મહાભારત · અધ્યાય 7.52

એવં વિલપમાને તુ કુન્તીપુત્રે યુધિષ્ઠિરે ।
કૃષ્ણદ્વૈપાયનસ્તત્ર આજગામ મહાનૃષિઃ ॥

અથ દૃષ્ટ્વા મહાત્માનં પાણ્ડુપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
યુક્તાસનો દીનમનાઃ પૂજાં ચક્રે મહાત્મનઃ ॥

અર્ચયિત્વા યથાન્યાયમુપવિષ્ટં યુધિષ્ઠિરઃ ।
અબ્રવીચ્છોકસન્તપ્તો ભ્રાતુઃ પુત્રવધેન ચ ॥

અધર્મયુક્તૈર્બહુભિઃ પરિવાર્ય મહારથૈઃ ।
યુધ્યમાનો મહેષ્વાસૈઃ સૌભદ્રો નિહતો રણે ॥

બાલશ્ચ બાલબુદ્ધિશ્ચ વીરશ્ચ પરવીરહા ।
અનુપાયેન સઙ્ગ્રામે યુધ્યમાનો વિનાશિતઃ ॥

મયા પ્રોક્તઃ સ સઙ્ગ્રામે દ્વારં સઞ્જનયસ્વ નઃ ।
પ્રવિષ્ટેઽભ્યન્તરે તસ્મિન્સૈન્ધવેન નિવારિતાઃ ॥

નનુ નામ સમં યુદ્ધમેષ્ટવ્યં યુદ્ધજીવિભિઃ ।
ઇદં ચૈવાસમં યુદ્ધમીદૃશં યત્કૃતં પરૈઃ ॥

તેનાસ્મિ ભૃશસન્તપ્તઃ શોકબાષ્પસમાકુલઃ ।
શમં નૈવાધિગચ્છામિ ચિન્તયાનઃ પુનઃ પુનઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તં તથા વિલપન્તં વૈ શોકવ્યાકુલમાનસમ્ ।
ઉવાચ સાન્ત્વયન્વ્યાસો યુધિષ્ઠિરમિદં વચઃ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

યુધિષ્ઠિર મહાપ્રાજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ ।
વ્યસનેષુ ન મુહ્યન્તિ ત્વાદૃશા ભરતર્ષભ ॥

સ્વર્ગમેષ ગતઃ શૂરઃ શત્રૂન્હત્વા બહૂન્રણે ।
અબાલસદૃશં કર્મ કૃત્વા વૈ પુરુષોત્તમઃ ॥

અનતિક્રમણીયો વૈ વિધિરેષ યુધિષ્ઠિર ।
દેવદાનવગન્ધર્વાન્મૂત્યુર્હરતિ ભારત ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ઇમે વૈ પૃથિવીપાલાઃ શેરતે પૃથિવીતલે ।
નિહતાઃ પૃતનામધ્યે મૃતસઞ્જ્ઞા મહાબલાઃ ॥

નાગાયુતબલાશ્ચાન્યે વાયુવેગબલાસ્તથા ।
ત એતે નિહતાઃ સઙ્ખ્યે તુલ્યરૂપા નરૈર્નરાઃ ॥

નૈષાં પશ્યામિ હન્તારં પ્રાણિનાં સંયુગે ક્વચિત્ ।
વિક્રમેણોપસમ્પન્નાસ્તપોબલસમન્વિતાઃ ॥

જેતવ્યમિતિ ચાન્યોન્યં યેષાં નિત્યં હૃદિ સ્થિતમ્ ।
અથ ચેમે હતાઃ પ્રાજ્ઞાઃ શેરતે વિગતાયુષઃ ॥

મૃતા ઇતિ ચ શબ્દોયં વર્તતે ચ તતોઽર્થવત્ ।
ઇમે મૃતા મહીપાલાઃ પ્રાયશો ભીમવિક્રમાઃ ॥

નિશ્ચેષ્ટા નિરભીમાનાઃ શૂરાઃ શત્રુવશન્ગતાઃ ।
રાજપુત્રાશ્ચ સંરબ્ધા વૈશ્વાનરમુખં ગતાઃ ॥

