મહાભારત · અધ્યાય 7.10

એવં પૃષ્ટ્વા સૂતપુત્રં હૃચ્છોકેનાર્દિતો ભૃશમ્ ।
જયે નિરાશઃ પુત્રાણાં ધૃતરાષ્ટ્રોઽપતત્ક્ષિતૌ ॥

તં વિસઞ્જ્ઞં નિપતિન્ત સિષિચુઃ પરિચારિકાઃ ।
જલેનાત્યર્થશીતેન જીવન્ત્યઃ પુણ્યગન્ધિના ॥

પતિતં ચૈનમાલોક્ય સમસ્તા ભરતસ્ત્રિયઃ ।
પરિવવ્રુર્મહારાજમસ્પૃશંશ્ચૈવ પાણિભિઃ ॥

ઉત્થાપ્ય ચૈનં શનકૈ રાજાનં પૃથિવીતલાત્ ।
આસનં પ્રાપયામાસુર્બાષ્પકણ્ઠ્યો વરાનનાઃ ॥

આસનં પ્રાપ્ય રાજા તુ મૂર્ચ્છયાઽભિપરિપ્લુતઃ ।
નિશ્ચેષ્ટોઽતિષ્ઠત તદા વીજ્યમાનઃ સમન્તતઃ ॥

સ લબ્ધ્વા શનકૈઃ સઞ્જ્ઞાં વેપમાનો મહીપતિઃ ।
પુનર્ગાવલ્ગણિં સૂતં પર્યપૃચ્છદ્યથાતથમ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યઃ સ ઉદ્યન્નિવાદિત્યો જ્યોતિષા પ્રણુદંસ્તમઃ ।
અજાતશત્રુમાયાન્તં કસ્તં દ્રોણાદવારયત્ ॥

પ્રભિન્નમિવ માતઙ્ગં યથા ક્રુદ્ધં તરસ્વિનમ્ ।
પ્રસન્નવદનં દૃષ્ટ્વા પ્રતિદ્વિરદગામિનમ્ ॥

વાસિતાસઙ્ગમે યદ્વદજય્યં પ્રતિયૂથપૈઃ ।
નિજઘાન રણે વીરાન્વીરઃ પુરુષસત્તમઃ ॥

યો હ્યેકો હિ મહાવીર્યો નિર્દહેદ્ધોરચક્ષુષા ।
કૃત્સ્નં દુર્યોધનબલં ધૃતિમાન્સત્યસઙ્ગરઃ ॥

ચક્ષુર્હણં જયે સક્તમિષ્વાસધરમચ્યુતમ્ ।
દાન્તં બહુમતં લોકે કે શૂરાઃ પર્યવારયન્ ॥

કે દુષ્પ્રધર્ષં રાજાનમિષ્વાસધરમચ્યુતમ્ ।
સમાસેદુર્નરવ્યાઘ્રં કૌન્તેયં તત્ર મામકાઃ ॥

તરસૈવાભિપદ્યાથ યો વૈ દ્રોણમુપાદ્રવત્ ।
યઃ કરોતિ મહત્કર્મ શત્રૂણાં વૈ મહાબલઃ ॥

મહાકાયો મહોત્સાહો નાગાયુતસમો બલે ।
તં ભીમસેનમાયાન્તં કે શૂરાઃ પર્યવારયન્ ॥

યદાયાજ્જલદપ્રખ્યો રથઃ પરમવીર્યવાન્ ।
પર્જન્ય ઇવ બીભત્સુસ્તુમુલામશનીં સૃજન્ ॥

વિસૃજઞ્છરજાલાનિ વર્ષાણિ મઘવાનિવ ।
અવસ્ફૂર્જન્દિશઃ સર્વાસ્તલનેમિસ્વનેન ચ ॥

ચાપવિદ્યુત્પ્રભો ઘોરો રથગુલ્મવલાહકઃ ।
સનેમિઘોષસ્તનિતઃ શરશબ્દાતિબન્ધુરઃ ॥

રોષનિર્જિતજીમૂતો મનોભિપ્રાયશીઘ્રગઃ ।
મર્માતિગો બાણધરસ્તુમુલઃ શોણિતોદકૈઃ ॥

સમ્પ્લાવયન્દિશઃ સર્વા માનવૈરાસ્તરન્મહીમ્ ।
ભીમનિઃસ્વનિતો રૌદ્રો દુર્યોધનપુરોગમાન્ ॥

