મહાભારત · અધ્યાય 7.190

તસ્મિંસ્તથા વર્તમાને ગજાશ્વનરસન્ક્ષયે ।
દુઃશાસનો મહારાજ ધૃષ્ટદ્યુમ્નમયોધયત્ ॥

સ તુ રુક્મરથાસક્તો દુઃશાસનશરાર્દિતઃ ।
અમર્ષાત્તવ પુત્રસ્ય શરૈર્વાહાનવાકિરત્ ॥

ક્ષણેન સ રથસ્તસ્ય સધ્વજઃ સહસારથિઃ ।
નાદૃશ્યત મહારાજ પાર્ષતસ્ય શરૈશ્ચિતઃ ॥

દુઃશાસનસ્તુ રાજેન્દ્ર પાઞ્ચાલ્યસ્ય મહાત્મનઃ ।
નાશકત્પ્રમુખે સ્થાતું શરજાલપ્રપીડિતઃ ॥

સ તુ દુઃશાસનં બાણૈર્વિમુખીકૃત્ય પાર્ષતઃ ।
કિṟઅઞ્છરસહસ્રાણિ દ્રોણમેવાભ્યયાદ્રણે ॥

અભ્યપદ્યત હાર્દિક્યઃ કૃતવર્મા ત્વનન્તરમ્ ।
સોદર્યાણાં ત્રયશ્ચૈવ ત એનં પર્યવારયન્ ॥

તં યમૌ પૃષ્ઠતોઽન્વૈતાં રક્ષન્તૌ પુરુષર્ષભૌ ।
દ્રોણાયાભિમુખં યાન્તં દીપ્યમાનમિવાનલમ્ ॥

સમ્પ્રહારમકુર્વંસ્તે સર્વે ચ સુમહારથાઃ ।
અમર્ષિતાઃ સત્ત્વવન્તઃ કૃત્વા મરણમગ્રતઃ ॥

શુદ્ધાત્માનઃ શુદ્ધવૃત્તા રાજન્સ્વર્ગપુરસ્કૃતાઃ ।
આર્યં યુદ્ધમકુર્વન્ત પરસ્પરજિગીષવઃ ॥

શુક્લાભિજનકર્માણો મતિમન્તો જનાધિપ ।
ધર્મયુદ્ધમયુધ્યન્ત પ્રેપ્સન્તો ગતિમુત્તમામ્ ॥

ન તત્રાસીદધર્મિષ્ઠમશસ્તં યુદ્ધમેવ ચ ।
નાત્ર કર્ણી ન નાલીકો ન લિપ્તો ન ચ બસ્તિકઃ ॥

ન સૂચી કપિશો નૈવ ન ગવાસ્થિર્ગજાસ્થિજઃ । ન ચૂલી બલિશસ્તત્ર ન યમી નાપિ પાચકઃ ।
ઇષુરાસીન્ન સંશ્લિષ્ટો ન પૂતિર્ન ચ જિહ્મગઃ ॥

ઋજૂન્યેવ વિશુદ્ધાનિ સર્વે શસ્ત્રાણ્યધારયન્ ।
સુયુદ્ધેન પરાઁલ્લોકાનીપ્સન્તઃ કીર્તિમેવ ચ ॥

તદાસીત્તુમુલં યુદ્ધં સર્વદોષવિવર્જિતમ્ ।
ચતુર્ણાં તવ યોધાનાં તૈસ્ત્રિભિઃ પાણ્ડવૈઃ સહ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તુ તાન્દૃષ્ટ્વા તવ રાજન્રથર્ષભાન્ ।
યમાભ્યાં વારિતાન્વીરાઞ્છીઘ્રાસ્ત્રો દ્રોણમભ્યયાત્ ॥

નિવારિતાસ્તુ તે વીરાસ્તયોઃ પુરુષસિંહયોઃ ।
સમસજ્જન્ત ચત્વારો વાતાઃ પર્વતયોરિવ ॥

દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં યમૌ સાર્ધં રથાભ્યાં રથપુઙ્ગવૌ ।
સમાસક્તૌ તતો દ્રોણં ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽભ્યવર્તત ॥

