મહાભારત · અધ્યાય 7.9

કિં કુર્વાણં રણે દ્રોણં જઘ્રુઃ પાણ્ડવસૃઞ્જયાઃ ।
તથા નિપુણમસ્ત્રેષુ સર્વશસ્ત્રભૃતામપિ ॥

રથઃ પર્યપતદ્વાઽસ્ય ધનુર્વાઽશીર્યતાસ્યતઃ ।
પ્રમત્તો વાઽભવદ્દોણો યથા મૃત્યુમુપેયિવાન્ ॥

કથં નુ પાર્ષતસ્તાત શત્રુભિર્દુષ્પ્રધર્ષણમ્ ।
કિરન્તમિષુસઙ્ઘાતાન્રુક્મપુઙ્ખાનનેકશઃ ॥

ક્ષિપ્રહસ્તં દ્વિજશ્રેષ્ઠં કૃતિનં ચિત્રયોધિનમ્ ।
દૂરેષુપાતિનં દાન્તમસ્ત્રયુદ્ધેષુ પારગમ્ ॥

પાઞ્ચાલપુત્રો ન્યવધીદ્દિવ્યાસ્ત્રધરમચ્યુતમ્ ।
કુર્વાણં દારુણં કર્મ રણે યત્તં મહારથમ્ ॥

વ્યક્તં હિ દૈવં બલવત્પૌરુષાદિતિ મે મતિઃ ।
યદ્દ્રોણો નિહતઃ શૂરઃ પાર્ષતેન મહાત્મના ॥

અસ્ત્રં ચતુર્વિધં વીરે યસ્મિન્નાસીત્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
તમિષ્વસ્ત્રધરાચાર્યં દ્રોણં શંસસિ મે હતમ્ ॥

શ્રુત્વા હતં રુક્મરથં વૈયાઘ્રપરિવારણમ્ ।
જાતરૂપપરિષ્કારં નાદ્ય શોકમપાનુદે ॥

ન નૂનં પરદુઃખેન મ્રિયતે કોઽપિ સઞ્જય । યત્ર દ્રોણમહં શ્રુત્વા હતં જીવામિ મન્દધીઃ ।
દૈવમેવ પરં મન્યે નન્વનર્થં હિ પૌરુષમ્ ॥

અશ્મસારમયં નૂર્ન હૃદયં સુદૃઢં મમ ।
યચ્છ્રુત્વા નિહતં દ્રોણં શતધા ન વિદીર્યતે ॥

બ્રાહ્મે દૈવે તથેષ્વસ્ત્રે યમુપાસન્ગુણાર્થિનઃ ।
બ્રાહ્મણા રાજપુત્રાશ્ચ સ કથં મૃત્યુના હૃતઃ ॥

શોષણં સાગરસ્યેવ મેરોરિવ વિસર્પણમ્ ।
પતનં ભાસ્કરસ્યેવ ન મૃષ્યે દ્રોણપાતનમ્ ॥

દુષ્ટાનાં પ્રતિષેદ્ધાસીદ્ધાર્મિકાણાં ચ રક્ષિતા ।
યોઽહાસીત્કૃપણસ્યાર્થે પ્રાણાનપિ પરન્તપઃ ॥

મન્દાનાં મમ પુત્રાણાં જયાશા યસ્ય વિક્રમે ।
બૃહસ્પત્યુશનસ્તુલ્યો બુદ્ધ્યા સ નિહતઃ કથમ્ ॥

ગુણાનાં સર્વયોધાનાં સ્થિતિરાસીન્મહાદ્યુતિઃ ।
યં મૃત્યુર્વશગસ્તિષ્ઠેત્સ કથં મૃત્યુના હતઃ ॥

તે ચ શોણા બૃહન્તોઽશ્વાશ્છન્ના જાલૈર્હિરણ્મયૈઃ ।
રથે વાતજવા યુક્તાઃ સર્વશસ્ત્રાતિગા રણે ॥

બલિનો હેષિણો દાન્તાઃ સૈન્ધવાઃ સાધુવાહિનઃ ।
દૃઢાઃ સઙ્ગ્રામમધ્યેષુ કચ્ચિદાસન્ન વિહ્વલાઃ ॥

