મહાભારત · અધ્યાય 7.93

હતે સુદક્ષિણે રાજન્વીરે ચૈવ શ્રુતાયુધે ।
જવેનાભ્યદ્રવન્પાર્થં કુપિતાઃ સૈનિકાસ્તવ ॥

અભીષાહાઃ શૂરસેનાઃ શિબયોઽથ વસાતયઃ ।
અભ્યવર્ષંસ્તતો રાજઞ્શરવર્ષૈર્ધનઞ્જયમ્ ॥

તેષાં ષષ્ટિશતાનન્યાન્પ્રામથ્નાત્પાણ્ડવઃ શરૈઃ ।
તે સ્મ ભીતાઃ પલાયન્તે વ્યાઘ્રાત્ક્ષુદ્રમૃગા ઇવ ॥

તે નિવૃત્તાઃ પુનઃ પાર્થં સર્વતઃ પર્યવારયન્ ।
રણે સપત્નાન્નિઘ્નન્તં જિગીષન્તં પરાન્યુધિ ॥

તેષામાપતતાં તૂર્ણં ગાણ્ડીવપ્રેષિતૈઃ શરૈઃ ।
શિરાંસિ પાતયામાસ બાહૂંશ્ચાપિ ધનઞ્જયઃ ॥

શિરોભિઃ પાતિતૈસ્તત્ર ભૂમિરાસીન્નિરન્તરા ।
અભ્રચ્છાયેવ ચૈવાસીદ્ધ્વાઙ્ક્ષગૃધ્રબલૈર્યુધિ ॥

તેષુ તૂત્સાદ્યમાનેષુ ક્રોધામર્ષસમન્વિતૌ ।
સ્રુતાયુશ્ચાશ્રુતાયુશ્ચ ધનઞ્જયમયુધ્યતામ્ ॥

બલિનૌ સ્પર્ધિનૌ વીરૌ કુલજૌ બાહુશાલિનૌ ।
તાવેનં શરવર્ષાણિ સવ્યદક્ષિણમસ્યતામ્ ॥

ત્વરાયુક્તૌ મહરાજ પ્રાર્થયાનૌ મહદ્યશઃ ।
અર્જુનસ્ય વધપ્રેપ્સૂ પુત્રાર્થે તવ ધન્વિનૌ ॥

તાવર્જુનં સહસ્રેણ પત્રિણાં નતપર્વણામ્ ।
પૂરયામાસતુઃ ક્રુદ્ધૌ તટાકં જલદૌ યથા ॥

શ્રુતાયુશ્ચ તતઃ ક્રુદ્ધસ્તોમરેણ ધનઞ્જયમ્ ।
આજઘાન રથશ્રેષ્ઠઃ પીતેન નિશિતેન ચ ॥

સોઽતિવિદ્ધો બલવતા શત્રુણા શત્રુકર્શનઃ ।
જગામ પરમં મોહં મોહયન્કેશવં રણે ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સોઽશ્રુતાયુર્મહારથઃ ।
શૂલેન ભૃશતીક્ષ્ણેન તાડયામાસ પાણ્ડવમ્ ॥

ક્ષતે ક્ષારં સ હિ દદૌ પાણ્ડવસ્ય મહાત્મનઃ ।
પાર્થોઽપિ ભૃશસંવિદ્ધો ધ્વજયષ્ટિં સમાશ્રિતઃ ॥

તતઃ સર્વસ્ય સૈન્યસ્ય તાવકસ્ય વિશામ્પતે ।
સિંહનાદો મહાનાસીદ્ધતં મત્વા ધનઞ્જયમ્ ॥

કૃષ્ણશ્ચ ભૃશસન્તપ્તો દૃષ્ટ્વા પાર્થં વિચેતનમ્ ।
આશ્વાસયત્સુહૃદ્યાભિર્વાગ્ભિસ્તત્ર ધનઞ્જયમ્ ॥

તતસ્તૌ રથિનાં શ્રેષ્ઠૌ લબ્ધલક્ષૌ ધનઞ્જયમ્ ।
વાસુદેવં ચ વાર્ષ્ણેયં શરવર્ષૈઃ સમન્તતઃ ॥

સચક્રકૂબરરથં સાશ્વધ્વજપતાકિનમ્ ।
અદૃશ્યં ચક્રતુર્યુદ્ધે તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

પ્રત્યાશ્વસ્તસ્તુ બીભત્સુઃ શનકૈરિવ ભારત ।
પ્રેતરાજપુરં પ્રાપ્ય પુનઃ પ્રત્યાગતો યથા ॥

