મહાભારત · અધ્યાય 8.23

એવમુક્તો મહારાજ તવ પુત્રઃ પ્રતાપવાન્ । મદ્રેશ્વરં પ્રતિ રણે સુરસૈન્યભયઙ્કરમ્ ।
સર્વં તથાઽકરોત્તૂર્ણં રાધેયસ્તદ્યથાઽબ્રવીત્ ॥

મદ્રાજં ચ સમરે પ્રણમ્ય ચ મહારથમ્ ।
વિનયેનોપસઙ્ગમ્ય પ્રણયાદ્વાક્યમબ્રવીત્ ॥

સત્યવ્રત મહાભાગ દ્વિષતાં તાપવર્ધન ।
મદ્રેશ્વર રણેશૂર પરસૈન્યભયઙ્કર ॥

મત્પ્રિયાર્થં હિતાર્થં ચ તથા પાર્થવધાય ચ । શ્રુતવાનસિ કર્ણસ્ય બ્રુવતો વદતાં વર ।
યથા નૃપતિસિંહાનાં મધ્યે ત્વાં વરયે સ્વયમ્ ॥

તત્ત્વામપ્રતિવીર્યાદ્ય શત્રુપક્ષક્ષયાવહ ।
મદ્રેશ્વર પ્રયાચેઽહં શિરસા વિનયેન ચ ॥

તસ્માત્પાર્થવિનાશાર્થં હિતાર્થં મમ ચૈવ હિ ।
ત્વં પાહિ સર્વતઃ કર્ણં ભવં બ્રહ્મેવ સુવ્રત ॥

સારથ્યં રથિનાં શ્રેષ્ઠ પ્રણયાત્કર્તુમર્હસિ ।
ત્વયિ યન્તરિ રાધેયો વિદ્વિષો મે વિજેષ્યતે ॥

અભીષૂણાં હિ કર્ણસ્ય ગ્રહીતાન્યો ન વિદ્યતે ।
ઋતે હિ ત્વાં મહાભાગ વાસુદેવસમં યુધિ ॥

સ પાહિ સર્વથા કર્ણં યથા બ્રહ્મા મહેશ્વરમ્ । યથા ચ સર્વથાઽપત્સુ વાર્ષ્ણેયઃ પાતિ પાણ્ડવમ્ ।
તથા મદ્રેશ્વરાદ્ય ત્વં રાધેયં પ્રતિપાલય ॥

ભીષ્મો દ્રોણઃ કૃપઃ કર્ણો ભવાન્ભોજશ્ચ વીર્યવાન્ ।
શકુનિઃ સૌબલો દ્રૌણિરહમેવ ચ નો બલમ્ ॥

એવમેષ કૃતો ભાગો નવધા પૃથિવીપતે ।
ન ચ ભાગોઽત્ર ભીષ્મસ્ય દ્રોણસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥

તાભ્યામતીત્ય તૌ ભાગૌ નિહતા મમ શત્રવઃ ।
વૃદ્વૌ હિ તૌ મહેષ્વાસૌ છલેન નિહતૌ યુધિ ॥

કૃત્વા ચાસુકરં કર્મ ગતૌ સ્વર્ગમિતોઽનઘ ।
તથાન્યે પુરુષવ્યાઘ્રાઃ પરૈર્વિનિહતા યુધિ ॥

અસ્મદીયાશ્ચ બહવઃ સ્વર્ગાય ગમિતાઃ પરૈઃ । ત્યક્ત્વા પ્રાણાનય્થાશક્તિ ચેષ્ટાં કૃત્વા ચ પુષ્કલામ્ ।

તદિદં હતભૂયિષ્ઠં બલં મમ નરાધિપ ।
પૂર્વમપ્યલ્પકૈઃ પાર્થૈર્હતં કિમુત સામ્પ્રતમ્ ॥

બલવન્તો મહાત્માનઃ કૌન્તેયાઃ સત્યવિક્રમાઃ ।
બલં શેષં ન હન્યુર્મે યથા તત્કુરુ પાર્થિવ ॥

હતવીરમિદં સૈન્યં પાણ્ડવૈઃ સમરે વિભો ।
કર્ણો હ્યેકો મહાબાહુરસ્મત્પ્રિયહિતે રતઃ ॥

ભવાંશ્ચ પુરુષવ્યાઘ્ર સર્વલોકમહારથઃ ।
શલ્ય કર્ણોઽર્જુનેનાદ્ય યોદ્વુમિચ્છતિ સંયુગે ॥

