મહાભારત · અધ્યાય 8.55

પ્રત્યેત્યાથ પુનર્જિષ્ણુર્જિત્વા સંશપ્તકાન્બભૌ ।
વક્રાનુવક્રગમનાદઙ્ગારક ઇવ ગ્રહઃ ॥

પાર્થબાણહતા રાજન્નરાશ્વરથકુઞ્જરાઃ ।
વિચેલુર્બભ્રમુર્નેશુઃ પેતુર્મમ્લુશ્ચ ભારત ॥

ધુર્યાન્ધુર્યેતરાન્સૂતાન્ધ્વજાંશ્ચપાસિસાયકાન્ ।
પાણીન્પાણિગતાઞ્શસ્ત્રાન્બાહૂનપિ શિરાંસિ ચ ॥

ભલ્લૈઃ ક્ષુરૈરર્ધચન્દ્રૈર્વત્સદન્તૈશ્ચ પાણ્ડવઃ ।
ચિચ્છેદામિત્રવીરાણાં સમરે પ્રતિયુધ્યતામ્ ॥

તં પ્રવીરાસ્ત્વદીયાનાં નર્દમાનાઽભિદુદ્રુવુઃ । વાસિતાર્થે યુયુત્સન્તો વૃષભા વૃષભં યથા ।
નિપતન્ત્યર્જુનં શૂરાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

તેષાં તસ્ય ચ તદ્યુદ્ધમભવદ્રોમહર્ષણમ્ ।
ત્રૈલોક્યવિજયે યાદૃગ્દૈત્યાનાં સહ વજ્રિણા ॥

તમવિધ્યત્ત્રિભિર્બાણૈર્દન્દશૂકૈરિવાહિભિઃ ।
ઉગ્રાયુધસ્ય તસ્યાશુ શિરઃ કાયાદપાહરત્ ॥

તેઽર્જુનં સર્વતઃ ક્રુદ્ધા નાનાશસ્ત્રૈરવીવૃષન્ ।
મરુદ્ભિઃ પ્રેરિતા મેઘા હિમવન્તમિવોષ્ણગે ॥

અસ્ત્રૈરસ્ત્રાણિં સંવાર્ય દ્વિષતાં સર્વતોઽર્જુનઃ ।
સમ્યગસ્તૈઃ શરૈઃ સર્વાનહિતાનહનદ્બહૂન્ ॥

છિન્નત્રિવેણુજઙ્ઘેષાન્હતાશ્વાન્હતસારથીન્ ।
વિસ્રસ્તહસ્તતૂણીરાન્વિચક્રથકેતનાન્ ॥

સઞ્છિન્નરશ્મિયોક્ત્રાક્ષાન્વ્યનુકર્ષયુગાન્રથાન્ ।
વિધ્વસ્તસર્વસન્નાહાન્બાણૈશ્ચક્રેઽર્જુનસ્ત્વરન્ ॥

તે રથાસ્તત્ર વિધ્વસ્તાઃ પરાર્દ્વ્યા ભાન્ત્યનેકશઃ ।
ધનિનામિવ વેશ્માનિ હતાન્યગ્ન્યનિલામ્બુભિઃ ॥

દ્વિપાઃ સમ્ભિન્નમર્માણો વજ્રાશનિસમૈઃ શરૈઃ ।
પેતુર્ગિર્યગ્રવેશ્માનિ વજ્રવાતાગ્નિભિર્યથા ॥

અનેકૈશ્ચ શિલાધૌતૈર્વજ્રાનલવિષોપમૈઃ ।
શરૈર્નિજઘ્નિવાન્પાર્થો મહેન્દ્ર ઇવ દાનવાન્ ॥

સારોહાસ્તુરગાઃ પેતુર્બહવોઽર્જુનતાડિતાઃ ।
નિર્જિહ્વાન્ત્રાઃ ક્ષિતૌ ક્ષીણા રુધિરાર્દ્રાઃ સુદુર્દૃશઃ ॥

નરાશ્વનાગા નારાચૈઃ સંસ્યૂતાઃ સવ્યસાચિના ।
બભ્રમુશ્ચસ્ખલુઃ પેતુર્નેદુર્મમ્લુશ્ચ મારિષ ॥