સઞ્છન્નં શરજાલેન રથં દૃષ્ટ્વા સકેશવમ્ ।
શત્રૂ ચાભિમુખૌ દૃષ્ટ્વા દીપ્યમાનાવિવાનલૌ ॥

પ્રાદુશ્ચક્રે તતઃ પાર્થઃ શાક્રમસ્ત્રં મહારથઃ ।
તસ્માદાસન્સહસ્રાણિ શરાણાં નતપર્વણામ્ ॥

તે જઘ્નુસ્તૌ મહેષ્વાસૌ તાભ્યાં મુક્તાંશ્ચ સાયકાન્ ।
વિચેરુરાકાશગતાઃ પાર્થચાપવિનિઃસૃતાઃ ॥

પ્રતિહત્ય સરાંસ્તૂર્ણં શરવેગેન પાણ્ડવઃ ।
પ્રતસ્થે તત્રતત્રૈવ યોધયન્વૈ મહારથાન્ ॥

તૌ ચ ફલ્ગુનબાણૌઘૈર્વિબાહુશિરસૌ કૃતૌ ।
વસુધામન્વપદ્યેતાં વાતનુન્નાવિવ દ્રુમૌ ॥

શ્રુતાયુષશ્ચ નિધનં વધશ્ચેવાશ્રુતાયુષઃ ।
લોકવિસ્માપનમભૂત્સમુદ્રસ્યેવ શોષણમ્ ॥

તયોઃ પદાનુગાન્હત્વા પુનઃ પઞ્ચશતં રથાન્ ।
પ્રત્યગાદ્ભારતીં સેનાં નિઘ્નન્પાર્થો વરાન્વરાન્ ॥

શ્રુતાયુષં ચ નિહતં પ્રેક્ષ્ય ચૈવાશ્રુતાયુષમ્ ।
નિયતાયુશ્ચ સઙ્ક્રુદ્ધો દીર્ઘાયુશ્ચૈવ ભારત ॥

પુત્રૌ તયોર્નરશ્રેષ્ઠૌ કૌન્તેયં પ્રતિ જગ્મતુઃ ।
કિરન્તૌ વિવિધાન્બાણાન્પિતૃવ્યસનકર્શિતૌ ॥

તાવર્જુનો મુહૂર્તેન શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
પ્રૈષયત્પરમક્રુદ્ધો યમસ્ય સદનં પ્રતિ ॥

લોડયન્તમનીકાનિ દ્વિપં પદ્મસરો યથા ।
નાશક્નુવન્વારયિતું પાર્થં ક્ષત્રિયપુઙ્ગવાઃ ॥

અઙ્ગાસ્તુ ગજસઙ્ઘૈશ્ચ પાણ્ડવં પર્યવારયન્ ।
ક્રુદ્ધાઃ સહસ્રશો રાજઞ્શિક્ષિતા હસ્તિસાદિનઃ ॥

દુર્યોધનસમાદિષ્ટાઃ કુઞ્જરૈઃ પર્વતોપમૈઃ ।
પ્રાચ્યાશ્ચ દાક્ષિણાત્યાશ્ચ કલિઙ્ગપ્રમુખા નૃપાઃ ॥

તેષામાપતતાં શીઘ્રં ગાણ્ડીવપ્રેષિતૈઃ શરૈઃ ।
નિચકર્ત શિરાંસ્યુગ્રો બાહૂનપિ સુભૂષણાન્ ॥

તૈઃ શિરોભિર્મહી કીર્ણા બાહુભિશ્ચ સહાઙ્ગદૈઃ ।
બભૌ કનકપાષાણા ભુજગૈરિવ સંવૃતા ॥

બાહવો વિશિખૈશ્છિન્નાઃ શિરાંસ્યુન્મથિતાનિ ચ ।
પતમાનાન્યદૃશ્યન્ત દ્રુમેભ્ય ઇવ પક્ષિણઃ ॥

શરૈઃ સહસ્રશો વિદ્ધા દ્વિપાઃ પ્રસૃતશોણિતાઃ ।
અદૃશ્યન્તાદ્રયઃ કાલે ગૈરિકામ્બુસ્રવા ઇવ ॥

નિહતાઃ શેરતે સ્માન્યે બીભત્સોર્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
ગજપૃષ્ઠગતા મ્લેચ્છા નાનાવિકૃતદર્શનાઃ ॥

