મહાભારત · અધ્યાય 8.24

ભૂય એવ તુ મદ્રેશ યત્ત્વા વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ ।
યથા પુરાવૃત્તમિદં યુદ્ધે દેવાસુરે પ્રભો ॥

યદુક્તવાન્પિતુર્મહ્યં માર્કણ્ડેયો મહાતપાઃ । બ્રુવતસ્તદશેષેણ મમ રાજર્ષિસત્તમ ।
નિબોધ મનસા ચાત્ર ન તે કાર્યા વિચારણા ॥

સમુત્પન્નો હિ રાજાનઃ પ્રમોહ ઇતિ નિશ્ચયમ્ ।
કૃત્વા ચૈવ વ્યવસ્યન્તિ સર્વે ધર્માર્થનિશ્ચયાન્ ॥

દેવાનામસુરાણાં ચ મહાનાસીત્સમુચ્છ્રયઃ । સૈંહિકેયાસ્તદોદ્વૃત્તા વિબુધાનવસૂદયન્ ।
તે નિરસ્તઃ કૃતા દેવૈર્દાનવા બલગર્વિતાઃ ॥

તત્રાસીત્પ્રથમો રાજન્સઙ્ગ્રામસ્તારકામયઃ ।
નિર્જિતાશ્ચ તતો દૈત્યા દૈવતૈરિતિ નઃ શ્રુતિઃ ॥

ભગ્નદર્પા નિરુત્સાહાઃ પાતાલં વિવિશુસ્તદા ॥

નિર્જિતેષુ ચ દૈત્યેષુ તારકસ્ય સુતાસ્ત્રયઃ ।
તારાક્ષઃ કમલાક્ષશ્ચ વિદ્યુન્માલી ચ પાર્થિવ ॥

તપ ઉગ્રં સમાસ્થાય નિયમે પરમે સ્થિતાઃ ।
તપસા કર્ણયામાસુર્દેહાંસ્તાઞ્શત્રુકર્શનાઃ ॥

દમેન તપસા ચૈવ નિયમેન સમાધિના ।
તેષાં પિતામહઃ પ્રીતો વરદઃ પ્રદદૌ વરમ્ ॥

અવધ્યત્વં ચ તે સર્વે સર્વભૂતેષુ સર્વદા ।
સહિતા વરયામાસઃ સર્વલોકપિતામહમ્ ॥

તાનબ્રવીત્તદા દેવઃ સર્વલોકગુરુઃ પ્રભુઃ । નાસ્તિ સર્વામરત્વં વૈ નિવર્તધ્વમિતોઽસુરાઃ ।
અન્યં વરં વૃણીધ્વં વૈ રોચતે યાદૃશો હિ વઃ ॥

તતસ્તે સહિતા રાજન્સમ્પ્રધાર્યાસકૃદ્બહુઃ ।
સર્વલોકેશ્વરં વાક્યં પ્રણમ્યૈનમથાઽબ્રુવન્ ॥

વસ્તુમિચ્છામ નગરં કર્તું કામગમં શુભમ્ ।
સર્વકામસમૃદ્વાર્થમવધ્યં દેવદાનવૈઃ ॥

યક્ષરક્ષોરગગણૈર્નાનાજાતિભિરેવ ચ । ન કૃત્યાભિર્ન શસ્ત્રૈશ્ચ ન શાપૈર્બ્રહ્મવાદિનામ્ ।
વધ્યેત ત્રિપુરં દેવ પ્રયચ્છેઃ પ્રપિતામહ ॥

વયં પુરાણિ ત્રીણ્યેવ સમાસ્થાય મહીમિમામ્ ।
વિચરિષ્યામ લોકેઽસ્મિંસ્ત્વત્પ્રસાદપુરસ્કૃતાઃ ॥

તતો વર્ષસહસ્રેષુ સમેષ્યામઃ પરસ્પરમ્ ।
એકીભાવં ગભિષ્યન્તિ પુરાણ્યેતાનિ ચાનઘ ॥

સમાગતાનિ ચૈતાનિ યો હન્યાદ્ભગવાંસ્તદા ।
એકેષુણા દેવવરઃ સ નો મૃત્યુર્ભવિષ્યતિ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દાનવાનાં પિતામહઃ ।
એવમસ્ત્વિતિ તાન્દેવઃ પ્રત્યુક્ત્વા પ્રાવિશદ્દિવમ્ ॥

