મહાભારત · અધ્યાય 8.49

કૃતવર્મા કૃપો દ્રૌણિઃ સૂતપુત્રશ્ચ મારિષ ।
ઉલૂકઃ સૌબલશ્ચૈવ રાજા ચ સહ સોદરૈઃ ॥

સીદમાનાં ચમૂં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડુપુત્રભયાર્દિતામ્ ।
સમુજ્જહ્રુઃ સ્મ વેગેન ભિન્નાં નાવમિવાર્ણવે ॥

તતો યુદ્ધમતીવાસીન્મુહૂર્તમિવ ભારત ।
ભીરૂણાં ત્રાસજનનં શૂરાણાં હર્ષવર્ધનમ્ ॥

કૃપેણ શરવર્ષાણિ પ્રતિમુક્તાનિ સંયુગે ।
સૃઞ્જયાંશ્છાદયામાસુઃ શલભાનાં વ્રજા ઇવ ॥

શિખણ્ડી ચ તતઃ ક્રુદ્ધો ગૌતમં ત્વરિતો યયૌ ।
વવર્ષ શરવર્ષાણિ સમન્તાદ્દ્વિજપુઙ્ગવમ્ ॥

કૃપસ્તુ શરવર્ષં તદ્વિનિહત્ય મહાસ્ત્રવિત્ ।
શિખણ્ડિનં રણે ક્રુદ્ધો વિવ્યાધ દશભિઃ શરૈઃ ॥

તતઃ શિખણ્ડી કુપિતઃ શરૈઃ સપ્તભિરાહવે ।
કૃપં વિવ્યાધ કુપિતં કઙ્કપત્રૈરજિહ્મગૈઃ ॥

તતઃ કૃપઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સોઽતિવિદ્ધો મહારથઃ । તતઃ સુનિશિતૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ ક્ષુરપ્રૈર્હેમભૂષિતૈઃ ।
વ્યશ્વસૂતરથં ચક્રે શિખણ્ડિનમથો દ્વિજઃ ॥

હતાશ્વાત્તુ તતો યાનાદવપ્લુત્ય મહારથઃ ।
ખઙ્ગં ચર્મ તથા ગૃહ્ય સત્વરં બ્રાહ્મણં યયૌ ॥

તમાપતન્તં સહસા શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
વારયામાસ સમરે તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

તત્રાદ્ભુતમપશ્યામ શિલાનાં પ્લવનં યથા ।
નિશ્ચેષ્ટો યદ્રણે રાજઞ્છિખણ્ડી સમતિષ્ઠત ॥

કૃપેણ વારિતં દૃષ્ટ્વા શિખણ્ડિનમથો નૃપ ।
પ્રત્યુદ્યયૌ કૃપં તૂર્ણં ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહારથઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નં તતો યાન્તં શારદ્વતરથં પ્રતિ ।
પ્રતિજગ્રાહ વેગેન કૃતવર્મા મહારથઃ ॥

યુધિષ્ઠિરમથાયાન્તં શારદ્વતરથં પ્રતિ ।
સપુત્રં સહસૈન્યં ચ દ્રોણપુત્રો ન્યવારયત્ ॥

નકુલં સહદેવં ચ ત્વરમાણૌ મહારથૌ ।
પ્રતિજગ્રાહ તે પુત્રઃ શરવર્ષેણ વારયન્ ॥

ભીમસેનં કરૂશાંશ્ચ કેકયાન્સહ સૃઞ્જયૈઃ ।
કર્ણો વૈકર્તનો યુદ્ધે વારયામાસ ભારત ॥

શિખણ્ડિને તતો બાણાન્કૃપઃ શારદ્વતો યુધિ ।
પ્રાહિણોત્તવરયા યુક્તો બીભત્સોરથ સન્નિધૌ ॥

તાઞ્છરાન્પ્રેષિતાંસ્તેન સમન્તાત્સ્વર્ણભૂષિતાન્ ।
ચિચ્છેદ ખઙ્ગમાવિધ્ય ભ્રામયંશ્ચ પુનઃ પુનઃ ॥

શતચન્દ્રં ચ તચ્ચર્મ ગૌતમસ્તસ્ય ભારત ।
વ્યધમત્સાયકૈસ્તૂર્ણં તત ઉચ્ચુક્રુશુર્જનાઃ ॥

સ વિચર્મા મહારાજ ખઙ્ગપાણિરુપાદ્રવત્ ।
કૃપસ્તં શરસઙ્ઘાતૈરાદ્રવન્તમપીડયત્ ॥

શારદ્વતશરૈર્ગ્રસ્તં ક્લિશ્યમાનં મહાબલઃ ।
ચિત્રકેતુસુતો રાજન્સુકેતુસ્ત્વરિતો યયૌ ॥

વિકિરન્બ્રાહ્મણં યુદ્ધે બહુભિર્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
અભ્યાપતદમેયાત્મા ગૌતમસ્ય રથં પ્રતિ ॥

દૃષ્ટ્વા વિષક્તં તં ચૈવ બ્રાહ્મણં ચ નિવારિતમ્ ।
અપયાતસ્તતસ્તૂર્ણં શિખણ્ડી રાજસત્તમ ॥

સુકેતુસ્તુ તતો રાજન્ગૌતમં નવભિઃ શરૈઃ ।
વિદ્ધ્વા વિવ્યાધ સપ્તત્યા પુનશ્ચૈનં ત્રિભિઃ શરૈઃ ॥

