મહાભારત · અધ્યાય 7.20

પરિણામ્ય નિશાં તાં તુ ભારદ્વાજો મહારથઃ ।
ઉક્ત્વા સુબહુ રાજેન્દ્ર વચનં વૈ સુયોધનમ્ ॥

વિધાય ગોપ્તૄન્પાર્થસ્ય સંશપ્તકગણૈઃ સહ ।
નિષ્ક્રાન્તે ચ તદા પાર્થે સંશપ્તકવધં પ્રતિ ॥

વ્યૂઢાનીકસ્તતો દ્રોણઃ પાણ્ડવાનાં મહાચમૂમ્ ।
અભ્યયાદ્ભરતશ્રેષ્ઠ ધર્મરાજજિઘૃક્ષયા ॥

વ્યૂઢાં દૃષ્ટ્વા સુપર્ણેન ભારદ્વાજસ્ય તાં ચમૂમ્ ।
વ્યૂહેન મણ્ડલાર્ધેન પ્રત્યવ્યૂહદ્યુધિષ્ઠિરઃ ॥

મુખં ત્વાસીત્સુપર્ણસ્ય ભારદ્વાજો મહારથઃ ।
શિરો દુર્યોધનો રાજા સોદર્યૈઃ સાનુગૈર્વૃતઃ ॥

ચક્ષુષી કૃતવર્માઽસીદ્ગૌતમશ્ચાસ્યતાં વરઃ ॥

ભૂતશર્મા ક્ષેમશર્મા કરકાક્ષશ્ચ વીર્યવાન્ ।
કલિઙ્ગાઃ સિંહલાઃ પ્રાચ્યાઃ શૂરા ભીરા દશેરકાઃ ॥

શકા યવનકામ્ભોજાસ્તથા હંસપથાશ્ચ યે । ગ્રીવાયાં શૂરસેનાશ્ચ દરન્દા મદ્રકેકયાઃ ।
ગજાશ્વરથપત્ત્યોઘાસ્તસ્થુઃ પરમદંશિતાઃ ॥

ભૂરિશ્રવાસ્તથા શલ્યઃ સોમદત્તશ્ચ બાહ્લિકઃ ।
અક્ષૌહિણ્યા વૃતા વીરા દક્ષિણં પાર્શ્વમાસ્થિતાઃ ॥

વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ કામ્ભોજશ્ચ સુદક્ષિણઃ ।
વામં પાર્શ્વં સમાશ્રિત્ય દ્રોણપુત્રાગ્રતઃ સ્થિતાઃ ॥

પૃષ્ઠે કલિઙ્ગાઃ સામ્બષ્ઠા માગધાઃ પૌણ્ડ્રમદ્રકાઃ ।
ગાન્ધારાઃ શકુનાઃ પ્રાચ્યાઃ પાર્વતીયા વસાતયઃ ॥

પુચ્છે વૈકર્તનઃ કર્ણઃ સપુત્રજ્ઞાતિબાન્ધવઃ ।
મહત્યા સેનયા તસ્થૌ નાનાજનપદોત્થયા ॥

જયદ્રથો ભીમરથઃ સમ્પાતિરૃષભો જયઃ ।
ભૂમિઞ્જયો વૃષક્રાથો નૈષધશ્ચ મહાબલઃ ॥

વૃતા બલેન મહતા બ્રહ્મલોકપરિષ્કૃતાઃ ।
વ્યૂહસ્યોરસિ તે રાજન્સ્થિતા યુદ્ધવિશારદાઃ ॥

દ્રોણેન વિહિતો વ્યૂહઃ પદાત્યશ્વરથદ્વિપૈઃ ।
વાતોદ્ધૂતાર્ણવાકારઃ પ્રનૃત્ત ઇવ લક્ષ્યતે ॥

તસ્ય પક્ષપ્રપક્ષેભ્યો નિષ્પતન્તિ યુયુત્સવઃ ।
સવિદ્યુત્સ્તનિતા મેઘાઃ સર્વદિગ્ભ્યઃ ઇવોષ્ણગે ॥