અત્ર મે સંશયઃ પ્રાપ્તઃ કુતઃ સઞ્જ્ઞા મૃતા ઇતિ । કસ્ય મૃત્યુઃ કુતો મૃત્યુઃ કેન મૃત્યુરિમાઃ પ્રજાઃ ।
હરત્યમરસઙ્કાશ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તં તથા પરિપૃચ્છન્તં કુન્તીપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
આશ્વાસનમિદં વાક્યમુવાચ ભગવાનૃષિઃ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
અકમ્પનસ્ય કથિતં નારદેન પુરા નૃપ ॥

સ ચાપિ રાજા રાજેન્દ્ર પુત્રવ્યસનમુત્તમમ્ ।
અપ્રસહ્યતમં લોકે પ્રાપ્તવાનિતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

તદહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ મૃત્યોઃ પ્રભવમુત્તમમ્ ।
તતસ્ત્વં મોક્ષ્યસે દુઃખાત્સ્નેહબન્ધનસંશ્રયાત્ ॥

સમસ્તપાપરાશિઘ્નં શૃણુ કીર્તયતો મમ ।
ધન્યમાખ્યાનમાયુષ્યં શોકઘ્નં પુષ્ટિવર્ધનમ્ ॥

પવિત્રમરિસઙ્ઘઘ્નં પઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્ ।
યથૈવ વેદાધ્યયનમુપાખ્યાનમિદં તથા ॥

શ્રવણીયં મહારાજ પ્રાતર્નિત્યં નૃપોત્તમૈઃ ।
પુત્રાનાયુષ્મતો રાજ્યમીહમાનૈઃ શ્રિયં તથા ॥

પુરા કૃતયુગે તાત આસીદ્રાજા હ્યકમ્પનઃ । સ શત્રુવશમાપન્નો મધ્યે સઙ્ગ્રામમૂર્ધનિ ।
યોધયામાસ બલવાન્બદ્ધશ્ચાસીદકમ્પનઃ ॥

તસ્ય પુત્રો હરિર્નામ નારાયણસમો બલે ।
શ્રીમાન્કૃતાસ્ત્રો મેધાવી યુધિ શક્રોપમો બલી ॥

સ દૃષ્ટ્વા પિતરં યુદ્ધે તદવસ્થં મહાદ્યુતિઃ ।
અચિન્તયિત્વા મરણં શત્રુમધ્યં તતોઽવિશત્ ॥

સ શત્રુભિઃ પરિવૃતો બહુધા રણમૂર્ધનિ ।
યોધયામાસ તાન્સર્વાન્સર્વાસ્ત્રકુશલો બલી ॥

વર્ષન્બાણસહસ્રાણિ શત્રુષ્વમિતવિક્રમઃ ।
પદાતિરથનાગાશ્વાન્પ્રમમાથ મહાબલઃ ॥

સ શરૈરાચિતશ્ચક્રૈર્ગદાભિર્મુસલૈરપિ ।
મૃદ્ગન્રથસહસ્રાણિ પદાતીન્વાજિવારણાન્ ॥

પરાનીકં વિભિદ્યાજૌ મોક્ષયિત્વા ચ તં નૃપમ્ ।
પુનરેવાકરોદ્યુદ્ધં શત્રુમધ્યગતો બલી ॥

તતસ્તે રથિનઃ સર્વે સમેત્ય પુનરાહવે ।
જઘ્નુસ્તં પરિવાર્યૈકં તોમરૈરિવ કુઞ્જરમ્ ॥

સ કર્મ દુષ્કરં કૃત્વા સઙ્ગ્રામે શત્રુતાપનઃ ।
શત્રુભિર્નિહતઃ સઙ્ખ્યે પૃતાનાયાં યુધિષ્ઠિર ॥

