મહાભારત · અધ્યાય 7.54

વિનીય દુઃકમબલા આત્મન્યેવ પ્રજાપતિમ્ ।
ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા લતેવાવર્જિતા પુનઃ ॥
મૃત્યુરુવાચ ।

ત્વયા સૃષ્ટા કથં નારી ઈદૃશી વદતાં વર ।
ક્રૂરં કર્માહિતં કુર્યાં મૂઢેવ પરિજાનતી ॥

બિભેમ્યહમધર્માદ્ધિ પ્રસીદ ભગવન્પ્રભો ।
પ્રિયાન્પુત્રાન્વયસ્યાંશ્ચ ભાતૃન્માતૄઃ પિતૄન્પતીન્ ॥

અપધ્યાસ્યન્તિ યે દેવ મૃતાંસ્તેભ્યો બિભેમ્યહમ્ ।
કૃપણાનાં હિ રુદતાં યે પતન્ત્યશ્રુબિન્દવઃ ॥

તેભ્યોઽહં ભગવન્ભીતા શરણં ત્વાઽહમાગતા ।
યમસ્ય ભવનં દેવ ગચ્છેયં ન સુરોત્તમ ॥

કાયેન વિનયોપેતા મૂર્ધ્નોદગ્રનખેન ચ ।
એતદિચ્છામ્યહં કામં ત્વત્તો લોકપિતામહ ॥

ઇચ્છેયં ત્વત્પ્રસાદાદ્ધિ તપસ્તપ્તું પ્રજેશ્વર ।
પ્રદિશેમં વરં દેવ ત્વં મહ્યં ભગવન્પ્રભો ॥

ત્વયા હ્યુક્તા ગમિષ્યામિ ધેનુકાશ્રમમુત્તમમ્ ।
તત્ર તપ્સ્યે તપસ્તીત્રં તવૈવારાધને રતા ॥

ન હિ શક્ષ્યામિ દેવેશ પ્રાણાન્પ્રાણભૃતાં પ્રિયાન્ ।
હર્તું વિલપમાનાનામધર્માદભિરક્ષ મામ્ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

મૃત્યો સઙ્કલ્પિતાઽસિ ત્વં પ્રજાસંહારહેતુના ।
ગચ્છ સંહર સર્વાસ્ત્વં પ્રજા મા તે વિચારણા ॥

ભવિતા ત્વેતદેવં હિ નૈતજ્જાત્વન્યથા ભવેત્ ।
ભવ ત્વનિન્દિતા લોકે કુરુષ્વ વચનં મમ ॥
નારદ ઉવાચ ।

એવમુક્તા ભગવતા પ્રાઞ્જલિશ્ચાપ્યવાઙ્મુખી ।
સંહારે નાકરોદ્બુદ્ધિં પ્રજાનાં હિતકામ્યયા ॥

તૂષ્ણીમાસીત્તદા દેવઃ પ્રજાનામીશ્વરેશ્વરઃ ।
પ્રસાદં ચાગમત્ક્ષિપ્રમાત્મનૈવ પ્રજાપતિઃ ॥

સ્મયમાનશ્ચ દેવેશો લોકાન્સર્વાનવેક્ષ્ય ચ ।
લોકાસ્ત્વાસન્યથાપૂર્વં દૃષ્ટાસ્તેનાપમન્યુના ॥

નિવૃત્તરોષે તસ્મિંસ્તુ ભગવત્યપરાજિતે ।
સા કન્યાઽપિ જગામાઽથ સમીપાત્તસ્ય ધીમતઃ ॥

અપમૃત્યાપ્રતિશ્રુત્ય પ્રજાસંહરણં તદા ।
ત્વરમાણા ચ રાજેન્દ્ર મૃત્યુર્ધેનુકમભ્યગાત્ ॥

સા તત્ર પરમં તીવ્રં ચચાર વ્રતમુત્તમમ્ ।
સા તદ હ્યેકપાદેન તસ્થૌ પદ્માનિ ષોડશ ॥

પઞ્ચ ચાબ્દાનિ કારુણ્યાત્પ્રજાનાં તુ હિતૈષિણી ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યઃ પ્રિયેભ્યઃ સન્નિવર્ત્ય સા ॥

તતસ્ત્વેકેન પાદેન પુનરન્યાનિ સપ્ત વૈ ।
તસ્થૌ પદ્માનિ ષટ્ ચૈવ સપ્ત ચૈકં ચ પાર્થિવા ॥

તતઃ પદ્માયુતં તાત મૃગૈઃ સહ ચચાર સા ।
પુનર્ગત્વા તતો નન્દાં પુણ્યાં શીતામલોદકામ્ ॥

અપ્સુ વર્ષસહસ્રાણિ સપ્ત ચૈકં ચ સાઽનયત્ ।
ધારયિત્વા તુ નિયમં નન્દાયાં વીતકલ્મષા ॥

સા પૂર્વં કૌશિકીં પુણ્યાં જગામ નિયમૈધિતા ।
તત્ર વાયુજલાહારા ચચાર નિયમં પુનઃ ॥

સપ્તગઙ્ગાસુ સા પુણ્યા કન્યા વેતસકેષુ ચ ।
તપોવિશેષૈર્બહુભિઃ કર્ષયદ્દેહમાત્મનઃ ॥

તતો ગત્વા તુ સા ગઙ્ગાં મહામેરું ચ કેવલમ્ ।
તસ્થૌ ચાશ્મેવ નિશ્ચેષ્ટા પ્રાણાયામપરાયણા ॥