યુદ્ધેઽભ્યષિઞ્ચદ્વિજયો ગાર્ધ્રપત્રૈઃ શિલાશિતૈઃ ।
ગાણ્ડીવં ધારયન્ધીમાન્કીદૃશં વો મનસ્તદા ॥

ઇષુસમ્બાધમાકાશં કુર્વન્કપિવરધ્વજઃ ।
યદાયાત્કથમાસીત્તુ તદા પાર્થં સમીક્ષતામ્ ॥

કચ્ચિદ્ગાણ્ડીવશબ્દેન ન પ્રણશ્યતિ વૈ બલમ્ ।
યદ્વઃ સભૈરવં કુર્વન્નર્જુનો ભૃશમન્વયાત્ ॥

કચ્ચિન્નાપાનુદત્પ્રામાનિષુભિર્વો ધનઞ્જયઃ ।
વાતો વેગાદિવાવિધ્યન્મેઘાઞ્શરગણૈર્નૃપાન્ ॥

કો હિ ગાણ્ડીવધન્વાનં રણે સોઢું નરોઽર્હતિ ।
યમુષશ્ચુત્ય સેનાગ્રે જનઃ સર્વો વિદીર્યતે ॥

યત્સેનાઃ સમકમ્પન્ત યદ્વીરાનસ્પૃશદ્ભયમ્ ।
કે તત્ર નાજહુર્દ્રોણં કે ક્ષુદ્રાઃ પ્રાદ્રવન્ભયાત્ ॥

કે વા તત્ર તનૂસ્ત્યક્ત્વા પ્રતીપં મૃત્યુમાવ્રજન્ ।
અમાનુષાણાં જેતારં યુદ્ધેષ્વપિ ધનઞ્જયમ્ ॥

ન ચ વેગં સિતાશ્વસ્ય વિસહિષ્યન્તિ મામકાઃ ।
ગાણ્ડીવસ્ય ચ નિર્ઘોષં પ્રાવૃડ્્જલદનિઃસ્વનમ્ ॥

વિષ્વક્સેનો યસ્ય યન્તા યસ્ય યોદ્ધા ધનઞ્ચયઃ ।
અશક્યઃ સ રથો જેતું મન્યે દેવાસુરૈરપિ ॥

સુકુમારો યુવા શૂરો દર્શનીયશ્ચ પાણ્ડવઃ ।
મેધાવી નિપુણો ધીમાન્યુધિ સત્યપરાક્રમઃ ॥

આરાવં વિપુલં કુર્વન્વ્યથયન્સર્વસૈનિકાન્ ।
યદાયાન્નકુલો દ્રોણં કે શૂરાઃ પર્યવારયન્ ॥

આશીવિષ ઇવ ક્રુદ્ધઃ સહદેવો યદાઽભ્યયાત્ ।
કદનં કરિષ્યઞ્શત્રૂણાં તેજસા દુર્જયો યુધિ ॥

આર્યવ્રતમમોઘેષું હીમન્તમપરાજિતમ્ ।
સહદેવં તમાયાન્તં કે શૂરાઃ પર્યવારયન્ ॥

યસ્તુ સૌવીરરાજસ્ય પ્રમથ્ય મહતીં ચમૂમ્ ।
આદત્ત મહિષીં ભોજાં કામ્યાં સર્વાઙ્ગશોભનામ્ ॥

સત્યં ધૃતિશ્ચ શૌર્યં ચ બ્રહ્મચર્યં ચ કેવલમ્ ।
સર્વાણિ યુયુધાનેઽસ્મિન્નિત્યાનિ પુરુષર્ષભે ॥

બલિનં સત્યકર્માણમદીનમપરાજિતમ્ ।
વાસુદેવસમં યુદ્ધે વાસુદેવાદનન્તરમ્ ॥

ધનઞ્જયોપદેશેન શ્રેષ્ઠમિષ્વસ્ત્રકર્મણિ ।
પાર્થેન સમમસ્ત્રેષુ કસ્તં દ્રોણાદવારયત્ ॥

વૃષ્ણીનાં પ્રવરં વીરં શૂરં સર્વધનુષ્મતામ્ ।
રામેણ સમમસ્ત્રેષુ યશસા વિક્રમેણ ચ ॥

સત્યં ધૃતિર્મતિઃ શૌર્યં બ્રાહ્મં ચાસ્ત્રમનુત્તમમ્ ।
સાત્વતે તાનિ સર્વાણિ ત્રૈલોક્યમિવ કેશવે ॥