તસ્ય પ્રાગ્જ્યોતિષો મધ્યે વિધિવત્કલ્પિતં ગજમ્ ।
આસ્થિતઃ શુશુભે રાજન્નંશુમાનુદયે યથા ॥

માલ્યદામવતા રાજઞ્શ્વેતચ્છત્રેણ ધાર્યતા ।
કૃત્તિકાયોગયુક્તેન પૌર્ણમાસ્યામિવેન્દુના ॥

નીલાઞ્જનચયપ્રખ્યો મદાન્ધો દ્વિરદો બભૌ ।
અતિવૃષ્ટો મહામેઘૈર્યથા સ્યાત્પર્વતો મહાન્ ॥

નાનાનૃપતિભિર્વીરૈ ર્વિવિધાયુધભૂષણૈઃ ।
સમન્વિતઃ પાર્વતીયૈઃ શક્રો દેવગણૈરિવ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરઃ પ્રેક્ષ્ય વ્યૂહં તમતિમાનુષમ્ ।
અજય્યમરિભિઃ સઙ્ખ્યે પાર્ષતં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

બ્રાહ્મણસ્ય વશં નાહમિયામદ્ય યથા પ્રભો ।
પારાવતસવર્ણાશ્વ તથા નીતિર્વિધીયતામ્ ॥
ધૃષ્ટદ્યુમ્ન ઉવાચ ।

દ્રોણસ્ય યતમાનસ્ય વશં નૈષ્યસિ સુવ્રત ।
અહમાવારયિષ્યામિ દ્રોણમદ્ય સહાનુગમ્ ॥

મયિ જીવતિ કૌરવ્ય નોદ્વેગં કર્તુમર્હસિ ।
ન હિ શક્તો રણે દ્રોણો વિજેતું માં કથઞ્ચન ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા કિરન્બાણાન્દ્રુપદસ્ય સુતો બલી ।
પારાવતસવર્ણાશ્વઃ સ્વયં દ્રોણમુપાદ્રવત્ ॥

અનિષ્ટદર્શનં દૃષ્ટ્વા ધૃષ્ટદ્યુમ્નમવસ્થિતમ્ ।
ક્ષણેનૈવાભવદ્દ્રોણો નાતિહૃષ્ટમના ઇવ ॥

સ હિ જાતો મહારાજ દ્રોણસ્ય નિધનં પ્રતિ ॥

મર્ત્યધર્મતયા તસ્માદ્ભારદ્વાજો વ્યમુહ્યત ।
નાશકત્તત્ર તત્કિઞ્ચિદનીકં પ્રતિવીક્ષિતુમ્ ॥

તતઃ કિરન્નિષૂંસ્તીક્ષ્ણાન્દ્રુપદસ્ય વરૂથિનીમ્ । ભરાદ્વાજો યયૌ તૂર્ણં પાર્ષતં વર્જયન્યુધિ ।
દ્રુપદસ્ય મહત્સૈન્યં દારયામાસ બ્રાહ્મણઃ ॥

તં તુ સમ્પ્રેક્ષ્ય પુત્રસ્તે દુર્મુખઃ શત્રુકર્ષણઃ ।
પ્રિયં ચિકીર્ષુર્દ્રોણસ્ય ધૃષ્ટદ્યુમ્નમવારયત્ ॥

સ સમ્પ્રહારસ્તુમુલઃ સુઘોરઃ સમપદ્યત ।
પાર્ષતસ્ય ચ શૂરસ્ય દુર્મુખસ્ય ચ ભારત ॥

પાર્ષતઃ શરજાલેન ક્ષિપ્રં પ્રચ્છાદ્ય દુર્મુખમ્ ।
ભારદ્વાજં શરૌઘેણ મહતા સમવારયત્ ॥

દ્રોણાવારિતં દૃષ્ટ્વા ભૃશાયસ્તસ્તવાત્મજઃ ।
નાનાલિઙ્ગૈઃ શરવ્રાતૈઃ પાર્ષતં સમમોહયત્ ॥

