મહાભારત · અધ્યાય 8.22

સ્વેન ચ્છન્દેન નઃ સર્વાનવધીદ્વ્યક્તમર્જુનઃ ।
ન હ્યસ્ય સમરે મુચ્યેદન્તકોઽપ્યાતતાયિનઃ ॥

પાર્થો હ્યેકોઽહરદ્ભદ્રામેકશ્ચાગ્નિમતર્પયત્ ।
એકશ્ચેમાં મહીં જિત્વા ચક્રે બલિભૃતો નૃપાન્ ॥

એકો નિવાતકવચનાનહનદ્દિવ્યકાર્મુકઃ ।
એકઃ કિરાતરૂપેણ સ્થિતં શર્વમયોધયત્ ॥

એકો હ્યરક્ષદ્ભરતાનેકો ભવમતોષયત્ ।
તેનૈકેન જિતાઃ સર્વે મદીયા હ્યુગ્રતેજસઃ ॥

ન તે નિન્દ્યાઃ પ્રશસ્યાસ્તે યત્તે ચક્રુર્બ્રવીહિ તત્ ।
તતો દુર્યોધનઃ સૂત પશ્ચાત્કિમકરોત્તદા ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

હતપ્રહતવિધ્વસ્તા વિવર્માયુધવાહનાઃ ।
દીનસ્વરા દૂયમાના માનિનઃ શત્રુનિર્જિતાઃ ॥

શિબિરસ્થાઃ પુનર્મન્ત્રં મન્ત્રયન્તિ સ્મ કૌરવાઃ ।
ભગ્નદંષ્ટ્રા હતવિષાઃ પાદાક્રાન્તા ઇવોરગાઃ ॥

તાનબ્રવીત્તતઃ કર્ણઃ ક્રુદ્વઃ સર્પ ઇવ શ્વસન્ ।
કરં કરેણ નિષ્પીડ્ય પ્રેક્ષમાણસ્તવાત્મજમ્ ॥

યત્તો દૃઢશ્ચ દક્ષશ્ચ ધૃતિમાનર્જુનઃ સદા ।
સમ્બોધયતિ ચાપ્યેનં યથાકાલમધોક્ષજઃ ॥

સહસાઽસ્ત્રવિસર્ગેણ વયં તેનાદ્ય વઞ્ચિતાઃ ।
શ્વસ્ત્વહં તસ્ય સઙ્કલ્પં સર્વં હન્તા મહીપતે ॥

એવમુક્તસ્તથેત્યુક્ત્વા સોઽનુજજ્ઞે નૃપોત્તમાન્ ।
તેઽનુજ્ઞાતા નૃપાઃ સર્વે સ્વાનિ વેશ્માનિ ભેજિરે ॥

સુખોષિતાસ્તાં રજનીં હૃષ્ટા યુદ્વાય નિર્યયુઃ । તેઽપશ્યન્વિહિતં વ્યૂહં ધર્મરાજેન દુર્જયમ્ ।
પ્રયત્નાત્કુરુમુખ્યેન બૃહસ્પત્યુશનોમતાત્ ॥

અથ પ્રતીપકર્તારં પ્રવીરં પરવીરહા ।
સસ્માર વૃષભસ્કન્ધં કર્ણં દુર્યોધનસ્તદા ॥

પુરન્દરસમં યુદ્વે મરુદ્ગણસમં બલે ।
કાર્તવીર્યસમં વીર્યે કર્ણં રાજ્ઞોઽગમન્મનઃ ॥

સર્વેષાં ચૈવ સૈન્યાનાં કર્ણમેવાગમન્મનઃ ।
સૂતપુત્રં મહેષ્વાસં બન્ધુમાત્યયિકેષ્વિવ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

તતો દુર્યોધનઃ સૂત પશ્ચાત્કિમકરોત્તદા ।
યદ્વોઽગમન્મનો મન્દાઃ કર્ણં વૈકર્તનં પ્રતિ ॥

અપ્યપશ્યત રાધેયં શીતાર્તા ઇવ ભાસ્કરમ્ ।
કૃતેઽવહારે સૈન્યાનાં પ્રવૃત્તે ચ રણે પુનઃ ॥

દુર્યોધનં ચ તત્રાજૌ પાણ્ડવેન ભૃશાર્દિતમ્ ।
પરાક્રાન્તાન્પાણ્ડુસુતાન્દૃષ્ટ્વાઽપિ ભૃશાર્દિતમ્ ॥