અથાસ્ય સશરં ચાપં પુનશ્ચિચ્છેદ મારિષ ।
સારથિં ચ શરેણાસ્ય મૃશં મર્મસ્વતાડયત્ ॥

ગૌતમસ્તુ તતઃ ક્રુદ્ધો ધનુર્ગૃહ્ય નવં દૃઢમ્ ।
સુકેતું ત્રિંશતા બાણૈઃ સર્વમર્મસ્વતાડયત્ ॥

સ વિહ્વલિતસર્વાઙ્ગઃ પ્રચચાલ રથોત્તમે ।
ભૂમિકમ્પે યથા વૃક્ષશ્ચચાલાકમ્પિતો ભૃશમ્ ॥

ચલતસ્તસ્ય કાયાત્તું શિરો જ્વલિતકુણ્ડલમ્ ।
સોષ્ણીષં સશિરસ્ત્રાણં ક્ષુરપ્રેણ ત્વપાતયત્ ॥

તચ્છિરઃ પ્રાપતદ્ભૂમૌ શ્યેનાહૃતમિવામિષમ્ ।
તતોઽસ્ય કાયો વસુધાં પશ્ચાત્પ્રાપતદચ્યુત ॥

તસ્મિન્હતે મહારાજ પુત્રાસ્તસ્ય પદાનુગાઃ ।
ગૌતમં સમરે ત્યક્ત્વા દુદ્રુવુસ્તે દિશો દશ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નં તુ સમરે સન્નિવાર્ય મહારથઃ ।
કૃતવર્માઽબ્રવીદ્વૃષ્ટસ્તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ભારત ॥

તદભૂત્તુમુલં યુદ્વં વૃષ્ણિપાર્ષતયો રણે ।
આમિષાર્થે યથા યુદ્ધં શ્યેનયોઃ ક્રુદ્ધયોર્નૃપ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તુ સમરે હાર્દિક્યં નવભિઃ શરૈઃ ।
આજઘાનોરસિ ક્રુદ્વઃ પીડયન્હૃદિકાત્મજમ્ ॥

કૃતવર્મા તુ સમરે પાર્ષતેન દૃઢાહતઃ ।
પાર્ષતં સરથં સાશ્વં છાદયામાસ સાયકૈઃ ॥

સરથશ્છાદિતો રાજન્ધૃષ્ટદ્યુમ્નો ન દૃશ્યતે ।
મેઘૈરિવ પરિચ્છન્નો ભાસ્કરો જલધારિભિઃ ॥

વિધૂય તં બાણગણં શરૈઃ કનકભૂષણૈઃ ।
વ્યરોચત રણે રાજન્ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ કૃતવ્રણઃ ॥

તતસ્તુ પાર્ષતઃ ક્રુદ્ધઃ શસ્ત્રવૃષ્ટિં સુદારુણામ્ ।
કૃતવર્માણમાસાદ્ય વ્યસૃજત્પૃતનાપતિઃ ॥

તામાપતન્તીં સહસા શસ્ત્રવૃષ્ટિં સુદારુણામ્ ।
શરૈરનેકસાહસ્રૈર્હાર્દિક્યોઽવારયદ્યુધિ ॥

દૃષ્ટ્વા તુ વારિતાં યુદ્ધે શસ્ત્રવૃષ્ટિં દુરાસદામ્ ।
કૃતવર્માણમાસાદ્ય વારયામાસ પાર્ષતઃ ॥

યથા યુગ્મરથેનાજૌ વાહાન્વાહેરમિશ્રયત્ ।
ગૃહીત્વા ચર્મ ખઙ્ગં ચ રથં તસ્યાવપુપ્લુવે ॥

મિલિતેષ્વથ વાહેષુ પ્રત્યાસન્ને ચ પાર્ષતે ।
દૃષ્ટ્વાઽપદાનં તસ્યાશુ ગદાં જગ્રાહ સાત્વતઃ ॥

ગદાપાણિસ્તતો રાજન્રથાત્તૂર્ણમવપ્લુતઃ ।
તમદૃષ્ટ્વા રથોપસ્થે સારથિં સમતાડયત્ ॥

ખઙ્ગેન શિતધારેણ સ હતઃ પ્રાપતદ્રથાત્ ।
કૃતવર્મા તતો હૃષ્ટસ્તલશબ્દં ચકાર હ ॥

પાર્ષતં ચાબ્રવીદ્રાજન્નેહ્યેહીતિ પુનઃપુનઃ ।
સ તં ન મમૃષે યુદ્વે તલશબ્દં સમીરિતમ્ ॥

અવપ્લુત્ય રથાત્તસ્માત્સ્વરથં પુનરાસ્થિતઃ ।
અભ્યયાત્સ તુ તત્તૂર્ણં તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

તતો રાજન્મહેષ્વાસં કૃતવર્માણમાશુ વૈ ।
ગદાં ગૃહ્ય પુનર્વેગાત્કૃતવર્માણમાહનત્ ॥

સોઽતિવિદ્વો બલવતા ન્યપતન્મૂર્ચ્છયા હતઃ ।
શ્રુતર્વા રથમારોપ્ય અપોવાહ રણાજિરાત્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તુ સમરે દૃષ્ટ્વા શત્રું મહારથઃ ।
કૌરવાન્સમરે તૂર્ણં વારયામાસ સાયકૈઃ ॥

તતસ્તે તાવકા યોધા ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુપાદ્રવન્ ।
સિંહનાદરવાંશ્ચક્રુસ્તતો યુદ્ધમવર્તત ॥