મહાભારત · અધ્યાય 8.56

પ્રોક્તસ્ત્વયા પૂર્વમેવ પ્રવીરો લોકવિશ્રુતઃ ।
ન ત્વસ્ય કર્મ સઙ્ગ્રામે ત્વયા સઞ્જય કીર્તિતમ્ ॥

તસ્ય વિસ્તરશો બ્રૂહિ પ્રવીરસ્યાદ્ય વિક્રમમ્ ।
શિક્ષાં પ્રભાવં વીર્યં ચ પ્રમાણં દર્પમેવ ચ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ભીષ્મદ્રોણકૃપદ્રૌણિકર્ણાર્જુનજનાર્દનાન્ ।
સમાપ્તવિદ્યાન્ધનુષિ શ્રેષ્ઠાન્યાન્સપ્ત મન્યસે ॥

યો હ્યાક્ષિપતિ વીર્યેણ સર્વાનેતાન્મહારથાન્ ।
ન મેને ચાત્મના તુલ્યં કઞ્ચિદેવ નરેશ્વરમ્ ॥

તુલ્યતાન્દ્રોણભીષ્માભ્યામાત્મનો યો ન મૃષ્યતે ।
વાસુદેવાર્જુનાભ્યાં ચ ન્યૂનતાં નૈચ્છતાત્મનિ ॥

સ પાણ્ડ્યોઽર્થપતિશ્રેષ્ઠઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
કર્ણસ્યાનીકમહનત્પાશહસ્ત ઇવાન્તકઃ ॥

તદુદીર્ણરથાશ્વેભં પત્તિપ્રવરસઙ્કુલમ્ ।
કુલાલચક્રવદ્ધાન્તં પાણ્ડ્યેનાભ્યાહતં બલાત્ ॥

વ્યશ્વસૂતધ્વજરથાન્વિપ્રયુક્તયુગાન્રથાન્ ।
સમ્યગસ્તૈઃ શરૈઃ પાણ્ડ્યો વાયુર્મેઘાનિવાક્ષિપત્ ॥

દ્વિરદાન્પ્રવરારોહાન્વિપતાકાયુધધ્વજાન્ ।
સ પાદરક્ષાનહનદ્વજ્રેણાદ્રીનિવાદ્રિહા ॥

સ શક્તિપ્રાસતૂણીરાનશ્વારોહાન્હયાનપિ ।
પુલિન્દખસબાહ્લીકનિષાદાન્ધ્રકકુન્તલાન્ ॥

દાક્ષિણાત્યાંશ્ચ ભોજાંશ્ચ શૂરાન્સઙ્ગ્રામકર્કશાન્ ।
વિશસ્ત્રકવચાન્બાણૈઃ કૃત્વા પાણ્ડ્યોઽકરોદ્વ્યસૂન્ ॥

ચતુરઙ્ગં બલં બાણૈર્નિઘ્નન્તં પાણ્ડયમાહવે ।
દૃષ્ટ્વા દ્રૌણિરસમ્ભ્રાન્તમસમ્ભ્રાન્તસ્તતોઽભ્યયાત્ ॥

આભાષ્ય ચૈનં મધુરમભીતં તમભીતવત્ ।
પ્રાહ પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠઃ સ્મિતપૂર્વં સમાહ્વયત્ ॥

રાજન્કમલપત્રાક્ષ પ્રધાનાયુધવાહન ।
વજ્રસંહનનપ્રખ્ય પ્રખ્યાતબલપૌરુષ ॥

મુષ્ટિક્લિષ્ટાઙ્ગુલિભ્યાં ચ વ્યાયતાભ્યાં મહદ્ધનુઃ ।
દોર્ભ્યાં વિસ્ફારયન્ભાસિ મહાજલદવદ્ભૃશમ્ ॥

શરવર્ષૈર્મહાવેગૈરમિત્રાનભિવર્ષતઃ ।
મદન્યં નાનુપશ્યામિ પ્રતિવીરં તવાહવે ॥

રથદ્વિરદપત્ત્યશ્વાનેકઃ પ્રમથસે બહૂન્ ।
મૃગસઙ્ઘાનિવારણ્યે વિભીર્ભીમબલો હરિઃ ॥

મહતા રથઘોષેણ દિવં ભૂમિં ચ નાદયન્ ।
વર્ષાન્તે સસ્યાં સૂર્યો ભાભિરાદીપયન્નિવ ॥

સંસ્પૃશાનઃ શરૈઃ પૂર્ણૌ તૂણી ચાશીવિષોપમૈઃ ।
મયૈવૈકેન યુધ્યસ્વ ત્ર્યમ્બકેનાન્ધકો યથા ॥