મહાર્હવર્માભરણા નાનારૂપામ્બરાયુધાઃ ।
સરથાશ્વદ્વિપા વીરા હતાઃ પાર્થેન શેરતે ॥

નિર્ભયાઃ પુણ્યકર્માણો વિશિષ્ટાભિજનશ્રુતાઃ ।
ગતાઃ શરીરૈર્વસુધામૂર્જિતૈઃ કર્મભિર્દિવમ્ ॥

અથાર્જુનરથં વીરાસ્ત્વદીયાઃ સમભિદ્રવન્ ।
નાનાજનપદાધ્યક્ષાઃ સગણા જાતમન્યવઃ ॥

ઉહ્યમના રથાશ્વેભૈઃ પત્તયશ્ચ જિઘાંસવઃ ।
સમભ્યધાવન્નસ્યન્તો વિવિધં ક્ષિપ્રમાયુધમ્ ॥

તદાયુધમહાવર્ષં ક્ષિપ્તં યોધમહામ્બુદૈઃ ।
વ્યધમન્નિશિતૈર્બાણૈઃ ક્ષિપ્રમર્જુનમારુતઃ ॥

સાશ્વપત્તિદ્વિપરથં મહાશસ્ત્રૌઘસમ્પ્લવમ્ ॥
સહસા સન્તિતીર્ષન્તં પાર્થં શસ્ત્રાસ્ત્રસેતુના ॥

અથાબ્રવીદ્વાસુદેવઃ પાર્થ કિં ક્રીડસેઽનઘ ।
સંશપ્તકાન્પ્રમથ્યૈનાંસ્તતઃ કર્ણવધે ત્વર ॥

તથેત્યુક્ત્વાઽર્જુનઃ કૃષ્ણં શિષ્ટાન્સંશપ્તકાંસ્તદા ।
ક્ષપયિષ્યંસ્તદા બાણૈર્દૈત્યાનિન્દ્ર ઇવાવધીત્ ॥

આદદત્સન્દધન્નેષૃન્દૃષ્ટઃ કૈશ્ચિદ્રણેઽર્જુનઃ ।
વિમુઞ્ચન્વા શરાઞ્શીઘ્રં દૃશ્યન્તે વૈ નરા હતાઃ ॥

આશ્ચર્યમિતિ ગોવિન્દો બ્રુવન્નશ્વાનચોદયત્ ।
હંસાંશુગૌરાસ્તે સેનાં હંસાઃ સર ઇવાવિશન્ ॥

તતઃ સઙ્ગ્રામભૂમિં તાં વર્તમાને જનક્ષયે ।
અવેક્ષમાણો ગોવિન્દઃ સવ્યસાચિનમબ્રવીત્ ॥

એષ પાર્થ મહારૌદ્રો વર્તતે ભરતક્ષયઃ ।
પૃથિવ્યાં પાર્થિવાનાં વૈ દુર્યોધનકૃતે મહાન્ ॥

પશ્ય ભારત ચાપાનિ રુક્મપૃષ્ઠાનિ ધન્વિનામ્ ।
હતાનામપવિદ્ધાનિ કલાપાનિષુધીંસ્તથા ॥

જાતરૂપમયૈઃ પુઙ્ખૈઃ શરાંશ્ચ નતપર્વણઃ ।
તૈલધૌતાંશ્ચ નારાચાન્નિર્મુક્તાનિવ પન્નગાન્ ॥

આકીર્ણાંસ્તોમરાન્વાહાંશ્છત્રાન્હેમવિભૂષિતાન્ ।
ચર્માણિ ચાપવિદ્ધાનિ રુક્મપૃષ્ઠાનિ ભારત ॥

સુવર્ણવિકૃતાન્પ્રાસાઞ્શક્તીઃ કનકભૂષિતાઃ ।
જામ્બૂનદમયૈઃ પટ્ટૈર્બદ્ધાશ્ચ વિપુલા ગદાઃ ॥

જાતરૂપમયીશ્ચર્ષ્ટીઃ પટ્ટસાન્હેમભૂષિતાન્ ।
દણ્ડૈઃ કનકચિત્રૈશ્ચ વિપ્રવિદ્ધાન્પરશ્વથાન્ ॥