દૃષ્ટ્વા દ્રોણાય પાઞ્ચાલ્યં વ્રજન્તં યુદ્ધદુર્મદમ્ ।
યમાભ્યાં તાંશ્ચ સંસક્તાંસ્તદન્તરમુપાદ્રવત્ ॥

દુર્યોધનો મહારાજ કિરઞ્છોણિતભોજનાન્ ।
તં સાત્યકિઃ શીઘ્રતરં પુનરેવાભ્યવર્તત ॥

તૌ પરસ્પરમાસાદ્ય સમીપે કુરુમાધવૌ ।
હસમાનૌ નૃશાર્દૂલાવભીતૌ સમસજ્જતામ્ ॥

બાલ્યવૃત્તાનિ સર્વાણિ પ્રીયમાણૌ વિચિન્ત્ય તૌ ।
અન્યોન્યં પ્રેક્ષમાણૌ ચ સ્મયમાનૌ પુનઃપુનઃ ॥

અથ દુર્યોધનો રાજા સાત્યકિં સમભાષત ।
પ્રિયં સખાયં સતતં ગર્હયન્વૃત્તમાત્મનઃ ॥

ધિક્ ક્રોધં ધિક્સખે લોભં ધિઙ્મોહં ધિગમર્ષિતમ્ ।
ધિગસ્તુ ક્ષાત્રમાચારં ધિગસ્તુ બલમૌરસમ્ ॥

યત્ર મામભિસન્ધત્સે ત્વાં ચાહં શિનિપુઙ્ગવ ।
ત્વં હિ પ્રાણૈઃ પ્રિયતરો મમાહં ચ સદા તવ ॥

સ્મરામિ તાનિ સર્વાણિ બાલ્યવૃત્તાનિ યાનિ નૌ । તાનિ સર્વાણિ જીર્ણાનિ સામ્પ્રતં નો રણાજિરે ।
કિમન્યત્ક્રોધલોભાભ્યાં યુદ્ધમેવાદ્ય સાત્વત ॥

તં તથાવાદિનં તત્ર સાત્યકિઃ પ્રત્યભાષત ।
પ્રહસન્વિશિખાંસ્તીક્ષ્ણાનુદ્યમ્ય પરમાસ્ત્રવિત્ ॥

નેયં સભા રાજપુત્ર નાચાર્યસ્ય નિવેશનમ્ ।
યત્ર ક્રીડિતમસ્માભિસ્તદા રાજન્સમાગતૈઃ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

ક્વ સા ક્રીડા ગતાઽસ્માકં બાલ્યે વૈ શિનિપુઙ્ગવ ।
ક્વ ચ યુદ્ધમિદં ભૂયઃ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥

કિન્તુ નો વિદ્યતે કૃત્યં ધનેન ધનલિપ્સયા ।
યત્ર યુધ્યામહે સર્વે ધનલોભાત્સમાગતાઃ ॥
સઞ્જય ઉવાય ।

તં તથાવાદિનં તત્ર રાજાનં માધવોઽબ્રવીત્ ।
એવં વૃત્તં સદા ક્ષાત્રં યુધ્યન્તીહ ગુરૂનપિ ॥

યદિ તેઽહં પ્રિયો રાજઞ્જહિ માં મા ચિરં કૃથાઃ ।
ત્વત્કૃતે સુકૃતાંલ્લોકાન્ગચ્છેયં ભરતર્ષભ ॥

યા તે શક્તિર્બલં યચ્ચ તત્ક્ષિપ્રં મયિ દર્શય ।
નેચ્છામિ તદહં દ્રષ્ટું મિત્રાણાં વ્યસનં મહત્ ॥

