મહાભારત · અધ્યાય 7.92

સન્નિરુદ્ધસ્તુ તૈઃ પાર્થો મહાબલપરાક્રમઃ ।
દ્રુતં સમનુયાતશ્ચ દ્રોણેન રથિનાં વરઃ ॥

કિરન્નિષુગણાંસ્તીક્ષ્ણાન્સ રશ્મીનિવ ભાસ્કરઃ ।
તાપયામાસ તત્સૈન્યં દેહં વ્યાધિગણો યથા ॥

અશ્વો વિદ્ધો રથશ્છિન્નઃ સારોહઃ પાતિતો ગજઃ ।
છત્રાણિ ચાપવિદ્ધાનિ રથાશ્ચક્રૈર્વિના કૃતાઃ ॥

વિદ્રુતાનિ ચ સૈન્યાનિ શરાર્તાનિ સમન્તતઃ ।
ઇત્યાસીત્તુમુલં યુદ્ધં ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન ॥

તેષાં સંયચ્છતાં સઙ્ખ્યે પરસ્પરમજિહ્મગૈઃ ।
અર્જુનો ધ્વજિનીં રાજન્નભીક્ષ્ણં સમકમ્પયત્ ॥

સત્યાં ચિકીર્ષમાણસ્તુ પ્રતિજ્ઞાં સત્યસઙ્ગરઃ ।
અભ્યદ્રવદ્રથશ્રેષ્ઠં શોણાશ્વં શ્વેતવાહનઃ ॥

તં દ્રોણઃ પઞ્ચવિંશત્યા મર્મભિદ્ભિરજિહ્મગૈઃ ।
અન્તેવાસિનમાચાર્યો મહેષ્વાસં સમાર્પયત્ ॥

તં તૂર્ણમિવ બીભત્સુઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
અભ્યધાવદિષૂનસ્યન્નિષુવેગવિઘાતકાન્ ॥

તસ્યાશુ ક્ષિપતો ભલ્લાન્ભલ્લૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
પ્રત્યવિધ્યદમેયાત્મા બ્રહ્માસ્ત્રં સમુદીરયન્ ॥

તદદ્ભુતમપશ્યામ દ્રોણસ્યાચાર્યકં યુધિ ।
યતમાનો યુવા નૈનં પ્રત્યવિધ્યદ્યદર્જુનઃ ॥

ક્ષરન્નિવ મહામેઘો વારિધારાઃ સહસ્રશઃ ।
દ્રોણમેઘઃ પાર્થશૈલં વવર્ષ શરવૃષ્ટિભિઃ ॥

અર્જુનઃ શરવર્ષં તચ્છરવર્ષેણ વીર્યવાન્ ।
અવારયદસમ્ભ્રાન્તો ન ત્વાચાર્યમપીડયત્ ॥

દ્રોણસ્તુ પઞ્ચવિંશત્યા શ્વેતવાહનમાર્દયત્ ।
વાસુદેવં ચ સપ્તત્યા બાહ્વોરુરસિ ચાશુગૈઃ ॥

પાર્થસ્તુ પ્રહસન્ધીમાનાચાર્યં સ શરૌઘિણમ્ ।
વિસૃજન્તં શિતાન્બાણાનવારયત તં યુધિ ॥

અથ તૌ વધ્યમાનૌ તુ દ્રોણેન રથસત્તમૌ ।
અવર્જયેતાં દુર્ધર્ષં યુગાન્તાગ્નિમિવોત્થિતમ્ ॥

વર્જયન્નિશિતાન્બાણાન્દ્રોણચાપવિનિઃ સૃતાન્ ।
કિરીટમાલી કૌન્તેયો ભોજાનીકમથાવિશત્ ॥

સોઽન્તરા કૃતવર્માણં કામ્ભોજં ચ સુદક્ષિણમ્ ।
અભ્યયાદ્વર્જયન્દ્રોણં મૈનાકમિવ પર્વતમ્ ॥

તતો ભોજો નરવ્યાઘ્રો દુર્ધર્ષં કુરુસત્તમમ્ ।
અવિધ્યત્તૂર્ણમવ્યગ્રો દશભિઃ કઙ્કપત્રિભિઃ ॥

તમર્જુનઃ શતેનાજૌ રાજન્વિવ્યાધ પત્રિણામ્ ।
પુનશ્ચાન્યૈસ્ત્રિભિર્બાણૈર્મોહયન્નિવ સાત્વતમ્ ॥

ભોજસ્તુ પ્રહસન્પાર્થં વાસુદેવં ચ માધવમ્ ।
એકૈકં પઞ્ચવિંશત્યા સાયકાનાં સમાર્પયત્ ॥