પરિઘાન્ભિણ્ડિપાલાંશ્ચ ભુશુણ્ડીઃ કણપાનપિ ।
અયસ્કુન્તાંશ્ચ પતિતાન્મુસલાનિ ગુરૂણિ ચ ॥

નાનાવિધાનિ શસ્ત્રાણિ પ્રગૃહ્ય જયગૃદ્ધિનઃ ।
જીવન્ત ઇવ દૃશ્યન્તે ગતસત્વાસ્તરસ્વિનઃ ॥

ગદાવિમથિતૈર્ગાત્રૈર્મુસલૈર્ભિન્નમસ્તકાન્ ।
ગજવાજિરથૈઃ ક્ષુણ્ણાન્પશ્ય યોધાન્સહસ્રશઃ ॥

મનુષ્યગજવાજીનાં શરશક્ત્યૃષ્ટિતોમરૈઃ ।
નિસ્ત્રિંશૈઃ પટ્ટસૈઃ પ્રાસૈર્નખરૈર્લગુડૈરપિ ॥

શરીરૈર્બહુઘા છિન્નૈઃ શોણિતૌઘપરિપ્લુતૈઃ ।
ગતાસુભિરમિત્રઘ્ન સંવૃતા રણભૂમયઃ ॥

બાહુભિશ્ચન્દનાદિગ્ધૈઃ સાઙ્ગદૈઃ શુભભૂષણૈઃ ।
સતલત્રૈઃ સકેયૂરૈર્ભાતિ ભારત મેદિની ॥

સાઙ્ગુલિત્રૈર્ભુજાગ્રૈશ્ચ વિપ્રવિદ્વૈરલઙ્કૃતૈઃ ।
હસ્તિહસ્તોપમૈશ્છિન્નૈરૂરુભિશ્ચ તરસ્વિનામ્ ॥

બદ્ધચૂડામણિવરૈઃ શિરોભિશ્ચ સકુણ્ડલૈઃ ।
નિકૃત્તૈર્વૃષભાક્ષાણાં શરીરૈશ્ચાપિ સઙ્ઘશઃ ॥

ગજવાજિમનુષ્યાણાં શરશક્ત્યૃષ્ટિતોમરૈઃ । કબન્ધૈઃ શોણિતાદિગ્ધૈશ્છિન્નગાત્રશિરોધરૈઃ ।
ભૂર્ભાતિ ભરતશ્રેષ્ઠ શાન્તાગ્નિભિરિવાધ્વરે ॥

રથાંશ્ચ બહુધા ભગ્નાન્હેમકિઙ્કિણિનઃ શુભાન્ ।
અશ્વાંશ્ચ બુહધા પશ્ય શોણિતેન પરિપ્લુતાન્ ॥

અનુકર્ષાનુપાસઙ્ગાન્પતાકા વિવિધાન્ધ્વજાન્ । યોધાનાં ચ મહાશઙ્ખાન્પાણ્ડુરાંશ્ચ પ્રકીર્ણકાન્ ।
નિરસ્તજિહ્વાન્માતઙ્ગાઞ્શયાનાન્પર્વતોપમાન્ ॥

વૈજયન્તીર્વિચિત્રાશ્ચ હતાંશ્ચ ગજયોધિનઃ ।
વારણાનાં પરિસ્તોમાન્સંયુક્તાનેકકમ્બલાન્ ॥

વિપાટિતવિચિત્રાશ્ચ રૂપચિત્રાઃ કુથાસ્તથા ।
ભિન્નાશ્ચ બહુધા ઘણ્ટાઃ પતદ્ભિશ્ચૂર્ણિતા ગજૈઃ ॥

વૈદૂર્યમણિદણ્ડાંશ્ચ પતિતાંશ્ચાઙ્કુશાન્ભુવિ ।
અશ્વાનાં ચ યુગાપીડાન્રત્નચિત્રાનુરશ્છદાન્ ॥

વિદ્ધાઃ સાદિધ્વજાગ્રેષુ સુવર્ણવિકૃતાઃ કુથાઃ ।
વિચિત્રાન્મણિચિત્રાંશ્ચ જાતરૂપપરિષ્કૃતાન્ ॥