તયોર્વિષક્તયોઃ સઙ્ખ્યે પાઞ્ચાલ્યકુરુમુખ્યયોઃ ।
દ્રોણો યૌધિષ્ઠિરં સૈન્યં બહુધા વ્યધમચ્છરૈઃ ॥

અનિલેન યથાઽભ્રાણિ વિચ્છિન્નાનિ સમન્તતઃ ।
તથા પાર્થસ્ય સૈન્યાનિ વિચ્છિન્નાનિ ક્વચિત્ક્વચિત્ ॥

મુહૂર્તમિવ તદ્યુદ્ધમાસીન્મધુરદર્શનમ્ ।
તત ઉન્મત્તવદ્રાજન્નિર્મર્યાદમવર્તત ॥

નૈવ ખં ન દિશો ભૂમિર્બભાસે ન ચ ભાસ્કરઃ । નૈવ સ્વે ન પરે રાજન્નાજ્ઞાયન્ત પરસ્પરમ્ ।
અનુમાનેન સઞ્જ્ઞાભિર્યુદ્ધં તત્સમવર્તત ॥

ચૂડામણિષુ નિષ્કેષુ ભૂષણેષ્વપિ વર્મસુ ।
તેષામાદિત્યવર્ણાભા રશ્મયઃ પ્રચકાશિરે ॥

તત્પ્રકીર્ણપતાકાનાં રથવારણવાજિનામ્ ।
બલાકાશબલાભ્રામં દદૃશે રૂપમાહવે ॥

નરાનેવ નરા જઘ્નરુદગ્રાશ્ચ હયા હયાન્ ।
રથાંશ્ચ રથિનો જઘ્નુર્વારણા વરવારણાન્ ॥

સમુચ્છ્રિતપતાકાનાં ગજાનાં પરમદ્વિપૈઃ ।
ક્ષણેન તુમુલો ઘોરઃ સઙ્ગ્રામઃ સમપદ્યત ॥

તેષાં સંસક્તગાત્રાણાં કર્ષતામિતરેતરમ્ ।
દન્તસઙ્ઘાતસઙ્ઘર્ષાત્સધૂમોઽગ્નિરજાયત ॥

વિપ્રકીર્ણપતાકાસ્તે વિષાણજનિતાગ્નયઃ ।
બભૂવુઃ ખં સમાસાદ્ય સવિદ્યુત ઇવામ્બુદાઃ ॥

વિક્ષિપદ્ભિર્નદદ્ભિશ્ચ નિપતદ્ભિશ્ચ વારણૈઃ ।
સમ્બભૂવ મહી કીર્ણા મેઘૈર્દ્યૌરિવ વાર્ષિકી ॥

તેષામાહન્યમાનાનાં બાણતોમરઋષ્ટિભિઃ ।
વારણાનાં રવો જજ્ઞે મેઘાનામિવ સમ્પુવે ॥

તોમરાભિહતાઃ કેચિદ્બાણૈશ્ચ પરમદ્વિપાઃ ।
વિત્રેસુઃ સર્વનાગાનાં શબ્દમેવાપરેઽસૃજન્ ॥

વિષાણાભિહતાશ્ચાપિ કેચિત્તત્ર ગજા ગજૈઃ ।
ચક્રુરાર્તસ્વનં ઘોરમુત્પાતજલદા ઇવ ॥

પ્રતીપાઃ ક્રિયમાણાશ્ચ વારણા વરવારણૈઃ ।
ઉન્મથ્ય પુનરાજગ્મુઃ પ્રેરિતાઃ પરમાઙ્કુશૈઃ ॥

મહામાત્રૈર્મહામાત્રાસ્તાડિતાઃ શરતોમરૈઃ ।
ગજેભ્યઃ પૃથિવીં જગ્મુર્મુક્તપ્રહરણાઙ્કુશાઃ ॥

નિર્મનુષ્યાશ્ચ માતઙ્ગા વિનદન્તસ્તતસ્તતઃ ।
છિન્નાભ્રાણીવ સમ્પેતુઃ સમ્પ્રવિશ્ય પરસ્પરમ્ ॥