નાનાવેષધરા રાજન્નાનાશસ્ત્રૌઘસંવૃતાઃ ।
રુધિરેણાનુલિપ્તાઙ્ગા ભાન્તિ ચિત્રૈઃ શરૈર્હતાઃ ॥

શોણિતં નિર્વમન્તિ સ્મ દ્વિપાઃ પાર્થશરાહતાઃ ।
સહસ્રશશ્છિન્નગાત્રાઃ સારોહાઃ સપદાનુગાઃ ॥

ચુક્રુશુશ્ચ નિપેતુશ્ચ બભ્રમુશ્ચાપરે દિશઃ ।
ભૃશં ત્રસ્તાશ્ચ બહવઃ સ્વાનેવ મમૃદુર્ગજાઃ ॥

સોત્તરાયુધિનશ્ચૈવ દ્વિપાસ્તીક્ષ્ણવિષોપમાઃ ।
વિદન્ત્યસુરમાયાં યે સુઘોરા ઘોરચક્ષુષઃ ॥

યવનાઃ પારદાશ્ચૈવ શકાશ્ચ સહ બાહ્લિકૈઃ ।
કાકવર્ણા દુરાચારાઃ સ્ત્રીલોલાઃ કલહપ્રિયાઃ ॥

દ્રાવિડાસ્તત્ર યુધ્યન્તે મત્તમાતઙ્ગવિક્રમાઃ ।
ગોયોનિપ્રભવા મ્લેચ્છાઃ કાલકલ્પાઃ પ્રહારિણઃ ॥

દાર્વાતિસારા દરદાઃ પુણ્ડ્રાશ્ચૈવ સહસ્રશઃ ।
તે ન શક્યાઃ સ્મ સઙ્ખ્યાતું વ્રાતાઃ શતસહસ્રશઃ ॥

અભ્યવર્ષન્ત તે સર્વે પાણ્ડવં નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
અવાકિરંશ્ચ તે મ્લેચ્છા નાનાયુદ્ધવિશારદાઃ ॥

તેષામપિ સસર્જાશુ શરવૃષ્ટિં ધનઞ્જયઃ ।
સૃષ્ટિસ્તથાવિધા હ્યાસીચ્છલભાનામિવાયતિઃ ॥

અભ્રચ્છાયામિવ શરૈઃ સૈન્યે કૃત્વા ધનઞ્જયઃ । મુણ્ડાર્ધમુણ્ડાઞ્જટિલાનશુચીઞ્જટિલાનનાન્ ।
મ્લેચ્છાનશાતયત્સર્વાન્સમેતાનસ્ત્રતેજસા ॥

શરૈશ્ચ શતશો વિદ્ધાસ્તે સઙ્ઘા ગિરિચારિણઃ ।
પ્રાદ્રવન્ત રણે ભીતા ગિરિગહ્વરવાસિનઃ ॥

ગજાશ્વસાદિમ્લેચ્છાનાં પતિતાનાં શિતૈઃ શરૈઃ ।
બકાઃ કઙ્કા વૃકા ભૂમાવપિબન્રુધિરં મુદા ॥

પત્ત્યશ્વરથનાગૈશ્ચ પ્રચ્છન્નકૃતસઙ્ક્રમામ્ । શરવર્ષપ્લવાં ઘોરાં કેશશૈવલશાદ્વલામ્ ।
પ્રાવર્તયન્નદીમુગ્રાં શોણિતૌઘતરઙ્ગિણીમ્ ॥

છિન્નાઙ્ગુલીક્ષુદ્રમત્સ્યાં યુગાન્તે કાલસન્નિભામ્ ।
પ્રાકરોદ્ગજસમ્બાધાં નદીમુત્તરશોણિતામ્ ॥

દેહેભ્યો રાજપુત્રાણાં નાગાશ્વરથસાદિનામ્ । યથા સ્થલં ચ નિમ્નં ચ ન સ્યાદ્વર્ષતિ વાસવે ।
તથાઽસીત્પૃથિવી સર્વા શોણિતેન પરિપ્લુતા ॥

ષટ્્સહસ્રાન્હયાન્વીરાન્પુનર્દશશતાન્વરાન્ ।
પ્રાહિણોન્મૃત્યુલોકાય ક્ષત્રિયાન્ક્ષત્રિયર્ષભઃ ॥