કથં વૈકર્તનઃ કર્ણસ્તત્રાયુધ્યત સઞ્જય ।
કથં ચ પાણ્ડવાઃ સર્વે યુયુધુસ્તત્ર સૂતજમ્ ॥

કર્ણો હ્યેકો મહાબાહુર્હન્યાત્પાર્થાન્સસૃઞ્જયાન્ ।
કર્ણસ્ય ભુજયોર્વીર્યં શક્રવિષ્ણુસમં યુધિ ॥

તસ્ય શસ્ત્રાણિ ઘોરાણિ વિક્રમશ્ચ મહાત્મનઃ ।
કર્ણમાશ્રિત્ય સઙ્ગ્રામે મત્તો દુર્યોધનો નૃપઃ ॥

દુર્યોધનં તતો દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવેન ભૃશાર્દિતમ્ ।
પરાક્રાન્તાન્પાણ્ડુસુતાન્દૃષ્ટ્વા ચાપિ મહારથઃ ॥

કર્ણમાશ્રિત્ય સઙ્ગ્રામે મન્દો દુર્યોધનઃ પુનઃ ।
જેતુમુત્સહતે પાર્થાન્સપુત્રાન્સહકેશવાન્ ॥

યઃ સૌબલં તથા તાત નીતિમાનિતિ મન્યતે ।
કર્ણં ચાગ્રતિમં યુદ્વે દેવૈરપિ દુરુત્સહમ્ ॥

મન્યતેઽભ્યધિકં પાર્થાદેવં ચાસ્ય હૃદિ સ્થિતમ્ । વિજેષ્યતિ રણે કર્ણ એકઃ પર્થાન્સસોમકાન્ ।
મમ ચૈવ સદા મન્દઃ શંસતે નિત્યમગ્રતઃ ॥

અહો બત મહદ્દુઃખં યત્ર પાણ્ડુસુતાન્રણે ।
નાતરદ્રભસઃ કર્ણો દૈવં નૂનં પરાયણમ્ ॥

અહો દ્યૂતસ્ય નિષ્ઠેયં ઘોરા સમ્પ્રતિ વર્તતે ॥

અહો તીવ્રાણિ દુઃખાનિ દુર્યોધનકૃતાન્યહમ્ ।
સોઢા ઘોરાણિ બહુશઃ શલ્યભૂતાનિ સઞ્જય ॥

સૌબલં ચ તદા તાત નીતિમાનિતિ મન્યતે ।
કર્ણશ્ચ રભસો નિત્યં રાજા ત ચાપ્યનુવ્રતઃ ॥

યદેવં વર્તમાનેષુ મહાયુદ્વેષુ સઞ્જય ।
અશ્રૌષં નિહતાન્પુત્રાન્નિત્યમેવ વિનિર્જિતાન્ ॥

ન પાણ્ડવાનાં સમરે કશ્ચિદસ્તિ હતઃ કિલ ।
સ્ત્રીમધ્યમિવ ગાહન્તે દૈવં તુ બલવત્તરમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

[રાજન્પૂર્વનિમિત્તાનિ ધર્મિષ્ઠાનિ વિચિન્તય] ।

અતિક્રાન્તં હિ યત્કાર્યં પશ્ચાચ્ચિન્તયતે નરઃ ।
તચ્ચાસ્ય ન ભવેત્કાર્યં ચિન્તયા ચ વિનશ્યતિ ॥

તદિદં તવ કાર્યં તુ દૂરપ્રાપ્તં વિજાનતા ।
ન કૃતં યત્ત્વયા પૂર્વં પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિચારણમ્ ॥

ઉક્તોઽસિ બહુધા રાજ્ઞન્મા યુધ્યસ્વેતિ પાણ્ડવૈઃ ।
ન ચ તત્ત્વગ્રહીર્દ્વેષાત્પાણ્ડવેષુ વિશામ્પતે ॥

ત્વયા પાપાનિ ઘોરાણિ સમાચીર્ણાનિ પાણ્ડુષુ ।
ત્વત્કૃતે વર્તતે ઘોરઃ પાર્થિવાનાં જનક્ષયઃ ॥

તત્ત્વિદાનીમતિક્રાન્તં મા શુચો ભરતર્ષભ ।
શૃણુ સર્વં યથાવૃત્તં ઘોરં વૈશસમુચ્યતે ॥

પ્રભાતાયાં રજન્યાં તુ કર્ણો રાજાનમભ્યયાત્ ।
સમેત્ય ચ મહાબાહુર્દુર્યોધનમથાબ્રવીત્ ॥
કર્ણ ઉવાચ ।