એવમુક્તસ્તથેત્યુક્ત્વા પ્રમથ્યૈનં સ પાર્થિવઃ ।
કર્ણિના દ્રોણતનયં વિવ્યાધ મલયધ્વજઃ ॥

મર્મભેદિભિરત્યુગ્રૈર્બાણૈરગ્નિશિખોપમૈઃ ।
મર્મસ્વભ્યહનદ્દ્રૌણિઃ પાણ્ડ્યમાચાર્યનન્દનઃ ॥

તતોઽપરાન્નવાંસ્તૂર્ણં નારાચાન્કઙ્કવાસસઃ ।
ગત્યા દશમ્યા સંયુક્તાનશ્વત્થામાઽપ્યવાસૃજત્ ॥

તાનચ્છિનત્તદા પાણ્ડ્યશ્ચતુર્ભિરપરૈઃ શરૈઃ ।
ચતુરોઽભ્યાહનચ્ચાશ્વાનાશુ તે વ્યસવોઽભવન્ ॥

અથ દ્રોણસુતસ્યેષૂંસ્તાઞ્છિત્ત્વા નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
ધનુર્જ્યાં વિતતાં પાણ્ડ્યશ્ચિચ્છેદાદિત્યતેજસઃ ॥

દિવ્યં ધનુરથાધિજ્યં કૃત્વા દ્રૌણિરમિત્રહા ।
પ્રેક્ષ્ય ચાશુ રથે યુક્તાન્નરૈરન્યાન્હયોત્તમાન્ ॥

તતઃ શરસહસ્રાણિ પ્રેષયામાસ વૈ દ્વિજઃ ।
ઇષુસમ્બાધમાકાશમકરોદ્દિશ એવ ચ ॥

તતસ્તાનસ્યતઃ સર્વાન્દ્રૌણેર્બાણાન્મહાત્મનઃ ।
જાનાનોપ્યક્ષયાન્પાણ્ડ્યો શાતયત્પુરુષર્ષભઃ ॥

પ્રયુક્તાંસ્તાન્પ્રયત્નેન છિત્ત્વા દ્રૌણેરિષૂનરિઃ ।
ચક્રરક્ષૌ રણે તસ્ય પ્રાણુદન્નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

અથ તલ્લાઘવં દૃષ્ટ્વા મણ્ડલીકૃતકાર્મુકઃ ।
પ્રાસ્યદ્દ્રોણસુતો બાણાન્વૃષ્ટિં પૂષાનુજો યથા ॥

અષ્ટાવષ્ટગવાન્યૂહુઃ શકટાનિ યદાયુધમ્ ।
અહ્નસ્તદષ્ટભાગેન દ્રૌણિશ્ચિક્ષેપ મારિષ ॥

તમન્તકમિવ ક્રુદ્ધમન્તકાલાન્તકોપમમ્ ।
યે યે દદૃશિરે રૂપં વિસઞ્જ્ઞાઃ પ્રાયશોઽભવન્ ॥

આચાર્યપુત્રસ્તાં સેનાં બાણવૃષ્ટ્યા વ્યવીવૃષત્ ।
પર્જન્ય ઇવ ઘર્માન્તે વૃષ્ટ્યા સાદ્રિદ્રુમાં મહિમ્ ॥

દ્રૌણિપર્જન્યમુક્તાં તાં બાણવૃષ્ટિં સુદુઃસહામ્ ।
વાયવ્યાસ્ત્રેણ સ ક્ષિપ્રં વિદ્ધ્વા પાણ્ડ્યાતિલોઽનદત્ ॥

તસ્ય નાનદતઃ કેતું ચન્દનાગુરુરૂષિતમ્ ।
મલયપ્રતિમં દ્રૌણિશ્છિત્ત્વાશ્વાંશ્ચતુરોઽહનત્ ॥

સૂતમેકેષુણા હત્વા મહાજલદનિઃસ્વનમ્ ।
ધનુશ્છિત્ત્વાઽર્ધચન્દ્રેણ તિલશો વ્યધમદ્રથમ્ ॥