તસ્મિઞ્જયાશા વિપુલા મદ્રરાજ નરાધિપ ।
તસ્યાભીષુગ્રહવરો નાન્યોઽસ્તિ ભુવિ કશ્ચન ॥

પાર્થસ્ય સમરે કૃષ્ણો યથાઽભીષુગ્રહો વરઃ ।
તથા ત્વમપિ કર્ણસ્ય રથેઽભીષુગ્રહો ભવ ॥

તેન યુક્તો રણે પાર્થો રક્ષ્યમાણશ્ચ પાર્થિવ ।
યાનિ કર્માણિ કુરુતે પ્રત્યક્ષાણિ તથૈવ તત્ ॥

પૂર્વં નઃ સમરે હ્યેવમધીદર્જુનો રિપૂન્ ।
ઇદાનીં વિક્રમો હ્યસ્ય કૃષ્ણેન સહિતસ્ય ચ ॥

કૃષ્ણેન સહિતઃ પાર્થો ધાર્તરાષ્ટ્રીં મહાચમૂમ્ ।
અહન્યહનિ મદ્રેશ દ્રાવયન્દૃશ્યતે યુધિ ॥

ભાગોઽવશિષ્ટઃ કર્ણસ્ય તવ ચૈવ મહાદ્યુતે ।
તં ભાગં સહ કર્ણેન યુગપન્નાશયાદ્ય હિ ॥

અરુણેન યથા સાર્ધં તમઃ સૂર્યો વ્યપોહતિ ।
તથા કર્ણેન સહિતો જહિ પાર્થં મહાહવે ॥

ઉદ્યન્તૌ ચ યથા સૂર્યૌ બાલસૂર્યસમપ્રભૌ ।
કર્ણશલ્યૌ રણે દૃષ્ટ્વા વિદ્રવન્તુ મહારથાઃ ॥

સૂર્યારુષૌ યથા દૃષ્ટ્વા તમો નશ્યતિ મારિષ ।
તથા નશ્યન્તુ કૌન્તેયાઃ સપાઞ્ચાલાઃ સસૃઞ્જયાઃ ॥

રથિનાં પ્રવરઃ કર્ણો યન્તૄણાં પ્રવરો ભવાન્ ।
સંયોગો યુવયોર્લોકે નાભૂન્ન ચ ભવિષ્યતિ ॥

યથા સર્વાસ્વવસ્થાસુ વાર્ષ્મેયઃ પાતિ પાણ્ડવમ્ । તથા ભવાન્પરિત્રાતુ કર્ણં વૈકર્તનં રણે ।
સારથ્યં ક્રિયતાં તસ્ય યુધ્યમાનસ્ય સંયુગે ॥

યથા ચ સમરે કૃષ્ણો રક્ષતે સર્વતોઽર્જુનમ્ ।
તથા ત્વમપિ રાધેયં રક્ષસ્વ ચ મહારણે ॥

ત્વયા સારથિના હ્યેષ અપ્રધૃષ્યો ભવિષ્યતિ । દેવતાનામપિ રણે સશક્રાણાં મહીપતે ।
કિં પુનઃ પાણ્ડવેયાનાં મા વિશઙ્કીર્વચો મમ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

દુર્યોધનવચઃ શ્રુત્વા શલ્યઃ ક્રોધસમન્વિતઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રમથોવાચ સૃક્વિણી પરિલેલિહન્ ॥

ત્રિશિખાં ભ્રુકુટિં કૃત્વા ધુન્વન્હસ્તૌ પુનઃપુનઃ । ક્રોધરક્તે મહાનેત્રે પરિવૃત્ય મહાભુજઃ ।
કુલૈશ્વર્યશ્રુતબલૈર્દૃપ્તઃ શલ્યોઽબ્રવીદિદમ્ ॥
શલ્ય ઉવાચ ।

ન મામર્હસિ રાજેદ્ર નિયોક્તું કર્મણીદૃશે ।
ન હિ પાપીયસઃ શ્રેયાન્પ્રેષ્યત્વં કર્તુમર્હતિ ॥