તે તુ લબ્ધવરાઃ પ્રીતાઃ સમ્પ્રધાર્ય પરસ્પરમ્ । પુરત્રયવિસૃષ્ટ્યર્થં મયં વવ્રુર્મહારથાઃ ।
વિશ્વકાર્માણમજરં દૈત્યદાનવપૂજિતમ્ ॥

તતો મયઃ સ્વતપસા ચક્રે ધીમાન્પુરાણિ ચ ।
ત્રીણિ કાઞ્ચનમેકં વૈ રૌપ્યં કાર્ષ્ણાયસં તથા ॥

કાઞ્ચનં દિવિ તત્રાસીદન્તરિક્ષે ચ રાજતમ્ ।
આયસં ચાભવદ્ભૌમં તદા તેષાં પરન્તપ ॥

એકૈકં યોજનશતં વિસ્તૃતં તાવદાયતમ્ ।
દૃઢં ચાટ્ટાલકયુતં બૃહત્પ્રાકારતોરણમ્ ॥

ગૃહપ્રવરસમ્બાધમસમ્બાધમહાપથમ્ ।
પ્રાસાદૈર્વિવિધૈશ્ચાપિ દ્વારૈશ્ચૈવોપશોભિતમ્ ॥

ત્રિપુરં તેષુ ચાપ્યાસન્રાજાનો વૈ પૃથક્પૃથક્ ।
દિવ્યમાલ્યામ્બરધરા દૈતેયા રાજસત્તમ ॥

કાઞ્ચનં તારકાક્ષસ્ય દિવ્યમાસીન્મહાત્મનઃ ।
રાજતં કમલાક્ષસ્ય વિદ્યુન્માલિન આયસમ્ ॥

ત્રયસ્તે દૈત્યરાજાનસ્ત્રીઁલ્લોકાનાશુ તેજસા ।
આક્રમ્ય તસ્થુરૂચુશ્ચ કશ્ચ નામ પ્રજાપતિઃ ॥

તેષાં દાનવમુખ્યાનાં પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ ।
કોટ્યાશ્ચાપ્રતિવીરાણાં સમાજગ્મુસ્તતસ્તતઃ ॥

માંસાશિનઃ સુદૃપ્તાશ્ચ સુરૈર્વિનિકૃતાઃ પુરા ।
મહદૈશ્વર્યમિચ્છન્તસ્ત્રિપુરં દુર્ગમાશ્રિતાઃ ॥

સર્વેષાં ચ પુનશ્ચૈષાં સર્વયોગવહો મયઃ ।
તમાશ્રિત્ય હિ તે સર્વેઽવર્તયન્નકુતોભયાઃ ॥

યો હિ યં મનસા કામં દધ્યૌ ત્રિપુરસંશ્રયઃ ।
તસ્મૈ તસ્મૈ મયસ્તં તં વિદધે માયયા તદા ॥

તારકાક્ષસુતશ્ચાસીદ્વરિર્નામ મહાબલઃ ।
તપસ્તેપે પરમકં યેનાતુષ્યત્પિતામહઃ ॥

સન્તુષ્ટમવૃણોદ્દેવં વાપી ભવતુઃ નઃ પુરે ।
શસ્ત્રૈર્વિનિહતા યત્ર ક્ષિપ્તાઃ સ્યુર્બલવત્તરાઃ ॥

સ તુ લબ્ધ્વા વરં વીરસ્તારકાક્ષસુતો હરિઃ ।
સસૃજે તત્ર વાપીં તાં મૃતસઞ્જીવિનીં પ્રભો ॥

યેન રૂપેણ યો દૈત્યો યેન વેષેણ ચાપ્યથ । ક્ષિપ્યતે નિહતો વાપ્યાં તાદૃશેનૈવ જાયતે ।
સમ્પૂર્ણબલવીર્યસ્તુ રાજઞ્છૌર્યસમન્વિતઃ ॥

એવં વીર્યેણ સંયુક્તાં કૃતાં તેન મહાત્મના ।
તાં પ્રાપ્ય ત્રૈપુરા વાપીં લોકાન્સર્વાન્બબાધિરે ॥