તસ્યાર્જુનો ધનુશ્છિત્ત્વા વિયાધૈનં ત્રિસપ્તભિઃ ।
શરૈરગ્નિશિખાકારૈઃ ક્રુદ્ધાશીવિષસન્નિભૈઃ ॥

અથાન્યદ્ધનુરાદાય કૃતવર્મા મહારથઃ ।
પઞ્ચભિઃ સાયકૈસ્તૂર્ણં વિવ્યાધોરસિ ભારત ॥

પુનશ્ચ નિશિતૈર્બાણૈઃ પાર્થં વિવ્યાધ પઞ્ચભિઃ ।
તં પાર્થો નવભિર્બાણૈરાજઘાન સ્તનાન્તરે ॥

દૃષ્ટ્વા વિષક્તં કૌન્તેયં કૃતવર્મરથં પ્રતિ ।
ચિન્તયામાસ વાર્ષ્ણેયો ન નઃ કાલાત્યયો ભવેત્ ॥

તતઃ કૃષ્ણોઽબ્રવીત્પાર્થં કૃતવર્મણિ મા દયામ્ ।
કુરુ સમ્બન્ધકં હિત્વા પ્રમથ્યૈનં વિશાતય ॥

તતઃ સ કૃતવર્માણં મહોયિત્વાઽર્જુનઃ શરૈઃ ।
અભ્યગાજ્જવનૈરશ્વૈઃ કામ્ભોજાનામનીકિનીમ્ ॥

અમર્ષિતસ્તુ હાર્દિક્યઃ પ્રવિષ્ટે શ્વેતવાહને ।
વિધુન્વન્સશરં ચાપં પાઞ્ચાલ્યાભ્યાં સમાગતઃ ॥

ચક્રરક્ષૌ તુ પાઞ્ચાલ્યાવર્જુનસ્ય પદાનુગૌ ।
પર્યવારયદાયાન્તૌ કૃતવર્મા રથેષુભિઃ ॥

તાવવિધ્યત્તતો ભોજઃ કૃતવર્મા શિતૈઃ શરૈઃ ।
ત્રિભિરેવ યુધામન્યું ચતુર્ભિશ્ચોત્તમૌજસમ્ ॥

તાવપ્યેનં વિવિધતુર્દશભિર્દશભિઃ શરૈઃ । ત્રિભિરેવ યુધામન્યુરુત્તગૌજાસ્ત્રિભિસ્તથા ।
સઞ્ચિચ્છિદતુરપ્યસ્ય ધ્વજં કાર્મુકમેવ ચ ॥

અથાન્યદ્ધનુરાદાય હાર્દિક્યઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
કૃત્વા વિધનુષૌ વીરૌ શરવર્ષૈરવાકિરત્ ॥

તાવન્યે ધનુષી સજ્યે કૃત્વા ભોજં વિજઘ્નતુઃ ।
તેનાન્તરેષુ બીભત્સુર્વિવેશામિત્રવાહિનીમ્ ॥

ન લેભાતે તુ તૌ દ્વારં વારિતૌ કૃતવર્મણા ।
ધાર્તરાષ્ટ્રેષ્વનીકેષુ યતમાનૌ નરર્ષભૌ ॥

અનીકાન્યર્દયન્યુદ્ધે ત્વરિતઃ શ્વેતવાહનઃ ।
નાવધીત્કૃતવર્માણં પ્રાપ્તમપ્યરિસૂદનઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા તુ તથાઽયાન્તંશૂરો રાજા શ્રુતાયુધઃ ।
અભ્યદ્રવત્સુસઙ્ક્રુદ્ધો વિધુન્વાનો મહદ્ધનુઃ ॥

સ પાર્થં ત્રિભિરાનર્ચ્છત્સપ્તત્યા ચ જનાર્દનમ્ ।
ક્ષુરપ્રેણ સુતીક્ષ્ણેન પાર્થકેતુમતાડયત્ ॥

તતોઽર્જુનો નવત્યા તુ શરાણાં નતપર્વણામ્ ।
આજઘાન ભૃશં ક્રુદ્ધસ્તોત્રૈરિવ મહાદ્વિપમ્ ॥

સ તન્ન મમૃષે રાજન્પાણ્ડવેયસ્ય વિક્રમમ્ ।
અથૈનં સપ્તસપ્તત્યા નારાચાનાં સમાર્પયત્ ॥

તસ્યાર્જુનો ધનુશ્છિત્ત્વા શરાવાપં નિકૃત્ય ચ ।
આજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધઃ સપ્તભિર્નતપર્વભિઃ ॥

અથાન્યદ્ધનુરાદાય સ રાજા ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
વાસવિં નવભિર્બાણૈર્બાહ્વોરુરસિ ચાર્પયત્ ॥

