મહાભારત · અધ્યાય 7.191

પાઞ્ચાલાનાં તતો દ્રોણોઽપ્યકરોત્કદનં મહત્ ।
યથા ક્રુદ્ધો રણે શક્રો દાનવાનાં ક્ષયં પુરા ॥

દ્રોણાસ્ત્રેણ મહારાજ વધ્યમાનાઃ પરે યુધિ ।
નાત્રસન્ત રણે દ્રોણત્સત્વવન્તો મહારથાઃ ॥

યુધ્યમાના મહારાજ પાઞ્ચાલાઃ સૃઞ્જયાસ્તથા ।
દ્રોણમેવાભ્યયુર્યુદ્ધે યોધયન્તો મહારથાઃ ॥

તેષાં તુ ચ્છાદ્યમાનાનાં પાઞ્ચાલાનાં સમન્તતઃ ।
અભવદ્ભૈરવો નાદો વધ્યતાં શરવૃષ્ટિભિઃ ॥

વધ્યમાનેષુ સઙ્ગ્રામે પાઞ્ચાલેષુ મહાત્મના ।
ઉદીર્યમાણે દ્રોણાસ્ત્રે પાણ઼્ડવાન્ભયમાવિશત્ ॥

દૃષ્ટ્વાઽશ્વનરયોધાનાં વિપુલં ચ ક્ષયં યુધિ ।
પાણ઼્ડવેયા મહારાજ નાશશંસુર્જયં તદા ॥

કચ્ચિદ્દ્રોણો ન નઃ સર્વાન્ક્ષપયેત્પરમાસ્ત્રવિત્ ।
સમિદ્ધઃ શિશિરાપાયે દહન્કક્ષમિવાનલઃ ॥

ન ચૈનં સંયુગે કશ્ચિત્સમર્થઃ પ્રતિવીક્ષિતુમ્ ।
ન ચૈનમર્જુનો જાતુ પ્રતિયુધ્યેત ધર્મવિત્ ॥

ત્રસ્તાન્કુન્તીસુતાન્દૃષ્ટ્વા દ્રોણસાયકપીડિતાન્ ।
મતિમાઞ્શ્રેયસે યુક્તઃ કેશવોઽર્જુનમબ્રવીત્ ॥

નૈષ યુદ્ધેન સઙ્ગ્રામે જેતું શક્યઃ કથઞ્ચન ।
સધનુર્ધન્વિનાં શ્રેષ્ઠો દેવૈરપિ સવાસવૈઃ ॥

ન્યસ્તશસ્ત્રસ્તુ સઙ્ગારમે શક્યો હન્તું ભવેન્નૃભિઃ । આસ્થીયતાં જયે યોગો ધર્મમુત્સૃજ્ય પાણ્ડવાઃ ।
યથા ન સંયુગે સર્વાન્નિહન્યાદ્રુક્મવાહનઃ ॥

અશ્વત્થામ્નિ હતે નૈષ યુધ્યેદિતિ મતિર્મમ ।
તં હતં સંયુગે કશ્ચિદસ્મૈ શંસતુ માનવઃ ॥

એતન્નારોચયદ્રાજન્કુન્તીપુત્રો ધનઞ્જયઃ ।
અન્યે ત્વરોચયન્સર્વે કૃચ્છ્રેણ તુ યુધિષ્ઠિરઃ ॥

તતો ભીમો મહાબાહુરનીકેષુ મહાગજમ્ । જઘાન ગદયા રાજન્નશ્વત્થામાનમિત્યુત ।
પરપ્રમથનં ઘોરં માલવસ્યેન્દ્રવર્મણઃ ॥

ભીમસેનસ્તુ સવ્રીડમુપેત્ય દ્રોણમાહવે ।
અશ્વત્થામા હત ઇતિ શબ્દમુચ્ચૈશ્ચકાર હ ॥

અશ્વત્થામેતિ હિ ગજઃ ખ્યાતો નામ્ના હતોઽભવત્ ।
કૃત્વા મનસિ તં ભીમો મિથ્યા વ્યાહૃતવાંસ્તદા ॥

ભીમસેનવચઃ શ્રુત્વા દ્રોણસ્તત્પરમાપ્રિયમ્ ।
મનસા સન્નાગાત્રોઽભૂદ્યથા સૈકતમમ્ભસિ ॥

શઙ્કમાનઃ સ તન્મિથ્યા વીર્યજ્ઞઃ સ્વસુતસ્ય વૈ ।
હતઃ સ ઇતિ ચ શ્રુત્વા નૈવ ધૈર્યાદકમ્પત ॥