દ્વિષદ્ભિર્નિહતં દૃષ્ટ્વા પ્રિયં પુત્રમકમ્પનઃ ।
અમર્ષજનિતક્રોધ આહવાત્સહસાઽગતઃ ॥

સ રાજા પ્રેતકૃત્યાનિ તસ્ય કૃત્વા શુચાન્વિતઃ ।
શોચન્નહનિ રાત્રૌ ચ નાલભત્સુખમાત્મનઃ ॥

તસ્ય શોકં વિદિત્વા તુ પુત્રવ્યસનસમ્ભવમ્ ।
આજગામાથ દેવર્ષિર્નારદોઽસ્ય સમીપતઃ ॥

સ તુ રાજા મહાભાગો દૃષ્ટ્વા દેવર્ષિસત્તમમ્ ।
પૂજયિત્વા યથાન્યાયં કથામકથયત્તદા ॥

તસ્ય સર્વં સમાચષ્ટ યથાવૃત્તં યુધિષ્ઠિર ।
શત્રુભિર્વિજયં સઙ્ખ્યે પુત્રસ્ય ચ વધં તથા ॥
અકમ્પન ઉવાચ ।

મમ પુત્રો મહાવીર્ય ઇન્દ્રવિષ્ણુસમદ્યુતિઃ ।
શત્રુભિર્બહુભિઃ સઙ્ખ્યે પરાક્રમ્ય હતો બલી ॥

શૃણુ મે પ્રાણિનાં ચાપિ મૃત્યુઃ પ્રભવતે કિલ । ક એષ મૃત્યુર્ભગવન્કિંવીર્યબલપૌરુષઃ ।
એતદિચ્છામિ તત્ત્વેન શ્રોતું મતિમતાં વર ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા નારદો વરદઃ પ્રભુઃ ।
આખ્યાનમિદમાચષ્ટ પુત્રશોકાપહં મહત્ ॥
નારદ ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્મહાબાહો આખ્યાનં બહુવિસ્તરમ્ ।
યથાવૃત્તં શ્રુતં ચૈવ મયાઽપિ વસુધાધિપ ॥

પ્રજાઃ સૃષ્ટા તદા બ્રહ્મા આદિસર્ગે પિતામહઃ ।
અસંહૃતં મહાતેજા દૃષ્ટ્વા જગદિદં પ્રભુઃ ॥

તસ્ય ચિન્તા સમુત્પન્ના સંહારં પ્રતિ પાર્થિવ ।
ચિન્તયન્ન હ્યસૌ દેવ સંહારં વસુધાધિપ ॥

તસ્ય રોષાન્મહારાજ મુખેભ્યોઽગ્નિરજાયત ।
તેન સર્વા દિશો વ્યાપ્તાઃ સાન્તર્દેશા દિધક્ષતા ॥

તતો દિવં ભુવં ચૈવ જ્વાલામાલાસમાકુલમ્ ।
ચારચરં જગત્સર્વં દદાહ ભગવાન્પ્રભુઃ ॥

તતો હતાનિ ભૂતાનિ ચરાણિ સ્થાવરાણિ ચ । મહતા ક્રોધવેગેન ત્રાસયન્નિવ વીર્યવાન્ ।

તતો રુદ્રો જટી સ્યાણુર્નિશાચરપતિર્હરઃ ।
જગામ શરણં દેવં બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્ ॥

તસ્મિન્નાપતિતે સ્થાણૌ પ્રજાનાં હિતકામ્યયા ।
અબ્રવીત્પરમો દેવો જ્વલન્નિવ મહામુનિઃ ॥

કિં કર્મ કામં કામાર્હ કામાજ્જાતોઽસિ પુત્રક ।
કરિષ્યામિ પ્રિયં સર્વં બ્રૂહિ સ્થાણો યદિચ્છસિ ॥