અદ્ય રાજન્સમેષ્યામિ પાણ્ડવેન યશસ્વિના ।
નિહનિષ્યામિ તં વીરં સ વા માં નિહનિષ્યતિ ॥

બહુત્વાન્મમ કાર્યાણાં તથા પાર્થસ્ય ભારત ।
નાભૂત્સમાગમો રાજન્મમ ચૈવાર્જુનસ્ય ચ ॥

ઇદં તુ મે યથાપ્રજ્ઞં શૃણુ વાક્યં વિશામ્પતે ।
અનિહત્ય રણે પાર્થં નાહમેષ્યામિ ભારત ॥

હતપ્રવીરે સૈન્યેઽસ્મિન્મયિ ચાવસ્થિતે યુધિ ।
અભિયાસ્યતિ માં પાર્થઃ શક્રશક્તિવિનાકૃતમ્ ॥

તતઃ શ્રેયસ્કરં યચ્ચ તન્નિબોધ જનેશ્વર ।
આયુધાનાં ચ મે વીર્યં દિવ્યાનામર્જુનસ્ય ચ ॥

કાર્યસ્ય મહતો ભેદે લાઘવે દૂરપાતને ।
સૌષ્ઠવે ચાસ્ત્રપાતે ચ સવ્યસાચી ન મત્સમઃ ॥

પ્રાણે શૌર્યેઽથ વિજ્ઞાને વિક્રમે ચાપિ ભારત ।
નિમિત્તજ્ઞાનયોગે ચ સવ્યસાચી ન મત્સમઃ ॥

સર્વાયુધમહામાત્રં વિજયં નામ તદ્વનુઃ ।
ઇન્દ્રાર્થં પ્રિયકામેન નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા ॥

યેન દૈત્યગણાન્રાજઞ્જિતવાન્વૈ શતક્રતુઃ ।
યસ્ય ઘોષેણ દૈત્યાનાં વ્યામુહ્યન્ત દિશો દશ ॥

તદ્ભાર્ગવાય પ્રાયચ્છચ્છક્રઃ પરમસમ્મતમ્ ।
તદ્દિવ્યં ભાર્ગવો મહ્યમદદદ્વનુરત્તમમ્ ॥

તેન યોત્સ્યે મહાબાહુમર્જુનં જયતાં વરમ્ । યથેન્દ્રઃ સમરે સર્વાન્દૈતેયાન્વૈ સમાગતાન્ ।
નિજઘાન તથા સર્વાઞ્જેષ્યામિ યુધિ પાણ્ડવાન્ ॥

ધનુર્ઘોરં રામદત્તં ગાણ્ડીવાત્તદ્વિશિષ્યતે ।
ત્રિસ્સપ્તકૃત્વઃ પૃથિવી ધનુષા યેન નિર્જિતા ॥

ધનુષો હ્યસ્ય કર્માણિ દિવ્યાનિ પ્રાહ ભાર્ગવઃ ।
તદ્રામો હ્યદદન્મહ્યં તેન યોત્સ્યામિ પાણ્ડવમ્ ॥

અદ્ય દુર્યોધનાહં ત્વાં નન્દયિષ્યે સબાન્ધવમ્ ।
નિહત્ય સમરે વીરમર્જુનં જયતાં વરમ્ ॥

સપર્વતવનદ્વીપા હતવીરા સસાગરા ।
પુત્રપૌત્રપ્રતિષ્ઠા તે ભવિષ્યત્યદ્ય પાર્થિવ ॥

નાશક્યં વિદ્યતે મેઽદ્ય ત્વત્પ્રિયાર્થં વિશેષતઃ ।
સમ્યગ્ધર્માનુરક્તસ્ય સિદ્વિરાત્મવતો યથા ॥

ન હિ મે વિક્રમં સોઢું સ શક્તોઽગ્નિં તરુર્યથા ।
અવશ્યં તુ મયા વાચ્યં યેન હીનોઽસ્મિ ફલ્ગુનાત્ ॥

જ્યા તસ્ય ધનુષો દિવ્યા તથાઽક્ષય્યે મહેષુધી ।
સારથિસ્તસ્ય ગોવિન્દો મમ તાદૃઙ્ગ વિદ્યતે ॥

તસ્ય દિવ્યં ધનુઃ શ્રેષ્ઠં ગાણ્ડીવમજિતં યુધિ ।
વિજયં ચ મહદ્દિવ્યં મમાપિ ધનુરુત્તમમ્ ॥