શરૈઃ સહસ્રશો વિદ્ધા વિધિવત્કલ્પિતા દ્વિપાઃ ।
શેરતે ભૂમિમાસાદ્ય શૈલા વજ્રહતા ઇવ ॥

સ વાજિરથમાતઙ્ગાન્નિઘ્નન્વ્યચરદર્જુનઃ ।
પ્રભિન્ન ઇવ માતઙ્ગો મૃદ્ગન્નલવનં યથા ॥

ભુરિદ્રુમલતાગુલ્મં શુષ્કેન્ધનતૃણોલપમ્ ।
નિર્દહેદનલોઽરણ્યં યથા વાયુસમીરિતઃ ॥

સેનારણ્યં તવ તથા કૃષ્ણાનિલસમીરિતઃ ।
શરાર્ચિરદહત્ક્રુદ્ધઃ પાણ્ડવોઽગ્નિર્ધનઞ્જયઃ ॥

શૂન્યાન્કુર્વન્રથોપસ્થાન્માનવૈઃ સંસ્તરન્મહીમ્ । પ્રાનૃત્યદિવ સમ્બાધે ચાપહસ્તો ધનઞ્જયઃ ।
વજ્રકલ્પૈઃ શરૈર્ભૂમિં કુર્વન્નુત્તરશોણિતામ્ ॥

તતઃ પ્રાવર્તત નદી શોણિતૌઘતરઙ્ગિણી ।
નરાશ્વદ્વિપકાયેભ્યઃ પર્વતેભ્ય ઇવાપગા ॥

અસ્થિશર્કરસમ્બાધા ધ્વજવૃક્ષા રથહદા ।
સઞ્છિન્નશીર્ષપાણાણા હસ્તિહસ્તમહાગ્રહા ॥

માંસમજ્જાસ્થિપઙ્કાઢ્યાં હતાશ્વમકરાકુલા ।
ઉષ્ણીષફેનસઞ્છન્ના શરઘોરઝષાકુલા ॥

રુદ્રસ્યાક્રીડસદૃશીં ભૂમિં કુર્વન્વિભીષણામ્ ।
પ્રાવિશદ્ભારતીં સેનાં સઙ્ક્રુદ્ધો વૈ ધનઞ્જયઃ ॥

તં શ્રુતાયુસ્તથામ્બષ્ઠો વ્રજમાનં ન્યવારયત્ ॥

તસ્યાર્જુનઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ કઙ્કપત્રપરિચ્છદૈઃ । ન્યપાતયદ્ધયાઞ્શીઘ્રં યતમાનસ્ય મારિષ ।
ધનુશ્ચાસ્યાપરૈશ્છિત્ત્વા શરૈઃ પાર્થો વિચક્રમે ॥

અમ્બષ્ઠસ્તુ ગદાં ગૃહ્ય ક્રોધપર્યાકુલેક્ષણઃ ।
આસસાદ રણે પાર્થં કેશવં ચ મહારથમ્ ॥

તતઃ સમ્પ્રહરન્વીરો ગદામુદ્યમ્ય ભારત ।
રથમાવાર્ય ગદયા કેશવં સમતાડયત્ ॥

ગદયા તાડિતં દૃષ્ટ્વા કેશવં પરવીરહા ।
અર્જુનોઽથ ભૃશં ક્રુદ્ધઃ સોઽમ્બષ્ઠં પ્રતિ ભારત ॥

તતઃ શરૈર્હેમપુઙ્ખૈઃ સગદં રથિનાં વરમ્ ।
છાદયામાસ સમરે મેઘઃ સૂર્યમિવોદિતમ્ ॥

અથાપરૈઃ શરૈશ્ચાપિ ગદાં તસ્ય મહાત્મનઃ ।
અચૂર્ણયત્તદા પાર્થસ્તિદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

અથ તાં પતિતાં દૃષ્ટ્વા ગૃહ્યાન્યાં ચ મહાગદામ્ ।
અર્જુનં વાસુદેવં ચ પુનઃ પુનરતાડયત્ ॥

તસ્યાર્જુનઃ ક્ષુરપ્રાભ્યાં સગદાવુદ્યતૌ ભુજૌ ।
ચિચ્છેદેન્દ્રધ્વજાકારૌ શિરશ્ચાન્યેન પત્રિણા ॥

સ પપાત હતો રાજન્વસુધામનુનાદયન્ ।
ઇન્દ્રધ્વજ ઇવોત્સૃષ્ટો યન્ત્રનિર્મુક્તબન્ધનઃ ॥

અમ્બષ્ઠે તુ તદા ભગ્ને તવ સૈન્યમભજ્યત ॥

રથાનીકાવગાઢશ્ચ વારણાશ્વશતૈર્વૃતઃ । અદૃશ્યત પદા પાર્થો ઘનૈઃ સૂર્ય ઇવાવૃતઃ ॥