હતાન્પરિવહન્તશ્ચ પતિતાન્પતિતાયુધાન્ ।
દિશો જગ્મુર્મહાનાગાઃ કેચિદેકચરા ઇવ ॥

તાડિતાસ્તાડ્યમાનાશ્ચ તોમરર્ષ્ટિપરશ્વથૈઃ ।
પેતુરાર્તસ્વનં કૃત્વા તદા વિશસને ગજાઃ ॥

તેષાં શૈલોપમૈઃ કાયૈર્નિપતદ્ભિઃ સમન્તતઃ ।
આહતા સહસા ભૂમિશ્ચકમ્પે ચ નનાદ ચ ॥

સાદિતૈઃ સગજારોહૈઃ સપતાકૈઃ સમન્તતઃ ।
માતઙ્ગૈઃ શુશુભે ભૂમિર્વિકીર્ણૈરિવ પર્વતૈઃ ॥

ગજસ્થાશ્ચ મહામાત્રા નિર્ભિન્નહૃદયા રણે ।
રથિભિઃ પાતિતા ભલ્લૈર્વિકીર્ણાઙ્કુશતોમરાઃ ॥

ક્રૌઞ્ચવદ્વિનદન્તોઽન્યે નારાચાભિહતા ગજાઃ ।
પરાન્સ્વાંશ્ચાપિ મૃદ્ગન્તઃ પરિપેતુર્દિશો દશ ॥

ગજાશ્વરથયોધાનાં શરીરૌઘસમાવૃતા ।
બભૂવ પૃથિવી રાજન્માંસશોણિતકર્દમા ॥

પ્રમથ્ય ચ વિષાણાગ્રૈઃ સમુત્ક્ષિપ્તાશ્ચ વારણૈઃ ।
સચક્રાશ્ચ વિચક્રાશ્ચ રથૈરેવ મહારથાઃ ॥

રથાશ્ચ રથિભિર્હીના નિર્મનુષ્યાશ્ચ વાજિનઃ ।
હતારોહાશ્ચ માતઙ્ગા દિશો જગ્મુર્ભયાતુરાઃ ॥

જઘાનાત્ર પિતા પુત્રં પુત્રશ્ચ પિતરં તથા ।
ઇત્યાસીત્તુમુલં યુદ્ધં ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન ॥

આગુલ્ફેભ્યોઽવસીદન્તે નરા લોહિતકર્દમૈઃ ।
દીપ્યમાનૈઃ પરિક્ષિપ્તા દાવૈરિવ મહાદ્રુમાઃ ॥

શોણિતૈઃ સિચ્યમાનાનિ વસ્ત્રાણિ કવચાનિ ચ ।
છત્રાણિ ચ પતાકાશ્ચ સર્વં રક્તમદૃશ્યત ॥

હયૌઘાશ્ચ રથૌઘાશ્ચ નરૌઘાશ્ચ નિપાતિતાઃ ।
સન્ક્ષુણ્ણાઃ પુનરાવૃત્ય બહુધા રથનેમિભિઃ ॥

સગજૌઘમહાવેગઃ પરાસુનરશૈવલઃ ।
રથૌઘતુમુલાવર્તઃ પ્રબભૌ સૈન્યસાગરઃ ॥

તં વાહનમહાનૌભિર્યોધા જયધનૈષિણઃ ।
અવગાહ્યાથ મજ્જન્તો નૈવ મોહં પ્રચક્રિરે ॥

શરવર્ષાભિવૃષ્ટેષુ યોધેષ્વઞ્ચિતલક્ષ્મસુ ।
ન તેષ્વચિત્તતાં લેભે કશ્ચિદાહતલક્ષણઃ ॥

વર્તમાને તથા યુદ્ધે ઘોરરૂપે ભયઙ્કરે ।
મોહયિત્વા પરાન્દ્રોણો યુધિષ્ઠિરમુપાદ્રવત્ ॥