પુનર્હિમવતો મૂર્ધ્નિ યત્ર દેવાઃ પુરાઽયજન્ ।
તત્રાઙ્ગુષ્ઠેન સા તસ્થૌ નિખર્વંલ પરમા શુભા ॥

પુષ્કરેષ્વથ ગોકર્ણે નૈમિષે મલયે તથા ।
અકર્શયત્સ્વકં દેહં નિયમૈર્માનસપ્રિયૈઃ ॥

અનન્યદેવતા નિત્યં દૃઢભક્તા પિતામહે ।
તસ્થૌ પિતામહં ચૈવ તોષયામાસ ધર્મતઃ ॥

તતસ્તામબ્રવીત્પ્રીતો લોકાનાં પ્રભવોઽવ્યયઃ ।
સૌમ્યેન મનસા રાજન્પ્રીતઃ પ્રીતમનાસ્તદા ॥

મૃત્યો કિમિદમત્યન્તં તપાંસિ ચરસીતિ હ ।
તતોઽબ્રવીત્પુનર્મૃત્યુર્ભગવન્તં પિતામહમ્ ॥

નાઽહં હન્યાં પ્રજા દેવ સ્વસ્થાશ્ચાક્રોશતીસ્તથા ।
એતદિચ્છામિ સર્વેશ ત્વત્તો વરમહં પ્રભો ॥

અધર્મભયભીતાઽસ્મિ તતોઽહં તપ આસ્થિતા ।
ભીતાયાસ્તુ મહાભાગ પ્રયચ્છાભયમવ્યય ॥

આર્તા ચાનાગસી નારી યાચામિ ભવ મે ગતિઃ ।
તામબ્રવીત્તતો દેવો ભૂતભવ્યભવિષ્યવિત્ ॥

અધર્મો નાસ્તિ તે મૃત્યો સંહરન્ત્યા ઇમાઃ પ્રજાઃ ।
મયા ચોક્તં મૃષા ભદ્રે ભવિતા ન કથઞ્ચન ॥

તસ્માત્સંહર કલ્યાણિ પ્રજાઃ સર્વાશ્ચતુર્વિધાઃ ।
ધર્મઃ સનાતનશ્ચ ત્વાં સર્વથા પાવયિષ્યતિ ॥

લોકપાલો યમશ્ચૈવ સહાયા વ્યાધયશ્ચ તે ।
અહં ચ વિબુધાશ્ચૈવ પુનર્દાસ્યામ તે વરમ્ ॥

યથા ત્વમેનસા મુક્તા વિરજાઃ ખ્યાતિમેષ્યસિ ।
નારદ ઉવાચ ।
સૈવમુક્તા મહારાજ કૃતાઞ્જલિરિદં વિભુમ્ ।

પુનરેવાબ્રવીદ્વાક્યં પ્રસાદ્ય શિરસા તદા ।
યદ્યેવમેતત્કર્તવ્યં ધર્મતો નાસ્ત્યતો ભયમ્ ॥

તવાજ્ઞા મૂર્ધ્નિ મે ન્યસ્તા યત્તે વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ ।
લોભઃ ક્રોધોઽભ્યસૂયેર્ષ્યા દ્રોહો મોહશ્ચ દેહિનાં ॥

અહૂશ્ચાન્યોન્યપરુષા દેહં ભિન્દ્યુઃ પૃથિગ્વધાઃ ।
બ્રહ્મોવાચ ।

તથા ભવિષ્યતે મૃત્યો સાધુ સંહર ભોઃ પ્રજાઃ ।
અધર્મસ્તે ન ભવિતા નાપધ્યાસ્યામ્યહં શુભે ॥

યાન્યશ્રુબિન્દૂનિ કરે મમાસં-- સ્તે વ્યાધયઃ પ્રાણિનામાત્મજાતાઃ ।
તે મારયિષ્યન્તિ નરાન્ગતાસૂ-- ન્નાધર્મસ્તે ભવિતા મા સ્મ ભૈષીઃ ॥

નાધર્મસ્તે ભવિતા પ્રાણિનાં વૈ ત્વં વૈ ધર્મસ્ત્વં હિ ધર્મસ્ય ચેશા ।
ધર્મ્યા ભૂત્વા ધર્મનિત્યા ધરિત્રી તસ્માત્પ્રાણાન્સર્વથેમાન્નિયચ્છ ॥

પ્રાપ્તા તથા નો ભવિતા કદાચિ-- દેવં મયાદ્યૈવ નિયોજ્યસે ત્વમ્ ।
સર્વેષાં વૈ પ્રાણિનાં કામરોષૌ સન્ત્યજ્ય ત્વં સંહરસ્વેહ જીવાન્ । યેષાં ધર્માસ્તે ભવિષ્યન્ત્યનન્તા મિથ્યાવૃત્તં મારયિષ્યત્યધર્મઃ ॥

