મહાભારત · અધ્યાય 8.52

કથં સંશપ્તકૈઃ સાર્ધમર્જુનસ્યાભવદ્રણઃ ।
સૂતપુત્રસ્ય પાઞ્ચાલૈઃ કથં યુદ્ધં પ્રવર્તિતમ્ ॥

અશ્વત્થામ્નસ્તુ યદ્યુદ્ધમર્જુનસ્ય ચ સઞ્જય ।
અન્યેષાં ચ મદીયાનાં પાણ્ડવૈસ્તદ્બ્રવીહિ મે ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્યથાવૃત્તં સઙ્ગ્રામં બ્રુવતો મમ ।
વીરાણાં શત્રુભિઃ સાર્ધં દેહપાપ્મવિનાશનમ્ ॥

પાર્થઃ સંશપ્તકબલં પ્રવિશ્યાર્ણવસન્નિભમ્ ।
વ્યક્ષોભયદમિત્રઘ્નો મહાવાત ઇવાર્ણવમ્ ॥

પૂર્ણચન્દ્રાભવક્રાણિ સ્વક્ષિભ્રૂદશનાનિ ચ । શિરાંસ્યુન્મથ્ય વીરાણાં શિતૈર્ભલ્લૈર્ધનઞ્જયઃ ।
સન્તસ્તાર ક્ષિતિં ક્ષિપ્રં વિનાલૈર્નલિનૈરિવ ॥

સુવૃત્તાનાયતાન્પુષ્ટાંશ્ચન્દનાગુરુભૂષિતાન્ । સાયુધાન્સતલત્રાંશ્ચ પઞ્ચાસ્યોરગસન્નિભાન્ ।
બાહૂન્ક્ષુરૈરમિત્રાણાં ચિચ્છેદ સમરેઽર્જુનઃ ॥

ધુર્યાન્ધુર્યોતરાન્સૂતાન્ધ્વજાંશ્ચાપાનિ સાયકાન્ ।
પાણીન્નિતાન્તનિશિતૈર્ભલ્લૈશ્ચિચ્છેદ પાણ્ડવઃ ॥

રથાન્દ્વિપાન્હયાંશ્ચૈવ સારોહાનર્જુનો યુધિ ।
શરૈરનેકસાહસ્રૈર્નિન્યે રાજન્યમક્ષયમ્ ॥

તં પ્રવીરાઃ સુસંરબ્ધા નર્દમાના ઇવર્ષભાઃ । વાસિતાર્થમિવ ક્રુદ્ધમભિદ્રુત્ય મહોત્કટાઃ ।
નિઘ્ન્તમભિજઘ્નુસ્તે શરૈઃ શૃઙ્ગૈરિવર્ષભાઃ ॥

તસ્ય તેષાં ચ તદ્યુદ્વમભવદ્રોમહર્ષણમ્ ।
ત્રૈલોક્યવિજયે યદ્વદ્દૈત્યાનાં સહ વજ્રિણા ॥

અસ્ત્રૈસ્ત્રાણિ સંવાર્ય દ્વિષતાં સર્વતોઽર્જુનઃ ।
ઇષુભિર્બહુભિસ્તૂર્ણં વિદ્વ્વા પ્રાણાઞ્જહાર સઃ ॥

છિન્નત્રિવેણુચક્રાક્ષાન્હતયોધાન્સસારથીન્ ।
વિધ્વસ્તાયુધતૂણીરાન્સમુન્મથિતકેતનાન્ ॥

સઞ્છિન્નયોક્રરશ્મીષાન્વિત્રિવેણૂન્વિકૂબરાન્ ।
વિસ્રસ્તબન્ધુરયુગાન્વિસ્રસ્તાક્ષપ્રમણ્ડલાન્ ॥

રથાન્વિશકલીકુર્વન્મહાભ્રાણીવ મારુતઃ ॥

વિસ્માપકં પ્રેક્ષકાણાં દ્વિષતાં ભયવર્ધનમ્ ।
મહારથસહસ્રસ્ય સમં કર્માકરોજ્જયઃ ॥

સિદ્ધદેવર્ષિસઙ્ઘાશ્ચ ચારણાશ્ચાપિ તુષ્ટુવુઃ ॥

દેવદુન્દુભયો નેદુઃ પુષ્પવર્ષાણિ ચાપતન્ ।
કેશવાર્જુનયોર્મૂર્ધ્નિ પ્રાહ વાક્વાશરીરિણી ॥

