મહાભારત · અધ્યાય 7.188

તે તથૈવ મહારાજ દંશિતા રણમૂર્ધનિ ।
સન્ધ્યાગતં સહસ્રાંશુમાદિત્યમુપતસ્થિરે ॥

ઉદિતે તુ સહસ્રાંશૌ તપ્તકાઞ્ચનસપ્રભે ।
પ્રકાશિતેષુ લોકેષુ પુનર્યુદ્ધમવર્તત ॥

દ્વન્દ્વાનિ તત્ર યાન્યાસન્સંસક્તાનિ પુરોદયાત્ ।
તાન્યેવાભ્યુદિતે સૂર્યે સમસજ્જન્ત ભારત ॥

રથૈર્હયા હયૈર્નાગાઃ પાદાતૈશ્ચાપિ કુઞ્જરાઃ ।
હયૈર્હયાઃ સમાજગ્મુઃ પાદાતાશ્ચ પદાતિભિઃ ॥

રથા રથૈરિભૈર્નાગાસ્તથૈવ ભરતર્ષભ ।
સંસક્તાશ્ચ વિયુક્તાશ્ચ યોધાઃ સન્ન્યપતન્રણે ॥

તે રાત્રૌ કૃતકર્માણઃ શ્રાન્તાઃ સૂર્યસ્ય તેજસા ।
ક્ષુત્પિપાસાપરીતાઙ્ગા વિસઞ્જ્ઞા બહવોઽભવન્ ॥

શઙ્ખબેરીમૃદઙ્ગાનાં કુઞ્જરાણાં ચ ગર્જતામ્ ।
વિષ્ફારિતવિકૃષ્ટાનાં કાર્મુકાણાં ચ કૂજતામ્ ॥

શબ્દઃ સમભવદ્રાજન્દિવિસ્પૃગ્ભરતર્ષભ ।
દ્રવતાં ચ પદાતીનાં શસ્ત્રાણાં પતતામપિ ॥

હયાનાં હેષતાં ચાપિ રથાનાં ચ નિવર્તતામ્ ।
ક્રોશતાં ગર્જતાં ચૈવ તદાસીત્તુમુલં મહત્ ॥

વિવૃદ્ધસ્તુમુલઃ શબ્દો દ્યામગચ્છન્મહાંસ્તદા ।
નાનાયુધનિકૃત્તાનાં ચેષ્ટતામાતુરઃ સ્વનઃ ॥

ભૂમાવશ્રૂયત મહાંસ્તદાઽસીત્કૃપણં મહત્ ।
પતતાં પાત્યમાનાનાં પત્ત્યશ્વરથદન્તિનામ્ ॥

તેષુ સર્વેષ્વનીકેષુ વ્યતિષક્તેષ્વનેકશઃ । સ્વે સ્વાઞ્જઘ્નુઃ પરે સ્વાંશ્ચ સ્વાન્પરેષાં પરે પરાન્ ।

વીરબાહુવિસૃષ્ટાશ્ચ યોધેષુ ચ ગજેષુ ચ ।
રાશયઃ પ્રત્યદૃશ્યન્ત વાસસાં નેજનેષ્વિવ ॥

ઉદ્યતપ્રતિપિષ્ટાનાં ખઙ્ગાનાં વીરબાહુભિઃ ।
સ એવ શબ્દસ્તદ્રૂપો વાસસાં નિજ્યતામિવ ॥

અર્ધાસિભિસ્તથા ખઙ્ગૈસ્તોમરૈઃ સપરશ્વથૈઃ ।
નિકૃષ્ટયુદ્ધં સંસક્તં મહદાસીત્સુદારુણમ્ ॥

ગજાશ્વકાયપ્રભવાં નરદેહપ્રવાહિનીમ્ ।
શસ્ત્રમત્સ્યસુસમ્પૂર્ણાં માંસશોણિતકર્દમામ્ ॥

આર્તનાદસ્વનવતીં પતાકાશસ્ત્રફેનિલામ્ ।
નદીં પ્રાવર્તયન્વીરાઃ પરલોકૌઘગામિનીમ્ ॥

શરશક્ત્યર્દિતા ક્લાન્તા રાત્રિમૂઢાત્પચેતસઃ ।
વિષ્ટભ્ય સર્વગાત્રાણિ વ્યતિષ્ઠન્ગજવાજિનઃ ॥

સંશુષ્કવદના વીરાઃ શિરોભિશ્ચારુકુણ્ડલૈઃ ।
યુદ્ધોપકરણૈશ્ચાન્યૈસ્તત્રતત્ર ચકાશિરે ॥

ક્રવ્યાદસઙ્ઘૈરાકીર્ણં મૃતૈરર્ધમૃતૈરપિ ।
નાસીદ્રથપથસ્તત્ર સર્વમાયોધનં પ્રતિ ॥

મઞ્જત્સુ ચક્રેષુ રથાન્સત્વમાસ્થાય વાજિનઃ । કથઞ્ચિદવહન્શ્રાન્તા વેપમાનાઃ શરાર્દિતાઃ ।
કુલસત્વબલોપેતા વાજિનો વારણોપમાઃ ॥

