મહાભારત · અધ્યાય 7.197

પ્રાદુર્ભૂતે તતસ્તસ્મિન્નસ્ત્રે નારાયણે પ્રભો ।
પ્રાવાત્સપૃષતો વાયુરનભ્રે સ્તનયિત્નુમાન્ ॥

ચચાલ પૃથિવી ચાપિ ચુક્ષુભે ચ મહોદધિઃ ।
પ્રતિસ્રોતઃ પ્રવૃત્તાશ્ચ ગન્તું તત્ર સમુદ્રગાઃ ॥

શિખરાણિ વ્યશીર્યન્ત ગિરીણાં તત્ર ભારત ।
અપસવ્યં મૃગાશ્ચૈવ પાણ્ડુસેનાં પ્રચક્રિરે ॥

તમસા તાવકીર્યન્ત સૂર્યશ્ચ કલુષોઽભવત્ ।
સમ્પતન્તિ ચ ભૂતાનિ ક્રવ્યાદાનિ પ્રહૃષ્ટવત્ ॥

દેવદાનવગન્ધર્વાસ્ત્રસ્તાસ્ત્વાસન્વિશામ્પતે ।
કથઙ્ખથાઽભવત્તીવ્રા દૃષ્ટ્વા તદ્વ્યાકુલં મહત્ ॥

વ્યથિતાઃ સર્વરાજાનસ્ત્રસ્તાશ્ચાસન્વિશામ્પતે ।
તદ્દૃષ્ટ્વા ઘોરરૂપં વૈ દ્રૌણેરસ્ત્રં ભયાવહમ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

નિવર્તિતેષુ સૈન્યેષુ દ્રોણપુત્રેણ સંયુગે ।
ભૃશં શોકાભિતપ્તેન પિતુર્વધમમૃષ્યતા ॥

કુરૂનાપતતો દૃષ્ટ્વા ધૃષ્ટદ્મુમ્નસ્ય રક્ષણે ।
કો મન્ત્રઃ પાણ્ડવેષ્વાસીત્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

પ્રાગેવ વિદ્રુતાન્દૃષ્ટ્વા ધાર્તરાષ્ટ્રાન્યુધિષ્ઠિરઃ ।
પુનશ્ચ તુમુલં શબ્દં શ્રુત્વાઽર્જુનમથાબ્રવીત્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

આચાર્યે નિહતે દ્રોણે ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન સંયુગે ।
નિહતે વજ્રહસ્તેન યથા વૃત્રે મહાસુરે ॥

નાશંસન્તો જયં યુદ્ધે દીનાત્માનો ધનઞ્જય ।
આત્મત્રાણે મતિં કૃત્વા પ્રાદ્રવન્કુરવો રણાત્ ॥

કેચિદ્વાન્તૈ રથૈસ્તૂર્ણં નિહતૈઃ પાષ્ણિયન્તૃભિઃ ।
વિપતાકધ્વજચ્છત્રૈઃ પાર્થિવાઃ શીર્ણકૂબરૈઃ ॥

ભગ્નનીડૈરાકુલાશ્વૈઃ પ્રારુહ્યાન્યાન્વિચેતસઃ ।
ભીતાઃ પાદૈર્હયાન્કેચિત્ત્વરયન્તઃ સ્વયં રથાન્ ॥

ભગ્નાક્ષયુગચક્રૈશ્ચ વ્યાકૃષ્યન્ત સમન્તતઃ ।
રથાન્વિશીર્ણાનુત્સૃજ્ય પદ્ભિઃ કેચિચ્ચ વિદ્રુતાઃ ॥

હયપૃષ્ઠગતાશ્ચાન્યે કૃષ્યન્તેઽર્ધચ્યુતાસનાઃ ।
ગજસ્કન્ધેષુ સંસ્યૂતા નારાચૈશ્ચલિતાસનાઃ ॥

શરાર્તૈર્વિદ્રુતૈર્નાગૈર્હૃતાઃ કેચિદ્દિશો દશ ।
વિશસ્ત્રકવચનાશ્ચાન્યે વાહનેભ્યઃ ક્ષિતિં ગતાઃ ॥

સઞ્છિન્ના નેમિભિશ્ચૈવ મૃદિતાશ્ચ હયદ્વિપૈઃ ।
ક્રોશન્તસ્તાત પુત્રેતિ પલાયન્તે પરે ભયાત્ ॥

નાભિજાનન્તિ ચાન્યોન્યં કશ્મલાભિહતૌજસઃ ।
પુત્રાન્પિતૄન્સખીન્ભ્રાતૄન્સમારોપ્ય દૃઢક્ષતાન્ ॥