ચન્દ્રાગ્ન્યનિલસૂર્યાણાં કાન્તિદીપ્તિબલદ્યુતીઃ ।
યૌ સદા બિભ્રતુર્વીરાવિમૌ તૌ કેશવાર્જુનૌ ॥

બ્રહ્મેશાનાવિવ પુરા વીરાવેકરથે સ્થિતૌ ।
સર્વભૂતવરૌ વીરૌ નરનારાયણાવિમૌ ॥

ઇત્યેતન્મહદાશ્ચર્યં દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ ભારત ।
અશ્વત્થામા સુસઙ્ક્રુદ્ધઃ કૃષ્ણાવભ્યદ્રવદ્રણે ॥

અથ પાણ્ડવમસ્યન્તમમિત્રાન્તકરાઞ્છરાન્ ।
સેષુણા પાણિનાઽહૂય પ્રહસન્દ્રૌણિરબ્રવીત્ ॥

યદિ માં મન્યસે વીર પ્રાપ્તમર્હમિહાતિથિમ્ ।
તતઃ સર્વાત્મના ત્વદ્ય યુદ્વાતિથ્યં પ્રયચ્છ મે ॥

એવમાચાર્યપુત્રેણ સમાહૂતો યુયુત્સયા ।
બહુમેનેઽર્જુનોઽત્માનમિતિ ચાહ જનાર્દનમ્ ॥

સંશપ્તકાશ્ચ મે વધ્યા દ્રૌણિરાહ્વયતે ચ મામ્ ।
યદત્રાનન્તરં પ્રાપ્તં શંસ મે તદ્વિ માધવ ॥

આતિથ્યકર્માભ્યુત્થાય દીયતાં યદિ મન્યસે ।
એવમુક્તોઽવહત્પાર્થં કૃષ્ણોદ્રોણાત્મજાન્તિકે ॥

શૈક્ષ્યેણ વિધિનાઽહૂતં વાયુરિન્દ્રમિવાધ્વરે ।
તમામન્ત્ર્યૈકમનસં કેશવો દ્રૌણિમબ્રવીત્ ॥

અશ્વત્થામન્સ્થિરો ભૂત્વા પ્રહરાશુ સહસ્વ ચ ।
નિર્વેષ્ટું ભર્તૃપિણ્ડં હિ કાલોઽયમુપજીવિનામ્ ॥

સૂક્ષ્મો વિવાદો વિપ્રાણાં સૂક્ષ્મૌ ક્ષાસ્ત્રૌ જયાજયૌ ॥

નહિ સન્ક્ષમસે મોહાદ્દિવ્યાં પાર્થસ્ય સત્ક્રિયામ્ ।
સમાપ્તિમિચ્છન્યુધ્યસ્વ સ્યિરો ભૂત્વાઽદ્ય પાણ્ડવં ॥

ઇત્યુક્તો વાસુદેવેન તથેત્યુક્ત્વા દ્વિજોત્તમઃ ।
વિવ્યાધ કેશવં ષષ્ટ્યા નારાચૈરર્જુનં ત્રિભિઃ ॥

તસ્યાર્જુનઃ સુસઙ્ક્રુદ્ધસ્ત્રિભિર્બાણૈઃ શરાસનમ્ ।
ચિચ્છેદાથાન્યદાદત્ત દ્રૌણિર્ઘોરતરં ધનુઃ ॥

સજ્યં કૃત્વા નિમેષાચ્ચ વિવ્યાધાર્જુનકેશવૌ ।
ત્રિભિઃ શતૈર્વાસુદેવં સહસ્રેણ ચ પાણ્ડવમ્ ॥

તતઃ શરસહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ ।
સસૃજે દ્રૌણિરાયસ્તઃ સ્તમ્ભયામાસ ચાર્જુનમ્ ॥