સ લબ્ધ્વા ચેતનાં દ્રોણઃ ક્ષણેનૈવ સમાશ્વસત્ ।
અનુચિન્ત્યાત્મનઃ પુત્રમવિષહ્યમરાતિભિઃ ॥

સ પાર્ષતમભિદ્રુત્ય જિઘાંસુર્મૃત્યુમાત્મનઃ ।
અવાકિરત્સહસ્રેણ તીક્ષ્ણાનાં કઙ્કપત્રિણામ્ ॥

તં વિંશતિસહસ્રાણિ પાઞ્ચાલાનાં નરર્ષભાઃ ।
યથા ચરન્તં સઙ્ગ્રામે સર્વતોઽવાકિરઞ્છરૈઃ ॥

શરૈસ્તૈરાચિતં દ્રોણં નાપશ્યામ મહારથમ્ ।
ભાસ્કરં જલદૈ રુદ્ધં વર્ષાસ્વિવ વિશામ્પતે ॥

વિધૂય તાન્બાણગણાન્પાઞ્ચાલાનાં મહારથઃ ।
પ્રાદુશ્ચક્રે તતો દ્રોણો બ્રાહ્મમસ્ત્રં પરન્તપઃ ॥

વધાય તેષાં શૂરાણાં પાઞ્ચાલાનામમર્ષિતઃ ।
તતો વ્યરોચત દ્રોણો વિનિઘ્નન્સર્વસૈનિકાન્ ॥

શિરાંસ્યાપાતયચ્ચાપિ પાઞ્ચાલાનાં મહામૃધે ।
તથૈવ પરિઘાકારાન્બાહૂન્કનકભૂષણાન્ ॥

તે વધ્યમાનાઃ સમરે ભારદ્વાજેન પાર્થિવાઃ ।
મેદિન્યામન્વકીર્યન્ત વાતનુન્ના ઇવ દ્રુમાઃ ॥

કુઞ્જરાણાં ચ પતતાં હયૌઘાનાં ચ ભારત ।
અગમ્યરૂપા પૃથિવી માંસશોણિતકર્દમા ॥

હત્વા વિંશતિસાહસ્રાન્પાઞ્ચાલાનાં રથવ્રજાન્ ।
અતિષ્ઠદાહવે દ્રોણો વિધૂમોઽગ્નિરિવ જ્વલન્ ॥

તથૈવ ચ પુનઃ ક્રુદ્ધો ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
વસુદાનસ્ય ભલ્લેન શિરઃ કાયાદપાહરત્ ॥

પુનઃ પઞ્ચશતાન્માત્સ્યાન્ષટ્્સહસ્રાંશ્ચ સૃઞ્જયાન્ ।
હસ્તિનામયુતં હત્વા જઘાનાશ્વાયુતં પુનઃ ॥

ક્ષત્રિયાણામભાવાય દૃષ્ટ્વા દ્રોણમવસ્થિતમ્ ।
ઋષયોઽભ્યાગતાસ્તૂર્ણં હવ્યવાહપુરોગમાઃ ॥

વિશ્વામિત્રો જમદગ્નિર્ભરદ્વાજોઽથ ગૌતમઃ ।
વસિષ્ઠઃ કશ્યપોઽત્રિશ્ચ બ્રહ્મલોકં નિનીષવઃ ॥

સિકતાઃ પૃશ્નયો ગર્ગા વાલખિલ્યા મરીચિપાઃ ।
ભૃગવોઽઙ્ગિરસશ્ચૈવ સૂક્ષ્માશ્ચાન્યે મહર્ષયઃ ॥

ત એનમબ્રુવન્સર્વે દ્રોણમાહરવશોભિનમ્ ।
અધર્મતઃ કૃતં યુદ્ધં સમયો નિધનસ્ય તે ॥

ન્યસ્યાયુધં રણે દ્રોણ સમીક્ષાસ્માનવસ્થિતાન્ ।
નાતઃ ક્રૂરતરં કર્મ પુનઃ કર્તુમિહાર્હસિ ॥

વેદવેદાઙ્ગવિદુષઃ સત્યધર્મરતસ્ય તે ।
બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષેણ તવૈતન્નોપપદ્યતે ॥

ત્યજાયુધમમોધેષો તિષ્ઠ વર્ત્મનિ શાશ્વતે ।
પરિપૂર્ણશ્ચ કાલસ્તે વસ્તું લોકેઽદ્ય માનુષે ॥

બ્રહ્માસ્ત્રેણ ત્વયા દગ્ધા અનસ્ત્રજ્ઞા નરા ભુવિ ।
યદેતદીદૃશં વિપ્ર કૃતં કર્મ ન સાધુ તત્ ॥