તત્રાહમધિકઃ પાર્થાદ્વનુષા તેન પાર્થિવ ।
યેન ચાપ્યધિકો વીરઃ પાણ્ડવસ્તન્નિબોધ મે ॥

રશ્મિગ્રાહશ્ચ દાશાર્હઃ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ ।
અગ્નિદત્તશ્ચ વૈ દિવ્યો રથઃ કાઞ્ચનભૂષણઃ ॥

અચ્છેદ્યાઃ સર્વતો વીર વાજિનશ્ચ મનોજવાઃ ।
ધ્વજશ્ચ દિવ્યો દ્યુતિમાન્વાનરોપિ ભયઙ્કરઃ ॥

કૃષ્ણશ્ચ જગતઃ સ્રષ્ટા રથં તમભિરક્ષતિ ।
એભિસ્ત્રિભિરહં હીનો યુદ્વુમિચ્છામિ પાણ્ડવમ્ ॥

અયં તુ સદૃશઃ શૌરેઃ શલ્યઃ સમિતિશોભનઃ ।
સારથ્યં યદિ મે કુર્યાદ્દ્રુવસ્તે વિજયો ભવેત્ ॥

તસ્ય મે સારથિઃ શલ્યો ભવત્વસુકરઃ પરૈઃ ।
નારાચાન્ગાર્ધ્રપત્રાંશ્ચ શકટાનિ વહન્તુ મે ॥

રથાશ્ચ મુખ્યા રાજેન્દ્ર યુક્તા વાજિભિરુત્તમૈઃ ।
આયાન્તુ પશ્ચાત્સતતં મામેવ ભરતર્ષભ ॥

એવમભ્યધિકઃ પાર્થાદ્ભવિષ્યામિ ગુણૈરહમ્ ।
શલ્યોપ્યભ્યધિકઃ કૃષ્ણાદર્જુનાદપિચાપ્યહમ્ ॥

યથાઽશ્વહૃદયં વેદ દાશાર્હઃ પરવીરહા ।
તથા શલ્યો વિજાનીતે હયજ્ઞાનં મહારથઃ ॥

બાહુવીર્યે સમો નાસ્તિ મદ્રરાજસ્ય કશ્ચન ।
તથાઽસ્ત્રે મત્સમો નાસ્તિ કશ્ચિદેવ ધનુર્ધરઃ ॥

તથા શલ્યસમો નાસ્તિ હયજ્ઞાને હિ કશ્ચન ।
સોઽયમભ્યધિકઃ કૃષ્ણાદ્ભવિષ્યતિ રથો મમ ॥

એવં કૃતે રથસ્થોઽહં ગુણૈરભ્યધિકોઽર્જુનાત્ ।
વિજયેયમહં સઙ્ખ્યે ફલ્ગુનં કુરુસત્તમ ॥

સમુદ્યાતું ન શક્ષ્યન્તિ દેવા અપિ સવાસવાઃ ।
એતત્કૃતં મહારાજ ત્વયેચ્છામિ પરન્તપ ॥

ક્રિયતામેષ કામો મે મા વઃ કાલોઽત્યગાદયમ્ ।
એવં કૃતે કૃતં મહ્યં ત્વયા સર્વં ભવિષ્યતિ ॥

તતો દ્રક્ષ્યસિ સઙ્ગ્રામે યત્કરિષ્યામિ ભારત ।
સર્વથા પાણ્ડવાન્સઙ્ખ્યે વિજેષ્યે વૈ સમાગતાન્ ॥

ન હિ મે સમરે શક્તાઃ સમુદ્યાતું સુરાસુરાઃ ।
કિમુ પાણ્ડુસુતા રાજન્રણે માનુષયોનયઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તવ સુતઃ કર્ણેનાહવશોભિના ।
સમ્પૂજ્ય સમ્પ્રહૃષ્ટાત્મા તતો રાધેયમબ્રવીત્ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

એવમેતત્કરિષ્યામિ યથા ત્વં કર્ણ મન્યસે ।
સોપાસઙ્ગા રથાઃ સાશ્વાઃ સ્વનુયાસ્યન્તિ સંયુગે ॥

નારાચાન્ગાર્ધ્રપત્રાંશ્ચ શકટાનિ વહન્તુ તે ।
અનુયાસ્યામ કર્ણ ત્વાં વયં સર્વે ચ પાર્થિવાઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા મહારાજ તવ પુત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
અભિગમ્યાબ્રવીદ્રાજા મદ્રરાજમિદં વચઃ ॥