કરિણાં બૃંહતાં યુદ્ધે શઙ્ખદુન્દુભિનિઃસ્વનૈઃ ।
જ્યાક્ષેપશરવર્ષાણાં શસ્ત્રાણાં ચ સહિષ્ણવઃ ॥

આશંસન્તઃ પરાઞ્જેતું જિતશ્વાસા જિતવ્યથાઃ ।
હયાઃ પરાજિતાઃ શીઘ્રા ભારદ્વાજરથોદ્વહાઃ ॥

તે સ્મ રુક્મરથે યુક્તા નરવીરસમાસ્થિતાઃ ।
કથં નાભ્યતરંસ્તાત પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ ॥

જાતરૂપપરિષ્કરામાસ્થાય રથમુત્તમમ્ ।
ભારદ્વાજઃ કિમકરોદ્યુધિ સત્યપરાક્રમઃ ॥

વિદ્યાં યસ્યોપજીવન્તિ સર્વલોકધનુર્ધરાઃ ।
સ સત્યસન્ધો બલવાન્દ્રોણઃ કિમકરોદ્યુધિ ॥

દિવિ શક્રમિવ શ્રેષ્ઠં મહામાત્રં ધનુર્ભૃતામ્ ।
કે નુ તં રૌદ્રકર્માણં યુદ્ધે પ્રત્યુદ્યયૂ રથાઃ ॥

નનુ રુક્મરથં દૃષ્ટ્વા પ્રાદ્રવન્તિ સ્મ પાણ્ડવાઃ ।
દિવ્યમસ્ત્રં વિકુર્વાણં રણે તસ્મિન્મહાબલમ્ ॥

ઉતાહો સર્વસૈન્યેન ધર્મરાજઃ સહાનુજઃ ।
પાઞ્ચાલપ્રગ્રહો દ્રોણં સર્વતઃ સમવારયત્ ॥

નૂનમાવારયત્પાર્થો રથિનોઽન્યાનજિહ્મગૈઃ ।
તતો દ્રોણં સમહરત્પાર્ષતઃ પાપકર્મકૃત્ ॥

નહ્યહં પરિપશ્યામિ વધે કઞ્ચન શુષ્મિણઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નાદૃતે રૌદ્રાત્પાલ્યમાનાત્કિરીટિના ॥

ઉતાહો સર્વસૈન્યેન ધર્મરાજઃ સહાનુજઃ ।
ઉત્સૃજ્ય સર્વસૈન્યાનિ દ્રોણં તમભિદુદ્રુવે ॥

તૈર્વૃતઃ સર્વતઃ ક્ષુદ્રૈઃ પાઞ્ચાલાપશદૈસ્તતઃ ।
કેકયૈશ્ચેદિકારૂશૈર્મત્સ્યૈરન્યૈશ્ચ ભૂમિપૈઃ ॥

વ્યાકુલીકૃતમાચાર્યં પિપીલૈરુરગં યથા ।
કર્મણ્યસુકરે સક્તં જઘાનેતિ મતિર્મમ ॥

યોઽધીત્ય ચતુરો વેદાન્સાઙ્ગાનાખ્યાનપઞ્ચમાન્ ।
બ્રાહ્મણાનાં પ્રતિષ્ઠાસીત્સ્રોતસામિવ સાગરઃ ॥

ક્ષત્રં ચ બ્રહ્મ ચૈવેહ યોઽભ્યતિષ્ઠત્પરન્તપઃ ।
દૃપ્તાનાં પ્રતિષેદ્ધા ચ ચક્ષુરાસીદચક્ષુષામ્ ॥

અમર્ષી ચાવલિપ્તેષુ ધાર્મિકેષુ ચ ધાર્મિકઃ ।
સ કથં બ્રાહ્મણો વૃદ્ધઃ શસ્ત્રેણ વધમાપ્તવાન્ ॥

અમર્ષિણા મર્ષિતવાન્ક્લિશ્યમાનાન્સદા મયા ।
અનર્હમાણાન્કૌન્તેયાન્કર્મણસ્તસ્ય તત્ફલમ્ ॥

યસ્ય કર્માનુજીવન્તિ લોકે સર્વધનુર્ભૃતઃ ।
સ સત્યસન્ધઃ સુકૃતી શ્રીકામૈર્નિહતઃ કથમ્ ॥