તમેવઙ્ગુણસમ્પન્નં દુર્વારમપિ દૈવતૈઃ ।
સમાસાદ્ય મહેષ્વાસં કે શૂરાઃ પર્યવારયન્ ॥

પાઞ્ચાલેષૂત્તમં વીરમુત્તમાભિજનપ્રિયમ્ ।
નિત્યમુત્તમકર્માણમુત્તમૌજસમાહવે ॥

યુક્તં ધનઞ્જયહિતે મમાનર્થાર્થમુત્થિતમ્ ।
યમવૈશ્રવણાદિત્યમહેન્દ્રવરુણોપમમ્ ॥

મહારથં સમાખ્યાતં દ્રોણાયોદ્યતમાહવે ।
ત્યજન્તં તુમુલે પ્રાણાન્કે શૂરાઃ સમવારયન્ ॥

એકોપસૃત્ય ચેદિભ્યઃ પાણ્ડવાન્યઃ સમાશ્રિતઃ ।
ધૃષ્ટકેતું સમાયાન્તં દ્રોણં કસ્તં ન્યવારયત્ ॥

યોઽવધીત્કેતુમાન્વીરો રાજપુત્રં દુરાસદમ્ ।
અપરાન્તગિરિદ્વારે દ્રોણાત્કસ્તં ન્યવારયત્ ॥

સ્ત્રીમ્પુસયોર્નરવ્યાઘ્રો યઃ સ વેદ ગુણાગુણાન્ ।
શિખણ્ડિનં યાજ્ઞસેનિમમ્લાનમનસં યુધિ ॥

દેવવ્રતસ્ય સમરે હેતું મૃત્યોર્મહાત્મનઃ ।
દ્રોણાયાભિમુખં યાન્તં કે શૂરાઃ પર્યવારયન્ ॥

યસ્મિન્નભ્યધિકા વીરે ગુણાઃ સર્વે ધનઞ્જયાત્ ।
યસ્મિન્નસ્ત્રાણિ સત્યં ચ બ્રહ્મચર્યં ચ સર્વદા ॥

વાસુદેવસમં વીર્યે ધનઞ્જયસમં બલે ।
તેજસાઽદિત્યસદૃશં બૃહસ્પતિસમં મતૌ ॥

અભિમન્યું મહાત્માનં વ્યાત્તાનનમિવાન્તકમ્ ।
દ્રોણાયાભિમુખં યાન્તં કે શૂરાઃ સમવારયન્ ॥

તરુણસ્તરુણપ્રજ્ઞઃ સૌભદ્રઃ પરવીરહા ।
યદાભ્યધાવદ્વૈ દ્રોણં તદાઽસીદ્વો મનઃ કથં ॥

દ્રૌપદેયા નરવ્યાઘ્રાઃ સમુદ્રમિવ સિન્ધવઃ ।
યદ્રોણમાદ્રવન્સઙ્ખ્યે કે શૂરાસ્તાન્ન્યવારયન્ ॥

એતે દ્વાદશ વર્ષાણિ ક્રીડામુત્સૃજ્ય બાલકાઃ ।
અસ્ત્રાર્થમવસન્ભીષ્મે બિભ્રતો વ્રતમુત્તમમ્ ॥

ક્ષત્રઞ્જયઃ ક્ષત્રદેવઃ ક્ષત્રવર્મા ચ માનદઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નાત્મજા વીરાઃ કે તાન્દ્રોણાદવારયન્ ॥

શતાદ્વિશિષ્ટં યં યુદ્ધે સમમન્યન્ત વૃષ્ણયઃ ।
ચેકિતાનં મહેષ્વાસં કસ્તં દ્રોણાદવારયત્ ॥

વાર્ધક્ષેમિઃ કલિઙ્ગાનાં યઃ કન્યામાહરદ્યુધિ ।
અનાધૃષ્ટિરદીનાત્મા કસ્તં દ્રોણાદવારયત્ ॥

ભ્રાતરઃ પઞ્ચ કૈકેયા ધાર્મિકાઃ સત્યવિક્રમાઃ ।
ઇન્દ્રગોપકસઙ્કાશા રક્તવર્માયુધધ્વજાઃ ॥

માતૃષ્વસુઃ સુતા વીરાઃ પાણ્ડવાનાં જયાર્થિનઃ ।
તાન્દ્રોણં હન્તુમાયાતાન્કે વીરાઃ પર્યવારયન્ ॥