મહતા તપસા સિદ્ધાઃ સુરાણાં ભયવર્ધનાઃ । એકસ્મિન્નિહતે દૈત્યે સૃજન્તિ સ્મ દશાસુરાન્ ।
ન તેષાં વિદ્યતે યુદ્વે ક્ષયો રાજન્કથઞ્ચન ॥

તતસ્તે લોભમોહાભ્યામભિભૂતા વિચેતસઃ ।
નિર્ભીકાઃ સહિતાઃ સર્વે સ્થાપિતાઃ સમલોલુપાઃ ॥

વિદ્રાવ્ય સગણાન્દેવાંસ્તત્રતત્ર તદાતદા ।
વિચેરુઃ સ્વેન કામેન વરદાનેન દર્પિતાઃ ॥

દેવોદ્યાનાનિ સર્વાણિ સ્થાનાનિ ચ દિવૌકસામ્ । ઋષીણામાશ્રમાન્પુણ્યાન્રમ્યાઞ્ચનપદાંસ્તથા ।
ઉત્સાદયન્ત મર્યાદાં દાનવા દુષ્ટચારિણઃ ॥

નિઃસ્થાનાશ્ચ કૃતા દેવા ઋષયઃ પિતૃભિઃ સહ ।
દૈત્યૈસ્ત્રિભિસ્ત્રયો લોકા હ્યાક્રાન્તાસ્તૈઃ સુરેતરૈઃ ॥

પીડ્યમાનેષુ લોકેષુ તતઃ શક્રો મરુદ્વૃતઃ ।
પુરાણ્યાયોધયાઞ્ચક્રે વજ્રહસ્તઃ સમન્તતઃ ॥

નાશકત્તાન્યભેદ્યાનિ યદા ભેત્તું પુરન્દરઃ ।
પુરાણિ વરદત્તાનિ ધાત્રા તેન નરાધિપ ॥

તદા ભીતઃ સુરપતિર્મુક્ત્વા તાનિ પુરાણ્યથ । તૈરેવ વિબુધૈઃ સાર્ધં પિતામહમરિન્દમ ।
જગામાથ તદાખ્યાતું વિપ્રકારં સુરેતરૈઃ ॥

તે તત્ત્વં સર્વમાખ્યાય શિરોભિઃ સમ્પ્રણમ્ય ચ ।
તદ્વધોપાયમાચક્ષ્વ ભગવન્નિતિ ચાબ્રુવન્ ॥

શ્રુત્વા તદ્ભગવાન્દેવો દેવાનિદમુવાચ હ ।
શ્રૂયતાં ત્રિદશાઃ સર્વે યથેદં વાક્યગૌરવમ્ ॥

દુરાત્માનોઽસુરા નિત્યં તે ચાપિ વિબુધા મમ ।
ન શક્નુવન્તિ તે સર્વે યુષ્માન્વૈ પીડયન્તિ તે ॥

અહં સમસ્તુ સર્વેષાં ભૂતાનાં નાત્ર સંશયઃ ।
અવિનીતા નિહન્તવ્યા ઇત્યેવં પ્રબ્રવીમિ વઃ ॥

એકેષુણા વિભેદ્યાનિ તાનિ દુર્ગાણિ નાન્યથા ।
શક્તસ્તુ તાનિ બાણેન ભેત્તું કામં ત્રિલોચનઃ ॥

તે યૂયં સ્થાણુમીશાનં જિષ્મુમક્લિષ્ટકારિણમ્ ।
યોદ્વારં વૃણુત ક્ષિપ્રં સ તાન્હન્તા સુરેતરાન્ ॥

તે દેવાસ્તેન વાક્યેન ચોદિતાઃ પ્રણતાઃ સ્થિતાઃ । દિવ્યં વર્ષસહસ્રં વૈ તપસ્તપ્ત્વા સુરર્ષભાઃ ।
શુભાત્માનો મહાત્માનો જગ્મુર્વૈ વૃષભધ્વજમ્ ॥

બ્રહ્માણમગ્રતઃ કૃત્વા શરણ્યં શરણાગતાઃ ।
તપઃ પરમમાજગ્મુર્ગૃણન્તો બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ॥