તતોઽર્જુનઃ સ્મયન્નેવ શ્રુતાયુધમરિન્દમઃ ।
શરૈરનેકસાહસ્રૈઃ પીડયામાસ ભારત ॥

અશ્વાંશ્ચાસ્યાવધીત્તૂર્ણં સારથિં ચ મહારથઃ ।
વિવ્યાધ ચૈનં સપ્તત્યા નારાચાનાં મહાબલઃ ॥

હતાશ્વં રથમુત્સૃજ્ય સ તુ રાજા શ્રુતાયુધઃ ।
અભ્યદ્રુવદ્રુણે પાર્થં ગદામુદ્યમ્ય વીર્યવાન્ ॥

વરુણસ્યત્મજો વીરઃ સ તુ રાજા શ્રુતાયુધઃ ।
પર્ણાશાજનની યસ્ય શીતતોયા મહાનદી ॥

તસ્ય માતાઽબ્રવીદ્રાજન્વરુણં પુત્રકારણાત્ ।
અવધ્યોઽયં ભવેલ્લોકે શત્રૂણાં તનયો મમ ॥

વરુણસ્ત્વબ્રવીત્પ્રીતો દદામ્યસ્મૈ વરં હિતમ્ ।
દિવ્યમસ્ત્રં સુતસ્તેઽયં યેનાવધ્યો ભવિષ્યતિ ॥

નાસ્તિ ચાપ્યમરત્વં વૈ મનુષ્યસ્ય કથઞ્ચન ।
સર્વેણાવશ્યમર્તવ્યં જાતેન સરિતાં વરે ॥

દુર્ધર્ષસ્ત્વેષ શત્રૂણાં રણેષુ ભવિતા સદા ।
અસ્ત્રસ્યાસ્ય પ્રભાવાદ્વૈ વ્યેતુ તે માનસો જ્વરઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વા વરુણઃ પ્રાદાદ્ગદાં મન્ત્રપુરસ્કૃતામ્ ।
યામાસાદ્ય દુરાધર્ષઃ સર્વલોકે શ્રુતાયુધઃ ॥

ઉવાચ ચૈનં ભગવાન્પુનરેવ જલેશ્વરઃ ।
અયુધ્યતિ ન મોક્તવ્યા સા ત્વય્યેવ પતેદિતિ ॥

હન્યાદેષા પ્રતીપં હિ પ્રયોક્તારમપિ પ્રભો ।
ન ચાકરોત્સ તદ્વાક્યં પ્રાપ્તે કાલે શ્રુતાયુધઃ ॥

સ તયા વીરઘાતિન્યા જનાર્દનમતાડયત્ । પ્રતિજગ્રાહ તાં કૃષ્ણઃ પીનેનાંસેન વીર્યવાન્ ।
નાકમ્પયત શૌરિં સા વિન્ધ્યં ગિરિમિવાનિલઃ ॥

તતોઽર્જુનઃ ક્ષુરપ્રાભ્યાં ભુજૌ પરિઘસન્નિભૌ ।
ચિચ્છેદ પાણ઼્ડવઃ શીઘ્રં જલેશ્વરસુતસ્ય વૈ ॥

સ જ્વલન્તી મહોલ્કેવ સમાસાદ્ય જનાર્દનમ્ ।
પ્રત્યાગતા મહાવેગા કૃત્યેવ દુરધિષ્ઠિતા ॥

જઘાન ચાસ્થિતં વીરં શ્રુતાયુધમમર્ષણમ્ । સ પપાત હતો ભૂમૌ વિશિરા વિભુજો બલી ।
સમ્ભગ્ન ઇવ વાતેન બહુશાખો વનસ્પતિઃ ॥

સા વિસ્ફુરન્તી જ્વલિતા વજ્રવેગસમા ગદા ।
હત્વા શ્રુતાયુધં વીરં ધરણીમન્વપદ્યત ॥

ગદાં નિવર્તિતાં દૃષ્ટ્વા નિહતં ચ શ્રુતાયુધમ્ । હાહાકારો મહાંસ્તત્ર સૈન્યાનાં સમજાયત ।
સ્વેનાસ્ત્રેણ હતં દૃષ્ટ્વા શ્રુતાયુધમરિન્દમમ્ ॥

અયુધ્યમાનાય તતઃ કેશવાય નરાધિપ ।
ક્ષિપ્તા શ્રુતાયુધેનાથ તસ્માત્તમવધીદ્ગદા ॥

યથોક્તં વરુણેનાજૌ તથા સ નિધનં ગતઃ ।
વ્યસુશ્ચાપ્યપતદ્ભૂમૌ પ્રેક્ષતાં સર્વધન્વિનામ્ ॥