યો હ્યભ્યુપગતં મિત્રં ગરીયાંસં વિશેષતઃ ।
વશે પાપીયસો ધત્તે તત્કાર્યમધરોત્તરમ્ ॥

બ્રહ્મણા બ્રાહ્મણાઃ સૃષ્ટા મુખાત્ક્ષત્રં ચ બાહુતઃ ।
ઊરુભ્યામથ વૈશ્યા વૈ શૂદ્રાઃ પદ્ભ્યામિતિ શ્રુતિઃ ॥

તેભ્યો વર્ણવિશેષાશ્ચ પ્રતિલોમાનુલોમજાઃ ।
અથાન્યોન્યસ્ય સંયોગાચ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય ભારત ॥

ગોપ્તારઃ સઙ્ગૃહીતારો દાતારઃ ક્ષત્રિયાઃ સ્મૃતાઃ ॥

યાજનાધ્યાપનૈર્વિપ્રા વિશુદ્વૈશ્ચ પ્રતિગ્રહૈઃ ।
લોકસ્યાનુગ્રહાર્થાય સ્થાપિતા બ્રાહ્મણા ભુવિ ॥

કૃષિશ્ચ પાશુપાલ્યં ચ વિશાં દાનં ચ ધર્મતઃ ।
બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં શૂદ્રા વિહિતાઃ પરિચારકાઃ ॥

બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય વિહિતાઃ સૂતા વૈ પરિચારકાઃ ।
ન ક્ષત્રિયો વૈ સૂતાનાં શૃણુયાચ્ચ કથઞ્ચન ॥

અહં મૂર્ધાભિષિક્તો હિ રાજર્ષિકુલજો નૃપઃ ।
મહારથસમાખ્યાતઃ સેવ્યઃ સ્તુત્યશ્ચ વન્દિનાં ॥

સોઽમહેતાદૃશો ભૂત્વા નેહારિબલસૂદનઃ ।
સૂતપુત્રસ્ય સઙ્ગ્રામે સારથ્યં કર્તુમુત્સહે ॥

અવમન્યસે માં ગાન્ધારે ધ્રુવં ચાપ્યતિશઙ્કસે ।
યસ્માદ્બ્રવીષિ વિસ્રબ્ધઃ સારથ્યં ક્રિયતામિતિ ॥

અસ્મત્તોઽભ્યધિકં કર્ણં મન્વાનસ્તં પ્રશંસસિ ।
ન ચાહં યુધિ રાધેયં ગણયે તુલ્યમાત્મનઃ ॥

આદિશ્યતામભ્યધિકો મમાંશઃ પૃથિવીપતે ।
તમહં સમરે હત્વા ગમિષ્યામિ યથાગતમ્ ॥

અથવાપ્યેક એવાહં યોત્સ્યામિ તવ શત્રુભિઃ ।
પશ્ય વીર્યં મમાદ્ય ત્વં સઙ્ગ્રામે દહતો રિપૂન્ ॥

ન ચાપિ કામાન્કૌરવ્ય નિધાય હૃદયે પુમાન્ ।
અસ્મદ્વિધઃ પ્રવર્તેત મા મા ત્વમતિશઙ્કિથાઃ ॥

અપિ ચાપ્યવમાનો મે ન કર્તવ્યઃ કથઞ્ચન ।
પશ્ય ભીમૌ મમ ભુજૌ વજ્રસંહનનૌ દૃઢૌ ॥

ધનુઃ પશ્ય ચ મે ચિત્રં શરાંશ્ચાશીવિષપમાન્ ।
રથં ચ પશ્ય મે ચિત્રં સદશ્વૈર્વાતવેગિભિઃ ॥

ગદાં ચ પશ્ય ગાન્ધારે હેમપટ્ટવિભૂષિતામ્ । દારયેયં મહીં ક્રુદ્ધો વિકિરેયં ચ પર્વતાન્ ।
શોષયેયં સમુદ્રાંશ્ચ પાતયેયં ચ ભાસ્કરમ્ ॥

તં મામેવંવિધં રાજન્સમર્થમરિનિગ્રહે ।
કસ્માદ્યુનઙ્ક્ષિ સારથ્યે સૂતસ્યાધિરથેસ્તુ મામ્ ॥

ન ચાપિ મમ રાધેયઃ કલામર્હતિ ષોડશીમ્ ॥

સકર્ણા યે ત્રયો લોકાઃ સાર્જુનાઃ સજનાર્દનાઃ ।
નિબદ્વાંસ્તન્ત્રણે રાજન્ન ગણેયં કથઞ્ચન ॥