ઇષુધેર્ધનુષો જ્યાયાસ્ત્વઙ્ગુલિભ્યશ્ચ મારિષ ।
બાહ્વોઃ કરાભ્યામુરસો વદનાદ્વ્રાણનેત્રતઃ ॥

કર્ણાભ્યાં શિરસોઽઙ્ગેભ્યો લોમવર્મભ્ય એવ ચ ।
રથધ્વજાભ્યાં ચ શરા નિષ્પેતુર્બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

શરજાલેન મહતા બદ્ધ્વા માધવપાણ્ડવૌ ।
નનાદ સુદિતો દ્રૌણિર્મહામેઘૌઘનિઃસ્વનમ્ ॥

તૈઃ પતદ્ભિર્મહારાજ દ્રૌણિમુક્તૈઃ સમન્તતઃ ।
સઞ્છાદિતૌ રથસ્થૌ તાવુભૌ કૃષ્ણધનઞ્જયૌ ॥

દતઃ શરxxxxxxક્ષ્ણૈર્ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
નિxxxxxચક્રે રથે માધવપાણ્ડવૌ ॥

xxxxજઙ્ગમં સ્થાવરં તથા ।
ચરાચરસા મોપ્તારૌ દૃષ્ટ્વા સઞ્છાદિતૌ શરૈઃ ॥

સિદ્ધચારxxxxxશ્ચ સમ્પેતુર્શૈ સમન્તતઃ ।
અપિ xxxxxxxx લોકાનામિતિ ચાબ્રુવન્ ॥

ન મયા xxxxxxxxxx રાજન્દૃષ્ટપૃર્વઃ પરાકમઃ ।
xxxxxxxxxxxx કૃષ્ણો છાદયતો રણે ॥

xxxxxxxxxxxશબ્દં રથાનાં ત્રાસનં રણે ।
xxxxxxxxxx રાજન્સિંહસ્ય નદતો યથા ॥

ચરતો યુદ્ધે સવ્યં દક્ષિણમસ્યતઃ ।
વિદ્યુદમ્ભોધરસ્યેવ ભ્રાજમાના વ્યદૃશ્યત ॥

સ તદા ક્ષિપ્રકારી ચ દૃઢહસ્તશ્ચ પાણ્ડવઃ ।
પ્રમોહં પરમં ગત્વા પ્રેક્ષન્નાસ્તે ધનઞ્જયઃ ॥

વિક્રમં ચરતો યુદ્ધે સવ્યં દક્ષિણમસ્યતઃ ।
વિક્રમં ચ હૃતં મેને આત્મનસ્તેન સંયુગે ॥

અથાસ્ય સમરે રાજન્વપુરાસીત્સુદુર્દૃશમ્ ।
દ્રૌણેસ્તત્કુર્વતઃ કર્મ યાદૃગ્રૂપં પિનાકિનઃ ॥

વર્ધમાને તતસ્તત્ર દ્રોણપુત્રે વિશામ્પતે ।
હીયમાને ચ કૌન્તેયે કૃષ્ણં રોષઃ સમાવિશત્ ॥

સ રોષાન્નિશ્વસન્રાજન્નિર્દહન્નિવ ચક્ષુષા ।
દ્રૌણિં દદર્શ સઙ્ગ્રામે ફલ્ગુનં ચ મુહુર્મુહુઃ ॥

તતઃ કૃષ્ણોઽબ્રવીત્ક્રુદ્ધઃ પાર્થં સપ્રણયં વચઃ ॥

અત્યદ્ભુતતમિદં પાર્થ ત્વયિ પશ્યામિ સંયુગે ।
યત્ત્વાં વિશેષયત્યાજૌ દ્રોણપુત્રોઽદ્ય ભારત ॥

કચ્ચિત્તે ગાણ્ડિવં હસ્તે મુષ્ટિર્વા ન વ્યશીર્યત ।
કચ્ચિદ્વીર્યં યથાપૂર્વં ભુજયોર્વા બલં તવ ॥

ઉદીર્યમાણં હિ રણે પશ્યામિ દ્રૌણિમાહવે । ગુરુપુત્ર ઇતિ હ્યેનં માનયન્પાણ્ડવર્ષભ ।
ઉપેક્ષાં મા કૃથાઃ પાર્થ નાયં કાલ ઉપેક્ષિતુમ્ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