અશ્વાસ્તરપરિસ્તોમાન્રાઙ્કવાન્પતિતાન્ભુવિ । ચૂડામણીન્નરેન્દ્રાણાં વિચિત્રાઃ કાઞ્ચનસ્રજઃ ।
છત્રાણિ ચાપવિદ્ધાનિ ચામરવ્યજનાનિ ચ ॥

ચન્દ્રનક્ષત્રભાસૈશ્ચ વદનૈશ્ચારુકુણ્ડલૈઃ । ક્લૃપ્તશ્મશ્રુભિરત્યર્થં વીરાણાં સમલઙ્કૃતૈઃ ।
વદનૈઃ પશ્ય સઞ્છન્નાં મહીં શોણિતકર્દમામ્ ॥

સજીવાંશ્ચ નરાન્પશ્ય કૂજમાનાન્સમન્તતઃ । ઉપાસ્યમાનાંશ્ચ બહૂન્ન્યસ્તશસ્ત્રૈશ્ચ ભૂપતે ।
જ્ઞાતિભિશ્ચ જલક્લિન્નાન્રોદમાનૈર્મુહુર્મુહુઃ ॥

ઉત્ક્રાન્તાનપરાન્યોધાઞ્છાદયિત્વા તરસ્વિનઃ ।
પુનર્યુદ્ધાય ગચ્છન્તિ જયે લુબ્ધાઃ પ્રમન્યવઃ ॥

અપરે તત્રતત્રૈવ પરિધાવન્તિ માનવાઃ ।
સન્નિવૃત્તાશ્ચ તે શૂરા દૃષ્ટા ચૈતાન્વિચેતસઃ ॥

જલં ત્યક્ત્વા પ્રધાવન્તિ ક્રોશમાનાઃ પરસ્પરમ્ ।
જલં પીત્વા મૃતાન્પશ્ય પિબતોઽન્યાંશ્ચ ભારત ॥

પરિષ્વજ્ય પ્રિયાનન્યે બાન્ધવાન્બન્ધુવત્સલાઃ ।
વિસઞ્જ્ઞાન્સમરે યોધાંસ્તત્રતત્ર મહારણે ॥

પશ્યાપરાન્નરશ્રેષ્ઠ સન્દષ્ટોષ્ઠપુટાન્પુનઃ ।
ભૃકુટીકુટિલૈર્વક્ત્રૈઃ પ્રેક્ષમાણાન્મહારણમ્ ॥

એતત્તવૈવાનુરૂપં કર્માર્જુન મહાહવે ।
દિવિ વા દેવરાજસ્ય ત્વયા યત્કૃતમાહવે ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવં તાં દર્શયન્કૃષ્ણો યુદ્ધભૂમિં કિરીટિને ।
ગચ્છન્નેવાશૃણોચ્છબ્દં દુર્યોધનબલે મહત્ ॥

શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષં ભેરીપણવનિઃસ્વનમ્ ।
રથાશ્વનરનાગાનાં પાદશબ્દાંશ્ચ દારુણાન્ ॥

પ્રવિશ્ય તદ્બલં કૃષ્ણસ્તુરગૈર્વાતવેગિતૈઃ ।
પાણ્ડ્યેનાભ્યર્દિતં સૈન્યં ત્વદીયં વીક્ષ્ય વિસ્મિતઃ ॥

સ હિ નાનાવિધૈર્બાણૈરિષ્વસ્ત્રપ્રવરો યુધિ ।
ન્યહનદ્દ્વિષતાં પૂગાન્ગતાસૂનન્તકો યથા ॥

ગજવાજિમનુષ્યાણાં શરીરાણિ શિતૈઃ શરૈઃ ।
ભિત્ત્વા પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠો વિદેહાસૂનપાતયત્ ॥

શત્રુપ્રવીરૈરસ્ત્રાણિ નાનાશસ્ત્રાણિ સાયકૈઃ ।
છિત્ત્વા તાનવધીચ્છત્રૂન્પાણ્ડ્યઃ શક્ર ઇવાસુરાન્ ॥