ઇત્યેવં વ્યક્તમાભાષ્ય પ્રતિભાષ્ય ચ સાત્યકિઃ ।
અભ્યયાત્તૂર્ણમવ્યગ્રો દયાં નાકુરુતાત્મનિ ॥

તમાયાન્તં મહાબાહું પ્રત્યગૃહ્ણાત્તવાત્મજઃ ।
શરૈશ્ચાવાકિરદ્રાજઞ્શૈનેયં તનયસ્તવ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં કુરુમાધવસિંહયોઃ ।
અન્યોન્યં ક્રુદ્ધયોર્ઘોરં યથા દ્વિરદસિંહયોઃ ॥

તતઃ પૂર્ણાયતોત્સૃષ્ટૈઃ સાત્વતં યુદ્ધદુર્મદમ્ ।
દુર્યોધનઃ પ્રત્યવિધ્યત્કુપિતો દશભિઃ શરૈઃ ॥

તં સાત્યકિઃ પ્રત્યવિધ્યત્તથૈવાવાકિરચ્છરૈઃ ।
પઞ્ચાશતા પુનશ્ચાજૌ ત્રિંશતા દશભિશ્ચ હ ॥

સાત્યકિં તુ રણે રાજન્પ્રહસંસ્તનયસ્તવ ।
આકર્ણપૂર્ણૈર્નિશિતૈર્વિવ્યાધ ત્રિંશતા શરૈઃ ॥

તતોઽસ્ય સશરં ચાપં ક્ષુરપ્રેણ દ્વિધાઽચ્છિનત્ ॥

સોઽન્યત્કાર્મુકમાદાય લઘુહસ્તસ્તતો દૃઢમ્ ।
સાત્યકિર્વ્યસૃજચ્ચાપિ શરશ્રેણીં સુતસ્ય તે ॥

તામાપતન્તીં સહસા શરશ્રેણીં જિઘાંસયા ।
ચિચ્છેદ બહુધા રાજા તત ઉચ્ચુક્રુશુર્જનાઃ ॥

સાત્યકિં ચ ત્રિસપ્તત્યા પીડયામાસ વેગિતઃ ।
સ્વર્ણપુઙ્ખૈઃ શિલાધૌતૈરાકર્ણાપૂર્ણનિઃસૃતૈઃ ॥

તસ્ય સન્દધતશ્ચેષુ સંહિતેષુ ચ કાર્મુકમ્ ।
આચ્છિનત્સાત્યકિસ્તૂર્ણં શરૈશ્ચૈવાપ્યવીવિધત્ ॥

સ ગાઢવિદ્ધો વ્યથિતઃ પ્રત્યપાયાદ્રથાન્તરે ।
દુર્યોધનો મહારાજ દાશાર્હશરપીડિતઃ ॥

સમાશ્વસ્ય તુ પુત્રસ્તે સાત્યકિં પુનરભ્યયાત્ ।
વિસૃજન્નિષુજાલાનિ યુયુધાનરથં પ્રતિ ॥

તથૈવ સાત્યકિર્બાણાન્દુર્યોધનરથં પ્રતિ ।
સતતં વિસૃજન્રાજંસ્તત્સઙ્કુલમવર્તત ॥

તત્રેષુભિઃ ક્ષિપ્યમાણૈઃ પતદ્ભિશ્ચ શરીરિષુ ।
અગ્નેરિવ મહાકક્ષૈઃ શબ્દઃ સમભવન્મહાન્ ॥

તયોઃ શરસહસ્રૈશ્ચ સઞ્છન્નં વસુધાતલમ્ ।
અગમ્યરૂપં ચ શરૈરાકાશં સમપદ્યત ॥

તત્રાપ્યધિકમાલક્ષ્ય માધવં રથસત્તમમ્ ।
ક્ષિપ્રમભ્યપતત્કર્ણઃ પરીપ્સંસ્તનયં તવ ॥

ન તુ તં મર્ષયામાસ ભીમસેનો મહાબલઃ ।
સોઽભ્યયાત્ત્વરિતઃ કર્ણં વિસૃજન્સાયકાન્બહૂન્ ॥

તસ્ય કર્ણઃ શિતાન્બાણાન્પ્રતિહન્ય હસન્નિવ ।
ધનુઃ શરાંશ્ચ ચિચ્છેદ સૂતં ચાભ્યહનચ્છરૈઃ ॥