પશ્ય માધવ દૌરાત્મ્યં ગુરુપુત્રસ્ય માં પ્રતિ । વધં પ્રાપ્તૌ મન્યતે નૌ પ્રાવેશ્ય શવરેશ્મનિ ।
એષોસ્મિ હન્મિ સઙ્કલ્પં શિક્ષયા ચ બલેન ચ ॥

એવમુક્ત્વાઽસ્ય ચિચ્છેદ ભલ્લૈઃ કર્મારમાર્જિતૈઃ ।
ધનુશ્છત્રં પતાકાં ચ રથશક્તિં ગદાં વરામ્ ॥

અશ્વત્થામ્નઃ શરાનસ્તાઞ્છિત્ત્વૈકૈકં ત્રિધા ત્રિધા ।
વ્યધમદ્ભરતશ્રેષ્ઠો નીહારમિવ મારુતઃ ॥

તતઃ સંશપ્તકાન્ભૂયઃ સાશ્વસૂતરથદ્વિપાન્ ।
ધ્વજપત્તિગણાનુર્ગ્રૈર્બાણૈર્વિવ્યાધ પાણ્ડવઃ ॥

યે યે દદૃશિરે તત્ર યદ્યદ્રૂપાસ્તદા જનાઃ ।
તે તે તત્ર શરૈર્વ્યાપ્તં મેનિરેઽત્માનમાત્મના ॥

તે ગાણ્ડીવપ્રમુક્તાસ્તુ નાનારૂપાઃ પતત્રિણઃ ।
ક્રોશે સાગ્રે સ્થિતાઞ્જઘ્નુર્દ્વિપાંશ્ચ પુરુષાન્રણે ॥

ભલ્લૈશ્છિન્નાઃ કરાઃ પેતુઃ કરિણાં મદવર્ષિણામ્ ।
યથા વને પરશુભિર્નિકૃત્તાઃ શાલ્મલિદ્રુમાઃ ॥

પશ્ચાત્તુ શૈલવત્પતુસ્તે ગજાઃ સહ સાદિભિઃ ।
વજ્રિવજ્રાવમથિતા યથૈવાદ્રિચયાસ્તથા ॥

ગન્ધર્વનગરાકારાન્રથાંશ્ચૈવ સુકલ્પિતાન્ ।
વિનીતૈર્જવનૈર્યુક્તાનાસ્થિતાન્યુદ્વદુર્મદૈઃ ॥

શરૈર્વિશકલીકુર્વન્નમિત્રાનભ્યવીવૃષત્ ।
સ્વલઙ્કૃતાનશ્વસાદીન્પત્તીંશ્ચાહન્ધનઞ્જયઃ ॥

ધનઞ્જયયુગાન્તાર્કઃ સંશપ્તકમહાર્ણવમ્ ।
વ્યશોષયત દુઃશોષં તીક્ષ્ણૈઃ શરગભસ્તિભિઃ ॥

પુનર્દ્રૌણિમહાશૈલં નારાચૈર્વજ્રસન્નિભૈઃ ।
નિર્બિભેદ મહાવેગૈસ્ત્વરન્વજ્રીવ પર્વતમ્ ॥

તમાચાર્યસુતઃ ક્રુદ્ધઃ સાશ્વયન્તારમાશુગૈઃ ।
યુયુત્સુરાગમદ્યોદ્ધું પાર્થસ્તાનચ્છિનચ્છરાન્ ॥

તતઃ પરમસઙ્ક્રુદ્ધઃ કાણ્ડકોશમવાસૃજત્ ।
અશ્વત્થામાભિરૂપાય ગૃહાનતિથયે યથા ॥

અથ સંશપ્તકાંસ્ત્યક્ત્વા પાણ્ડવો દ્રૌણિમભ્યયાત્ ।
અપાઙ્ક્તેયાનિવ ત્યક્ત્વા દાતા પાઙ્ક્તેયમર્થિનમ્ ॥

સ્થિતાઃ સંશપ્તકા રાજન્દૃષ્ટ્વા યુદ્વં મહાત્મનોઃ ॥