અનઙ્ગમથનં સર્વે ભવં સર્વાત્મના ગતાઃ ।
દેવદેવં પરં સ્થાણું વરદં ત્ર્યમ્બકં શિવમ્ ॥

શર્વમીડ્યમજં રુદ્રં શશાઙ્કાઙ્કિતમૂર્ધજમ્ । તુષ્ટુવુર્વાગ્ભિરુગ્રાભિર્ભયેષ્વભયમચ્યુતમ્ ।
સર્વાત્માનં મહાત્માનં યેનાપ્તં વિશ્વમાત્મના ॥

તપોવિશેષૈર્વિવિધૈર્યોગં યો વેદ ચાત્મનઃ ।
યઃ સાઙ્ખ્યમાત્મના વેત્તિ યસ્ય ચાત્મા વેશે સદા ॥

તં તે દદૃશુરીશાનં તેજોરાશિમુમાપતિમ્ । પરેણ યત્નેન ભવં ત્રિદશાઃ શર્વમીશ્વરમ્ ।
અનન્યસદૃશં લોકે પ્રતપન્તમકલ્મષમ્ ॥

એકશ્ચ ભગવાંસ્તત્ર નાનારૂપમકલ્પયત્ । આત્મનઃ પ્રતિરૂપાણિ રૂપાણ્યથ મહાત્મનિ ।
પરસ્પરસ્ય ચાપશ્યન્સર્વે પરમવિસ્મિતાઃ ॥

સર્વભૂતમયં દૃષ્ટ્વા તમજં જગતઃ પરિમ્ ।
દેવા બ્રહ્મર્ષયશ્ચૈવ શિરોભિર્ધરણીં ગતાઃ ॥

તાન્સ્વસ્તિવાચ્ય ચાભ્યર્ચ્ય સમુત્થાપ્ય ચ શઙ્કરઃ ।
બ્રૂતબ્રૂતેતિ ભગવાન્સ્મયમાનોઽભ્યભાષત ॥

ત્ર્યમ્બકેણાભ્યનુજ્ઞાતાસ્તતસ્તે સ્વસ્થચેતસઃ ।
નમો નમો નમસ્તેઽસ્તુ પ્રભો ઇત્યબ્રુવન્ભવમ્ ॥

નમો દેવાધિદેવાય પ્રિયાધાઘ્નેઽતિમન્યવે ।
પ્રજાપતિમખઘ્નાય પ્રજાપતિભિરીડ્યતે ॥

નમઃ સ્તુતાય સ્તુત્યાય સ્તૂયમાનાય શમ્ભવે ।
વિલોહિતાય રુદ્રાય નીલગ્રીવાય શૂલિને ॥

અમોઘાય મૃગાક્ષાય પ્રવરાયુધયોધિને ।
અર્હાય ચૈવ શુદ્વાય ક્ષયાય ક્રથનાય ચ ॥

દુર્વારણાય શુક્રાય બ્રહ્મણે બ્રહ્મચારિણે ।
ઈશાનાયાપ્રમેયાય નિહન્ત્રે ચર્મવાસસે ॥

તપોરતાય પિઙ્ગાય વ્રતિને કૃત્તિવાસસે ।
કુમારપિત્રે ત્ર્યક્ષાય પ્રવરાયુધધારિણે ॥

પ્રપન્નાર્તિવિનાશાય બ્રહ્મદ્વિટ્્સઙ્ઘઘાતિને ।
વનસ્પતીનાં પતયે વનાનાં પતયે નમઃ ॥

ગવાં ચ પતયે નિત્યં યજ્ઞાનાં પતયે નમઃ । નમોસ્તુ તે સસૈન્યાય ત્ર્યમ્બકાયામિતૌજસે ।
મનોવાક્કર્મભિર્દેવ ત્વાં પ્રપન્નાન્ભજસ્વ નઃ ॥

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાન્સ્વાગતેનાભિનન્દ્ય ચ ।
પ્રોવાચ વ્યેતુ વસ્ત્રાસો બ્રૂત કિં કરવાણિ વઃ ॥

દેવાઃ શર્વસ્ય વચનં શ્રુત્વા હર્ષમુપાગતાઃ ॥