ભીમસેનસ્તુ સઙ્ક્રુદ્ધો ગદામાદાય પાણ્ડવઃ ।
ધ્વજં ધનુશ્ચ સૂતં ચ સમ્મમર્દાહવે રિપોઃ ॥

રથચક્રં ચ કર્ણસ્ય બભઞ્જ સ મહાબલઃ ।
ભગ્નયક્રે રથેઽતિષ્ઠદકમ્પઃ શૈલરાડિવ ॥

એકચક્રં રથં તસ્ય તમૂહુઃ સુચિરં હયાઃ ।
એકચક્રમિવાર્કસ્ય રથં સપ્ત હયા યથા ॥

અમૃષ્યમાણઃ કર્ણસ્તુ ભીમસેનમયુધ્યત ।
વિવિધૈરિષુજાલૈશ્ચ નાનાશસ્ત્રૈશ્ચ સંયુગે ॥

ભીમસેનસ્તુ સઙ્ક્રુદ્ધઃ સૂતપુત્રમયોધયત્ । તસ્મિંસ્તથા વર્તમાને ક્રુદ્ધો ધર્મસુતોઽબ્રવીત્ ।
પાઞ્ચાલાનાં નરવ્યાઘ્રાન્માત્સ્યાંશ્ચ પુરુષર્ષભાન્ ॥

યે નઃ પ્રાણાઃ શિરો યે ચ યે નો યોધા મહારથાઃ ।
ત એતે ધાર્તરાષ્ટ્રેષુ વિષક્તાઃ પુરુષર્ષભાન્ ॥

યે નઃ પ્રાણાઃ શિરો યે ચ યે નો યોધા મહારથાઃ ।
ત એતે ધાર્તરાષ્ટ્રેષુ વિષક્તાઃ પુરુષર્ષભાઃ ॥

કિં તિષ્ઠત યથા મૂઢાઃ સર્વે વિગતચેતસઃ ।
તત્ર ગચ્છત યત્રૈતે યુધ્યન્તે મામકા રથાઃ ॥

ક્ષત્રધર્મં પુરસ્કૃત્ય સર્વ એવ ગતજ્વરાઃ ।
જયન્તો વધ્યમાનાશ્ચ ગતિમિષ્ટાં ગમિષ્યથ ॥

તે રાજ્ઞા ચોદિતા વીરા યોત્સ્યમાના મહારથાઃ ।
ચતુર્ધા વાહિનીં કૃત્વા ત્વરિતા દ્રોણમભ્યયુઃ ॥

પાઞ્ચાલાસ્ત્વેકતો દ્રોણમભ્યઘ્નન્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
ભીમસેનપુરોગાશ્ચાપ્યેકતઃ પર્યવારયન્ ॥

આસંસ્તુ પાણ્ડુપુત્રાણાં ત્રયો જિહ્મા મહારથાઃ ।
યમૌ ચ ભીમસેનશ્ચ પ્રાક્રોશંસ્તે ધનઞ્જયમ્ ॥

અભિદ્રવાર્જુન ક્ષિપ્રં કુરૂન્દ્રોણાદપાનુદ ।
તત એનં હનિષ્યન્તિ પાઞ્ચાલા હતરક્ષિણમ્ ॥

કૌરવેયાંસ્તતઃ પાર્થઃ સસા સમુપાદ્રવત્ । પાઞ્ચાલાનેવ તુ દ્રોણો ધૃષ્ટદ્યુમ્નપુરોગમાન્ ।
મમર્દુસ્તરસા વીરાઃ પઞ્ચમેઽહનિ ભારત ॥