જલેન ક્લેદયન્ત્યન્યે વિમુચ્ય કવચનાન્યપિ ।
પલાયનપરાશ્ચાન્યે યોધાઃ શતસહસ્રશઃ ॥

અવસ્થાં તાદૃશીં પ્રાપ્ય હતે દ્રોણે દ્રુતં બલમ્ ।
પુનરાવર્તિતં કેન યદિ જાનાસિ શંસ મે ॥

હયાનાં હેષતાં શબ્દઃ કુઞ્જરાણાં ચ બૃંહતામ્ ।
રથનેમિસ્વનૈશ્ચાત્ર વિમિશ્રઃ શ્રૂયતે મહાન્ ॥

એતે શબ્દા ભૃશં તીવ્રાઃ પ્રવૃત્તાઃ કુરુસાગરે ।
મુમુર્મુહુરુદીર્યન્તે કમ્પયન્ત્યપિ મામકાન્ ॥

ય એષ તુમુલઃ શબ્દઃ શ્રૂયતે રોમહર્ષણઃ ।
સેન્દ્રાનપ્યેષ લોકાંસ્ત્રીન્ગ્રસેદિતિ મતિર્મમ ॥

મન્યે વજ્રધરસ્યૈષ નિનાદો ભૈરવસ્વનઃ ।
દ્રોણે હતે કૌરવાર્યં વ્યક્તમભ્યેતિ વાસવઃ ॥

પ્રહૃષ્ટરોમકૂપાઃ સ્મઃ સંવિગ્નરથકુઞ્જરાઃ ।
ધનઞ્જય ગુરું શ્રુત્વા તત્ર નાદં સુભીષણમ્ ॥

ક એષ કૌરવાન્દીર્ણાનવસ્થાપ્ય મહારથઃ ।
નિવર્તયતિ યુદ્ધાર્થં મૃધે દેવેશ્વરો યથા ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

ઉદ્યમ્યાત્માનમુગ્રાય કર્મણે વીર્યમાસ્થિતાઃ ।
ધમન્તિ કૌરવાઃ શઙ્ખાન્યસ્ય વીર્યં સમાશ્રિતાઃ ॥

યત્ર તે સંશયો રાજન્ન્યસ્તશસ્ત્રે ગુરૌ હતે ।
ધાર્તરાષ્ટ્રાનવસ્થાપ્ય ક એષ નદતીતિ હિ ॥

હીમન્તં તં મહાબાહું મત્તદ્વિરદગામિનમ્ ।
ઇન્દ્રવિષ્મુસમં વીર્યે કોપેઽન્તકમિવ સ્થિતમ્ ॥

બૃહસ્પતિસમં બુદ્ધ્યા નીતિમન્તં મહારથમ્ ।
આખ્યાસ્યામ્યુગ્રકર્માણં કુરૂણામભયઙ્કરમ્ ॥

યસ્મિઞ્જાતે દદૌ દ્રોણો ગવાં દશશતં ધનમ્ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો મહાર્હેભ્યઃ સોઽશ્વત્થામૈષ ગર્જતિ ॥

જાતમાત્રેણ વીરેણ યેનોચ્ચૈઃ શ્રવસા યથા ।
હેષતા કમ્પિતા ભૂમિર્લોકાશ્ચ સકલાસ્ત્રયઃ ॥

તચ્છ્રુત્વાન્તર્હિતં ભૂતં નામ તસ્યાકરોત્તદા ।
અશ્વત્થામેતિ સોઽદ્યૈષ શૂરો નદતિ પાણ્ડવ ॥

યો હ્યનાથ ઇવાક્રમ્ય પાર્ષતેન હતસ્તથા ।
કર્મણા સુનૃશંસેન તસ્ય નાથો વ્યવસ્થિતઃ ॥

ગુરું મે યત્ર પાઞ્ચાલ્યઃ કેશપક્ષે પરામૃશત્ ।
તન્ન જાતું ક્ષમેદ્્દ્રૌણિર્જાનન્પૌરુષમાત્મનઃ ॥
સ હિ તેનૈવ નઃ સર્વાન્ક્ષપયેદિતિ મે મતિઃ ॥

ઉપચીર્ણો ગુરુર્મિથ્યા ભવતા રાજ્યકારણાત્ ।
ધર્મજ્ઞેન સતા નામ સોઽધર્મઃ સુમહાન્કૃતઃ ॥