અસ્ત્રૈરસ્ત્રાણિ સંવાર્ય છિત્ત્વા સર્વાયુધાનિ ચ ।
પ્રાપ્તમપ્યહિતં દ્રૌણિર્નાહનદ્યુદ્ધતૃષ્ણયા ॥

હતેશ્વરો દન્તિવરઃ સુકલ્પિત-- સત્વરાભિસૃષ્ટઃ પ્રતિશબ્દગો બલી ।
તમાદ્રવદ્દ્રૌણિશરાહતસ્ત્વરન્ જવેન કૃત્વા પ્રતિહસ્તિગર્જિતમ્ ॥

તં વારણં વારણયુદ્ધકોવિદો દ્વિપોત્તમં પર્વતસાનુસન્નિભમ્ ।
સમ્ભ્યતિષ્ઠન્મલયધ્વજસ્ત્વર-- ન્યથાઽદ્રિશૃઙ્ગં હરિરુન્નદંસ્તથા ॥

સ તોમરં ભાસ્કરરશ્મિવર્ચસં બલાસ્ત્રસર્ગોત્તમયત્નમન્યુભિઃ ।
સસર્જ શીઘ્રં પરિપીડયન્ગજં ગુરોઃ સુતાય દ્રવિડેશ્વરો નદન્ ॥

મણિપ્રવેકોત્તમવજ્રહાટકૈ-- રલઙ્કૃતં ચાંશુકમાલ્યમૌક્તિકૈઃ ।
હતો મયાસીત્યસકૃન્મુદા નદ-- ન્પરાભિનદ્દ્રૌણિવરાઙ્ગભૂષણમ્ ॥

તદર્કચન્દ્રગ્રહપાવકત્વિષં ભૃશાભિઘાતાત્પતિતં વિઘૂર્ણિતમ્ ।
મહેન્દ્રવજ્રાભિહતં મહાસ્વનં યથાઽદ્રિશૃઙ્ગં ભરણીતલે તથા ॥

તતઃ પ્રજજ્વાલ પરેણ મન્યુના પાદાહતો નાગપતિર્યથા તથા ।
સમાદદે ચાન્તકદણ્ડસન્નિભા-- નિષૂનમિત્રાન્તકરાંશ્ચતુર્દશ ॥

દ્વિપસ્ય પાદાગ્રકરાન્સ પઞ્ચભિ-- ર્નૃપસ્ય બાહૂ ચ શિરોઽથ ચ ત્રિભિઃ ।
જઘાન પડ્ભિઃ પડૃતૂપમત્વિષઃ સ પાણ્ડ્યરાજાનુચરાન્મહારથાન્ ॥

સુદીર્ઘવૃત્તૌ વરચન્દનોક્ષિતૌ સુવર્ણમુક્તામણિવજ્રભૂષણૌ ।
ભુજૌ ધરાયાં પતિતૌ નૃપસ્ય તૌ વિચેષ્ટતુસ્તાર્ક્ષ્યહતાવિવોરગૌ ॥

શિરશ્ચ તત્પૂર્ણશશિપ્રભાનનં સરોષતામ્રાયતનેત્રમુન્નસમ્ ।
ક્ષિતાવપિ ભ્રાજતિ તત્સકુણ્ડલં વિશાખયોર્મધ્યગતઃ શશી યથા ॥

[સ તુ દ્વિપઃ પઞ્ચભિરુત્તમેષુભિઃ કૃતઃ ષડંશશ્ચતુરો નૃપસ્ત્રિભિઃ ।
કૃતો દશાંશઃ કુશલેન યુધ્યતા યથા હવિસ્તદ્દશ દૈવતં તથા ॥

સ પાદશો રાક્ષસભોજનાન્બહૂન્ પ્રદાય પાણ્ડ્યોઽશ્વમનુષ્યકુઞ્જરાન્ ।
સ્વધામિવાપ્ય જ્વલનઃ પિતૃપ્રિય-- સ્તતઃ પ્રશાન્તઃ સલિલપ્રવાહતઃ] ॥

સમાપ્તવિદ્યં તુ ગુરોઃ સુતં નૃપઃ સમાપ્તકર્માણમુપેત્ય તે સુતઃ ।
સુહૃદ્વૃતોઽત્યર્થમપૂજયન્મુદા જિતે બલૌ વિષ્ણુમિવામરેશ્વરઃ ॥