તેનાત્માનં પાવયસ્વાત્મના ત્વં પાપેઽત્માનં મજ્જયિષ્યન્ત્યસત્યાત્ ।
તસ્માત્કામં રોષમપ્યાગતં ત્વં સન્ત્યજ્યાન્તઃ સંહરસ્વેતિ જીવાન્ ॥
નારદ ઉવાચ ।

સા વૈ ભીમા મૃત્યુસઞ્જ્ઞોપદેશા-- ચ્છાપાદ્ભીતા બાઢમિત્યબ્રવીત્તમ્ ।
સા ચ પ્રાણં પ્રાણિનામન્તકાલે કામક્રોધૌ ત્યજ્ય હરત્યસક્તા ॥

મૃત્યુસ્ત્વેષાં વ્યાધયસ્તત્પ્રસૂતા વ્યાધી રોગો રુજ્યતે યેન જન્તુઃ ।
સર્વેષાં ચ પ્રાણિનાં પ્રાયણાન્તે તસ્માચ્છોકં માકૃથા નિષ્ફલં ત્વમ્ ॥

સર્વે દેવાઃ પ્રાણિભિઃ પ્રાયણાન્તે ગત્વા વૃત્તાઃ સન્નિવૃત્તાસ્તથૈવ ।
એવં સર્વે પ્રાણિનસ્તત્ર ગત્વા વૃત્તા દેવા મર્ત્યવદ્રાજસિંહ ॥

વાયુર્ભીમો ભીમનાદો મહૌજા ભેત્તા દેહાન્પ્રાણિનાં સર્વગોઽસૌ ।
નો વા વૃત્તિં કદાચિ-- ત્પ્રાપ્નોત્યુગ્રોઽનન્તતેજોવિશિષ્ટઃ ॥

સર્વે દેવા મર્ત્યસઞ્જ્ઞાવિશિષ્ટા-- સ્તસ્માત્પુત્રં માશુચો રાજસિંહ ।
સ્વર્ગં પ્રાપ્તો મોદતે તે તનૂજો નિત્યં રમ્યાન્વીરલોકાનવાપ્ય ॥

ત્યક્ત્વા દુઃખં સઙ્ગતઃ પુણ્યકૃદ્ભિ-- રેષા મૃત્યુર્દેવદિષ્ટા પ્રજાનામ્ ।
પ્રાપ્તે કાલે સંહરન્તી યથાવ-- ત્સ્વયં કૃતા પ્રાણહરા પ્રજાનામ્ ॥

આત્માનં વૈ પ્રાણિનો ઘ્નન્તિ સર્વે નૈતાન્મૃત્યુર્દણ્ડપાણિર્હિનસ્તિ ।
તસ્માન્મૃતાન્નાનુશોચન્તિ ધીરા મૃત્યું જ્ઞાત્વા નિશ્ચયં બ્રહ્મસૃષ્ટમ્ । ઇત્થં સૃષ્ટિં દેવક્લૃપ્તાં વિદિત્વા પુત્રાન્નષ્ટાચ્છોકમાશુ ત્યજસ્વ ॥
દ્વૈપાયન ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વાર્થવદ્વાક્યં નારદેન પ્રકાશિતમ્ ।
ઉવાચાકમ્પનો રાજા સખાયં નારદં તથા ॥

વ્યપેતશોકઃ પ્રીતોઽસ્મિ ભગવન્નૃષિસત્તમ ।
શ્રુત્વેતિહાસં ત્વત્તસ્તુ કૃતાર્થોઽસ્મ્યભિવાદયે ॥

તથોક્તો નારદસ્તેન રાજ્ઞા દેવર્ષિસત્તમઃ ।
જગામ નન્દનં શીઘ્રમશોકવનમાત્મનઃ ॥

પુણ્યં યશસ્યં સ્વર્ગ્યં ચ ધન્યમાયુષ્યમેવ ચ ।
અસ્યેતિહાસસ્ય સદા શ્રવણં શ્રાવણં તથા ॥

એતદર્થપદં શ્રુત્વા તદા રાજા યુધિષ્ઠિર । ક્ષત્રધર્મં ચ વિજ્ઞાય શૂરાણાં ચ પરાં ગતિમ્ ।
સમ્પ્રાપ્તોઽસૌ મહાવીર્યઃ સ્વર્ગલોકં મહારથઃ ॥

અભિમન્યુઃ પરાન્હત્વા પ્રમુખે સર્વધન્વિનામ્ ।
યુધ્યમાનો મહેષ્વાસો હતઃ સોઽભિમુખો રણે ॥

અસિના ગદયા શક્ત્યા ધનુષા ચ મહારથઃ ।
વિરજાઃ સોમસૂનુઃ સ પુનસ્તત્ર પ્રલીયતે ॥

તસ્માત્પરાં ધૃતિં કૃત્વા ભ્રાતૃભિઃ સહ પાણ્ડવ ।
અપ્રમત્તઃ સુસન્નદ્ધઃ શીઘ્રં યોદ્ધુમુપાક્રમ ॥