યં યોધયન્તો રાજાનો નાજયન્વારણાવતે ।
ષણ્માસાનપિ સંરબ્ધા જિઘાંસન્તો યુધાં પતિં ॥

ધનુષ્મતાં વરં શૂરં સત્યસન્ધં મહાબલમ્ ।
દ્રોણાત્કસ્તં નરવ્યાઘ્રં યુયુત્સું પર્યવારયત્ ॥

યઃ પુત્રં કાશિરાજસ્ય વારાણસ્યાં મહારથમ્ ।
સમરે સ્ત્રીષુ ગૃધ્યન્તં ભલ્લેનાપાહરદ્રથાત્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નં મહેષ્વાસં પાર્થાનાં મન્ત્રધારિણમ્ ।
યુક્તં દુર્યોધનાનર્થે સૃષ્ટં દ્રોણવધાય ચ ॥

નિર્દહન્તં રણે યોધાન્દારયન્તં ચ સર્વતઃ ।
દ્રોણાભિમુખમાયાન્તં કે શૂરાઃ પર્યવારયન્ ॥

ઉત્સઙ્ગ ઇવ સમ્વૃદ્ધં દ્રુપદસ્યાસ્ત્રવિત્તમમ્ ।
શૈખણ્ડિનં શસ્ત્રગુપ્તં કે દ્રોણાદવારયન્ ॥

ય ઇમાં પૃથિવીં કૃત્સ્નાં ચર્મવત્સમવેષ્ટયત્ ।
મહતા રથઘોષેણ મુખ્યારિઘ્નો મહારથઃ ॥

દશાશ્વમેધાનાજહે સ્વન્નપાનાપ્તદક્ષિણાન્ ।
નિરર્ગલાન્સર્વમેધાન્પુત્રવત્પાલયન્પ્રજાઃ ॥

વિસૃષ્ટા દક્ષિણા યસ્ય ગઙ્ગાજલમવારયત્ । ગઙ્ગાસ્રોતસિ યાવત્યઃ સિકતા અપ્યશેષતઃ ।
તાવતીર્ગા દદૌ વીર ઉશીનરસુતોઽધ્વરે ॥

ન પૂર્વે નાપરે ચક્રુરિદં કેચન માનવાઃ ।
ઇતીદં ચુક્રુશુર્દેવાઃ કૃતે કર્મણિ દુષ્કરે ॥

પશ્યામસ્ત્રિષુ લોકેષુ ન તં સંસ્થાસ્નુચારિષુ ।
જાતં ચાપિ જનિષ્યન્તં દ્વિતીયં ચાપિ સામ્પ્રતમ્ ॥

અન્યમૌશીનરાચ્છેબ્યાદ્ધુરો વોઢારમિત્યુત ।
ગતિં યસ્ય ન યાસ્યન્તિ માનુષા લોકવાસિનઃ ॥

તસ્ય નપ્તારમાયાન્તં શૈબ્યં કઃ સમવારયત્ ।
દ્રોણાયાભિમુખં યત્તં વ્યાત્તાનનમિવાન્તકમ્ ॥

વિરાટસ્ય રથાનીકં મત્સ્યસ્યામિત્રઘાતિનઃ ।
પ્રેપ્સન્તં સમરે દ્રોણં કે વીરાઃ પર્યવારયન્ ॥

સદ્યો વૃકોદરાજ્જાતો મહાબલપરાક્રમઃ ।
માયાવી રાક્ષસો વીરો યસ્માન્મમ મહદ્ભયમ્ ॥

પાર્થાનાં જયકામં તં તં પુત્રાણાં મમ કણ્ટકમ્ ।
ઘટોત્કચં મહાત્માનં કસ્તં દ્રોણાદવારયત્ ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવો યેષામજિતં યુધિ ।
ત્યક્તારઃ સંયુગે પ્રાણાન્કિં તેષામજિતં યુધિ ॥

યેષાં ચ પુરુષવ્યાઘ્રઃ શાર્ઙ્ગધન્વા વ્યપાશ્રયઃ ॥ લોકાનાં ગુરુરત્યર્થં લોકનાથઃ સનાતનઃ ।

નારાયણોરણે નાથો દિવ્યો દિવ્યાત્મકઃ પ્રભુઃ ॥ યસ્ય દિવ્યાનિ કર્માણિ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।

તાન્યહં કીર્તયિષ્યામિ ભક્ત્યા સ્થૈર્યાર્થમાત્મનઃ ॥