ચિરં સ્થાસ્યતિ ચાકીર્તિસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ।
રામે વાલિવધાદ્યદ્વદેવં દ્રોણે નિપાતિતે ॥

સર્વધર્મોપપન્નોઽયં સ મે શિષ્યશ્ચ પાણ્ડવઃ ।
નાયં વક્ષ્યતિ મિથ્યેતિ પ્રત્યયં કૃતવાંસ્ત્વયિ ॥

સ સત્યકઞ્ચુકં નામ પ્રવિષ્ટેન તતોઽનૃતમ્ ।
આચાર્ય ઉક્તો ભવતા હતઃ કુઞ્જર ઇત્યુત ॥

તતઃ શસ્ત્રં સમુત્સૃજ્ય નિર્મમો ગતચેતનઃ ।
આસીત્સુવિહ્વલો રાજન્યથા દૃષ્ટસ્ત્વયા વિભુઃ ॥

સ તુ શોકસમાવિષ્ટો વિમુખઃ પુત્રવત્સલઃ ।
શાશ્વતં ધર્મમુત્સૃજ્ય ગુરુઃ શિષ્યેણ ઘાતિતઃ ॥

ન્યસ્તશસ્ત્રમધર્મેણ ઘાતયિત્વા ગુરું ભવાન્ ।
રક્ષત્વિદાનીં સામાત્યો યદિ શક્તોસિ પાર્ષતમ્ ॥

ગ્રસ્તમાચાર્ય પુત્રેણ ક્રુદ્ધેન હતબન્ધુના ।
સર્વે વયં પરિત્રાતું ન શક્ષ્યામોઽદ્ય પાર્ષતમ્ ॥

સૌહાર્દં સર્વભૂતેષુ યઃ કરોત્યતિમાનુષઃ ।
સોઽદ્ય કેશગ્રહં શ્રુત્વા પિતુર્ધક્ષ્યતિ નો રણે ॥

વિક્રોશમાને હિ મયિ ભૃશમાચાર્યગૃદ્વિનિ ।
અપાકીર્ય સ્વયં ધર્મં શિપ્યેણ નિહતો ગુરુઃ ॥

યદા ગતં વયો ભૂયઃ શિષ્ટમલ્પતરં ચ નઃ ।
તસ્યેદાનીં વિરોધોઽયમધર્મોઽયં કૃતો મહાન્ ॥

પિતેવ નિત્યં સૌહાર્દાત્પિતેવ હિ ચ ધર્મતઃ ।
સોઽલ્પકાલસ્ય રાજ્યસ્ય કારમાદ્વાતિતો ગુરુઃ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રેણ ભીષ્માય દ્રોણાય ચ વિશામ્પતે ।
વિસૃષ્ટા પૃથિવી સર્વા સહ પુત્રૈશ્ચ તત્પરૈઃ ॥

સમ્પ્રાપ્ય તાદૃશીં વૃત્તિં સત્કૃતઃ સતતં પરૈઃ ।
અબ્રવીત્સતતં પુત્રાન્મામેવાભ્યધિકં ગુરુઃ ॥

અવેક્ષમાણસ્ત્વાં માં ચ ન્યસ્તાસ્ત્રશ્ચાહવે હતઃ ।
ન ત્વેનં યુધ્યમાનં વૈ હન્યાદપિ શતક્રતુઃ ॥

તસ્યાચાર્યસ્ય વૃદ્ધસ્ય દ્રોહો નિત્યોપકારિણઃ ।
કૃતો હ્યનાર્યૈરસ્માભીર રાજ્યાર્થે લુબ્ધબુદ્ધિભિઃ ॥

અહો બત મહત્પાપં કૃતં કર્મ સુદારુણમ્ ।
યદ્રાજ્યસુખલોભેન દ્રોણોઽયં સાધુઘાતિતઃ ॥

પુત્રાન્ભ્રાતૄન્પિતૄન્દારાઞ્જીવિતં ચૈવ વાસવિઃ ।
ત્યજેત્સર્વં મમ પ્રેમ્ણા જાનાત્યેવં હિ મે ગુરુઃ ॥

સ મયા રાજ્યકામેન હન્યમાનો હ્યુપેક્ષિતઃ ।
તસ્માદર્વાક્શિરા રાજન્પ્રાપ્તોઽસ્મિ નરકં પ્રભો ॥

બ્રાહ્મણં વૃદ્ધમાચાર્યં ન્યસ્તશસ્ત્રં મહામુનિમ્ ।
ઘાતયિત્વાઽદ્ય રાજ્યાર્થે મૃતં શ્રેયો ન જીવિતમ્ ॥