વયં શૂરાઃ પ્રત્યુદીયુર્મહારથાઃ ।
સૃજન્તઃ શરવર્ષાણિ વારિધારા ઇવામ્બુદાઃ ॥

સ ચ સર્પમુખો દિવ્યો મહેષુપ્રવરસ્તદા ।
વ્યર્થઃ કથં સમભવત્તન્મમાચક્ષ્વ સ્̤અઞ્જય ॥

મામકસ્યાસ્ય સૈન્યસ્ય હતોત્સેધસ્ય સઞ્જય ।
અવશેષં ન પશ્યામિ કકુદે મૃદિતે સતિ ॥

તૌ હિ વીરૌ મહેષ્વાસૌ મદર્થે ત્યક્તજીવીતૌ ।
ભીષ્મદ્રોણૌ હતૌ શ્રુત્વા કો ન્વર્થો જીવિતેન મે ॥

પુનઃ પુનર્ન મૃષ્યામિ વધં કર્ણસ્ય પાણ્ડવૈઃ ।
યસ્ય બાહ્વોર્બલં તુલ્યં કુઞ્જરાણાં શતં શતમ્ ॥

દ્રોણે હતે ચ યદ્વૃત્તં કૌરવાણાં પરૈઃ સહ ।
સઙ્ઘામે નરવીરાણાં તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥

યથા કર્ણશ્ચ કૌન્તેયૈઃ સહ યુદ્ધમયોજયત્ ।
તથા ચ દ્વિષતાં હન્તા રણે શાન્તસ્તદુચ્યતામ્ ॥