પતમાનસ્તુ સ બભૌ પર્ણાશાયાઃ પ્રિયઃ સુતઃ ।
સમ્ભગ્ન ઇવ વાતેન બહુશાખો વનસ્પતિઃ ॥

તતઃ સર્વાણિ સૈન્યાનિ સેનામુખ્યાશ્ચ સર્વશઃ ।
પ્રાદ્રવન્ત હતં દૃષ્ટ્વા શ્રુતાયુધમરિન્દમમ્ ॥

તતઃ કામ્ભોજરાજસ્ય પુત્રઃ શૂરઃ સુદક્ષિણઃ ।
અભ્યયાજ્જવનૈરશ્વૈઃ ફલ્ગુનં શત્રુસૂદનમ્ ॥

તસ્ય પાર્થઃ શરાન્સપ્ત પ્રેષયામાસ ભારત ।
તે તં શૂરં વિનિર્ભિદ્ય પ્રાવિશન્ધરણીતલમ્ ॥

સોઽતિવિદ્ધઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્ગાણ્ડીવપ્રેષિતૈર્મૃધે ।
અર્જુનં પ્રતિવિવ્યાધ દશભિઃ કઙ્કપત્રિભિઃ ॥

વાસુદેવં ત્રિભિર્વિદ્ધ્વા પુનઃ પાર્થં ચ પઞ્ચભિઃ ।
તસ્ય પાર્થો ધનુશ્છિત્ત્વા કેતું ચિચ્છેદ મારિષ ॥

ભલ્લાભ્યાં ભૃશતીક્ષ્ણાભ્યાં તં ચ વિવ્યાધ પાણ્ડવઃ ।
સ તુ પાર્થં ત્રિભિર્વિદ્ધ્વા સિંહનાદમથાનદત્ ॥

સર્વપારશવીં ચૈવ શક્તિં શૂરઃ સુદક્ષિણઃ ।
સઘણ્ટાં પ્રાહિણોદ્ધોરાં ક્રુદ્ધો ગાણ્ડીવધન્વને ॥

સા જ્વલન્તી મહોલ્કેવ તમાસાદ્ય મહારથમ્ ।
સવિસ્ફુલિઙ્ગા નિર્ભિદ્ય નિપપાત મહીતલે ॥

શક્યા ત્વભિહતો ગાઢં મૂર્ચ્છયાઽભિપરિપ્લુતઃ ।
સમાશ્વાસ્ય મહાતેજાઃ સૃક્વિણી પરિલેલિહન્ ॥

તં ચતુર્દશભિઃ પાર્થો નારાચૈઃ કઙ્કપત્રિભિઃ ।
સાશ્વધ્વજધનુઃસૂતં વિવ્યાધાચિન્ત્યવિક્રમઃ ॥

રથં ચાન્યૈઃ સુબહુભિશ્ચક્રે વિશકલં શરૈઃ । સુદક્ષિણં તં કામ્ભોજં મોઘસઙ્કલ્પવિક્રમમ્ ।
બિભેદ હૃદિ બાણેન પૃથુધારેણ પાણ્ડવઃ ॥

સ ભિન્નવર્મા સ્રસ્તાઙ્ગઃ પ્રભ્રષ્ટમુકુટાઙ્ગદઃ ।
પપાતાભિમુખઃ શૂરો યન્ત્રમુક્ત ઇવ ધ્વજઃ ॥

ગિરેઃ શિખરજઃ શ્રીમાન્સુશાખઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ । નિર્ભગ્ન ઇવ વાતેન કર્ણિકારો હિમાત્યયે ।
વિશીર્ણઃ પતિતો રાજા પ્રસાર્ય વિપુલૌ ભુજૌ ॥

શેતે સ્મ નિહતો ભૂમૌ કામ્ભોજાસ્તરણોચિતઃ ।
મહાર્હાભરણોપેતઃ સાનુમાનિવ પર્વતઃ ॥

સુદર્શનીયસ્તામ્રાક્ષઃ કર્ણિના સ સુદક્ષિણઃ ।
પુત્રઃ કામ્ભોજરાજસ્ય પાર્થેન વિનિપાતિતઃ ॥

ધારયન્નગ્નિસઙ્કાશાં શિરસા કાઞ્ચનીં સ્રજમ્ ।
અશોભત મહાબાહુર્વ્યસુર્ભૂમૌ નિપાતિતઃ ॥

તતઃ સર્વાણિ સૈન્યાનિ વ્યદ્રવન્ત સુતસ્ય તે ।
હતં શ્રુતાયુધં દૃષ્ટ્વા કામ્ભોજં ચ સુદક્ષિણમ્ ॥