ન્યસ્યાયુધં રણે વિપ્ર દ્રોણ મા ત્વં ચિરં કૃથાઃ ।
મા પાપિષ્ઠતરં કર્મ કરિષ્યસિ પુનર્દ્વિજ ॥

ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા ભીમસેનવચઃ સ્મરન્ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય રણે સ વિમનાઽભવત્ ॥

સન્દિહ્યમાનો વ્યથિતઃ કુન્તીપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
અહતં વા હતં વેતિ પપ્રચ્છ સુતમાત્મનઃ ॥

સ્થિરા બુદ્ધિર્હિ દ્રોણસ્ય ન પાર્થો વક્ષ્યતેઽનૃતમ્ ।
ત્રયાણામપિ લોકાનામૈશ્વર્યાર્થે કથઞ્ચન ॥

તસ્માત્તં પરિપપ્રચ્છ નાન્યં કઞ્છિદ્દ્વિજર્ષભઃ ।
તસ્મિંસ્તસ્ય હિ સત્યાશા બાલ્યાત્પ્રભૃતિ પાણ્ડવે ॥

તતો નિષ્પાણ્ડવામુર્વીં કરિષ્યન્તં યુધામ્પતિમ્ ।
દ્રોણં જ્ઞાત્વા ધર્મરાજં ગોવિન્દો વ્યથિતોઽબ્રવીત્ ॥

યદ્યર્ધદિવસં દ્રોણો યુધ્યતે મન્યુમાસ્થિતઃ ।
સત્યં બ્રવીમિ તે સેના વિનાશં સમુપૈષ્યતિ ॥

સ ભવાંસ્ત્રાતુ નો દ્રોણાત્સત્યાજ્જ્યાયોઽનૃતં વચઃ ।
અનૃતં જીવિતસ્યાર્થે વદન્ન સ્પૃશ્યતેઽનૃતૈઃ ॥

તયોઃ સંવદતોરેવં ભીમસેનોઽબ્રવીદિદમ્ ॥

શ્રુત્વૈવં તુ મહારાજ વધોપાયં મહાત્મનઃ ।
ગાહમાનસ્ય તે સેનાં માલવસ્યેન્દ્રવર્મણઃ ॥

અશ્વત્થામેતિ વિખ્યાતો ગજઃ શક્રગજોપમઃ ।
નિહતો યુધિ વિક્રમ્ય તતોઽહં દ્રોણમબ્રુવમ્ ॥

અશ્વત્થામા હતો બ્રહ્મન્નિવર્તસ્વાહવાદિતિ ।
નૂનં નાશ્રદ્દધદ્વાક્યમેષ મે પુરુષર્ષભઃ ॥

સ ત્વં ગોવિન્દવાક્યાનિ માનયસ્વ જયૈષિણઃ ।
દ્રોણાય નિહતં શંસ રાજઞ્શારદ્વતીસુતમ્ ॥

ત્વયોક્તે નૈવ યુધ્યેત જાતુ રાજન્દ્વિજર્ષભઃ ।
સત્યવાગિતિ લોકેઽસ્મિન્ભવાન્ખ્યાતો જનાધિપ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા કૃષ્ણવાક્યપ્રચોદિતઃ ।
ભાવિત્વાચ્ચ મહારાજ વક્તું સમુપચક્રમે ॥

તમતથ્યભયે મગ્નો જયે સક્તો યુધિષ્ઠિરઃ । અશ્વત્થામા હતિ શબ્દમુચ્ચૈશ્ચકાર હ ।
અવ્યક્તમબ્રવીદ્રાજન્હતઃ કુઞ્જર ઇત્યુત ॥

તસ્ય પૂર્વં રથઃ પૃથ્વ્યાશ્ચતુરઙ્ગુલમુચ્છ્રિતઃ ।
બભૂવૈવં ચ તેનોક્તે તસ્ય વાહાઃ સ્પૃશન્મહીમ્ ॥

યુધિષ્ઠિરાત્તુ તદ્વાક્યં શ્રુત્વા દ્રોણો મહારથઃ ।
પુત્રવ્યસનસન્તપ્તો નિરાશો જીવિતેઽભવત્ ॥

આગસ્કૃતમિવાત્માનં પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્ ।
ઋષિવાક્યેન મન્વાનઃ શ્રુત્વા ચ નિહતં સુતમ્ ॥

વિચેતાઃ પરમોદ્વિગ્નો ધૃષ્ટદ્યુમ્નમવેક્ષ્ય ચ ।
યોદ્ધું નાશક્નુવદ્રાજન્યથાપૂર્વમરિન્દમઃ ॥