ન ચાહં પ્રાકૃતઃ કશ્ચિન્ન ચાસ્મ્યધિગતઃ સ્વયમ્ ।
અયં ચાપ્યવમાનો મે ન કર્તવ્યઃ કથઞ્ચન ॥

આપૃચ્છે ત્વાદ્ય ગાન્ધારે યાસ્યામિ વિષયં પ્રતિ ।
ન ચાહં સૂતપુત્રસ્ય સારથ્યમુપજગ્મિવાન્ ॥

અવમાનમહં પ્રાપ્ય ન યોત્સ્યામિ કથઞ્ચન ।
આપૃચ્છે ત્વાઽદ્ય ગાન્ધારે ગમિષ્યામિ ગૃહાય વૈ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા મહારાજ શલ્યઃ સમિતિશોભનઃ ।
ઉત્થાય પ્રયયૌ તૂર્ણં રાજમધ્યાદમર્ષિતઃ ॥

પ્રણયાદ્બહુમાનાચ્ચ તં નિગૃહ્ય સુતસ્તવ ।
અબ્રવીન્મધુરં વાક્યં સામ્ના સર્વાર્થસાધકમ્ ॥

યથા શલ્ય ત્વમાત્થેદમેવમેતદસંશયમ્ ।
અભિપ્રાયસ્તુ મે કશ્ચિત્તં નિબોધ જનેશ્વર ॥

ન કર્ણોઽભ્યધિકસ્ત્વત્તો ન ચાન્યે ચૈવ પાર્થિવાઃ ।
ન ચ મદ્રેશ્વર ત્વાં વૈ કૃષ્ણઃ સોઢું ચ શક્ષ્યતિ ॥

ઋતમેવ હિ પૂર્વાસ્તે વદન્તિ પુરુષોત્તમાઃ ।
તસ્માદાર્તાયનિઃ પ્રોક્તો ભવાનિતિ મતિર્મમ ॥

શલ્યબૂતસ્તુ શત્રૂણાં યસ્માત્ત્વં યુધિ માનદ ।
તસ્માચ્છલ્યેતિ તે નામ કથ્યતે પૃથિવીતલે ॥

યદેતદ્વ્યાહૃતં પૂર્વં ભવતા ભૂરિદક્ષિણ ।
તદેવ કુરુ ધર્મજ્ઞ મદર્થં યદ્યદુચ્યતે ॥

ન ચ ત્વત્તો હિ રાધેયો ન ચાહમપિ વીર્યવાન્ ।
વૃણેઽહં ત્વાં હયાગ્ર્યાણાં યન્તારમિહ સંયુગે ॥

મન્યે ચાભ્યધિકં શલ્ય ગુણૈઃ કર્ણં ધનઞ્જયાત્ ।
ભવન્તં વાસુદેવાચ્ચ લોકોઽયમતિમન્યતે ॥

કર્ણો હ્યભ્યધિકઃ પાર્થાદસ્ત્રૈરેવ નરર્ષભ ।
ભવાનભ્યધિકઃ કૃષ્ણાદશ્વજ્ઞાને બલે તથા ॥

યથાઽશ્વહૃદયં વેદ વાસુદેવો મહામનાઃ ।
દ્વિગુણં ત્વં તથા વેત્સિ મદ્રરાજેશ્વરાત્મજ ॥
શલ્ય ઉવાચ ।

યન્માં બ્રવીષિ ગાન્ધારે મધ્યે સૈન્યસ્ય કૌરવ ।
વિશિષ્ટં દેવકીપુત્રાત્પ્રીતિમાનસ્મ્યહં ત્વયિ ॥

એષ સારથ્યમાતિષ્ઠે રાધેયસ્ય યશસ્વિનઃ ।
યુધ્યતઃ પાણ્ડવાગ્ર્યેણ યથા ત્વં વીર મન્યસે ॥

સમયશ્ચ હિ મે વીર કશ્ચિદ્વૈકર્તનં પ્રતિ ।
ઉત્સૃજેયં યથાશ્રદ્વમહં વાચોઽસ્ય સન્નિધૌ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તથેતિ રાજન્પુત્રસ્તે સહ કર્ણેન ભારત ।

અબ્રવીન્મદ્રરાજસ્ય મતં ભરતસxxxx ॥