દિવિ શક્ર ઇવ શ્રેષ્ઠો મહાસત્વો મહાબલઃ ।
સ કથં નિહતઃ પાર્થૈઃ ક્ષુદ્રમત્સ્યૈર્યથા તિમિઃ ॥

ક્ષિપ્રહસ્તશ્ચ બલવાન્દૃઢઘન્વારિમર્દનઃ ।
ન યસ્ય વિજયાકાઙ્ક્ષી વિષયં પ્રાપ્ય જીવતિ ॥

યં દ્વૌ ન જહતઃ શબ્દૌ જીવમાનં કદાચન ।
બ્રાહ્મશ્ચ વેદકામાનાં જ્યાઘોષશ્ચ ધનુષ્મતામ્ ॥

અદીનં પુરુષવ્યાઘ્રં હીમન્તમપરાજિતમ્ ।
તમિષ્વાસવરાચાર્યે દ્રોણં જઘ્નુઃ કથં રથાઃ ॥

નાહં મન્યે હતં દ્રોણં સ હિ લોકમયોત્સ્યત ।
કો હિ શક્તો રણે જેતુમનાધૃષ્યયશોબલમ્ ॥

બ્રહ્મકલ્પો ભવેદ્બ્રાહ્મે ક્ષાત્રે નારાયણોપમઃ ।
બ્રહ્મક્ષત્રે ચ યસ્યાસ્તાં વશે સ્થાણોરિવાખિલે ॥

સર્વાન્હિ મામકાન્વીરાન્સહાશ્વરથકુઞ્જરાન્ ।
યુધિષ્ઠિરસ્ય તપસા હતાન્મન્યામહે કુરૂન્ ॥

કથં સઞ્જય દુર્ધર્ષમનાધૃષ્યયશોબલમ્ ।
પશ્યતાં પુરુષેન્દ્રાણાં સમરે પાર્ષતોઽવધીત્ ॥

કે પુરસ્તાદયુધ્યન્ત રક્ષન્તો દ્રોણમન્તિકાત્ ।
કે નુ પશ્ચાદવર્તન્ત ગચ્છતો દુર્ગમાં ગતિમ્ ॥

કેઽરક્ષન્દક્ષિણં ચક્રં સવ્યં કે ચ મહાત્મનઃ ।
પુરસ્તાત્કે ચ વીરસ્ય યુધ્યમાનસ્ય સંયુગે ॥

કે ચ તસ્મિંસ્તનૂસ્ત્યક્ત્વા પ્રતીપં મૃત્યુમાવ્રજન્ ।
દ્રોણસ્ય સમરે વીરાઃ કેઽકુર્વન્ત પરાં ધૃતિમ્ ॥

કચ્ચિન્નૈનં ભયાન્મન્દાઃ ક્ષત્રિયા વ્યજહન્રણે ।
રક્ષિતારસ્તતઃ શૂન્યે કચ્ચિત્તૈર્ન હતઃ પરૈઃ ॥

ન સ પૃષ્ઠમરેસ્ત્રાસાદ્રણે શૌર્યાત્પ્રદર્શયેત્ ।
પરામપ્યાપદં પ્રાપ્ય સ કથં નિહતઃ પરૈઃ ॥

એતદાર્યેણ કર્તવ્યં કૃચ્છ્રાસ્વાપત્સુ સઞ્જય । પરાક્રમેદ્યથા શક્ત્યા તચ્ચ તસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
યો યથાશક્તિ યુદ્ધ્યેત દ્વિષદ્ભિઃસ્વાંશ્ચ પાલયન્ ॥

કચ્ચિન્નૈનં ભયાત્ક્ષુદ્રાઃ પાર્થેભ્યઃ પ્રદદૂ રણે ।
ગોપ્તૃભિસ્તૈઃ સમુત્સૃષ્ટઃ કચ્ચિન્નૈષ પરૈર્હતઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નં પ્રપશ્યામિ નિઘ્નન્તમિવ બ્રાહ્મણમ્ ।
વાર્યમાણં રણે તાત દ્રૌણિનાઽમિતતેજસા ॥

મુહ્યતે મે મનસ્તાત કથા તાવન્નિવાર્યતામ્ ।
ભૂયસ્તુ લબ્ધસઞ્જ્ઞસ્ત્વાં પરિપૃચ્છામિ સઞ્જય ॥