વિહ્વલં તૂર્ણમુદ્ધાન્તં સભયં ભારતાતુરમ્ ।
બલમાસીત્તદા સર્વમૃતે દ્રોણાર્જુનાવુભૌ ॥

તાવેવાસ્તાં નિલયનં તાવાર્તાયનમેવ ચ ।
તાવેવાન્યે સમાસાદ્ય જગ્મુર્વૈવસ્વતક્ષયમ્ ॥

આવિગ્નમભવત્સર્વં કૌરવાણાં મહદ્બલમ્ ।
પાઞ્ચાલાનાં ચ સંસક્તં ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન ॥

અન્તકાક્રીડસદૃશં ભીરૂણાં ભયવર્ધનમ્ ।
પૃથિવ્યાં રાજવંશ્યાનામુત્થિતે મહતિ ક્ષયે ॥

ન તત્ર કર્ણં દ્રોણં વા નાર્જુનં ન યુધિષ્ઠિરમ્ ।
ન ભીમસેનં ન યમૌ ન પાઞ્ચાલ્યં ન સાત્યકિમ્ ॥

ન ચ દુઃશાસનં દ્રૌણિં ન દુર્યોધનસૌબલૌ ।
ન કૃપં મદ્રરાજં ચ કૃતવર્માણમેવ ચ ॥

ન ચાન્યાન્નૈવ ચાત્માનં ન ક્ષિતિં ન દિશસ્તથા ।
પશ્યામ રાજન્સંસક્તાન્સૈન્યેન રજસા ધૃતાન્ ॥

સમ્ભ્રાન્તે તુમુલે ઘોરે રજોમેઘે સમુત્થિતે ।
ત્રિયામામિવ સમ્પ્રાપ્તામમન્યન્ત નિશાચરાઃ ॥

ન જ્ઞાયન્તે કૌરવેયા ન પાઞ્ચાલા ન પાણ્ડવાઃ ।
ન દિશો દ્યૌર્ન ચોર્વી ચ ન સમં વિષમં તથા ॥

હસ્તસંસ્પર્શમાપન્નાન્પરાનપ્યથવા સ્વકાન્ ।
ન્યપાતયંસ્તદા યુદ્ધે નરાઃ સ્મ વિજયૈષિણઃ ॥

ઉદ્ધૂતત્વાત્તુ રજસઃ પ્રસેકાચ્છોણિતસ્ય ચ ।
પ્રાશામ્યત રજો ભૌમં શીઘ્રત્વાદનિલસ્ય ચ ॥

તત્ર નાગા હયા યોધા રથિનોઽથ પદાતયઃ ।
પારિજાતવનાનીવ વ્યરોચન્રુધિરોક્ષિતાઃ ॥

તતો દુર્યોધનઃ કર્ણો દ્રોણો દુઃશાસનસ્તથા ।
પાણ્ડવૈઃ સમસજ્જન્ત ચતુર્ભિશ્ચતુરો રથાઃ ॥

દુર્યોધનઃ સહ ભ્રાત્રા યમાભ્યાં સમસજ્જત ।
વૃકોદરેણ રાધેયો ભારદ્વાજેન ચાર્જુનઃ ॥

તદ્ધોરં મહદાશ્ચર્યં યુદ્ધં દૈવાસુરોપમમ્ ।
રથર્ષભાણામુગ્રાણાં સન્નિપાતમમાનુષમ્ ॥

રથમાર્ગૈર્વિચિત્રૈસ્તૈર્વિચિત્રરથસઙ્કુલમ્ ।
અપશ્યન્રથિનો યુદ્ધં વિચિત્રં ચિત્રયોધિનામ્ ॥

યતમાનાઃ પરાક્રાન્તાઃ પરસ્પરજિગીષવઃ ।
જીમૂતા ઇવ ઘર્માન્તે શરવર્ષૈરવાકિરન્ ॥

તે રથાન્સૂર્યસઙ્કાશાનાસ્થિતાઃ પુરુષર્ષભાઃ ।
અશોભન્ત યથા મેઘાઃ શારદાશ્ચલવિદ્યુતઃ ॥

યોધાસ્તે તુ મહારાજ ક્રોધામર્ષસમન્વિતાઃ । સ્પર્ધિનશ્ચ મહેષ્વાસાઃ કૃતયત્ના ધનુર્ધરાઃ ।
અભ્યગચ્છંસ્તથાઽન્યોન્યં મત્તા ગજવૃષા ઇવ ॥

ન નૂનં દેહભેદોઽસ્તિ કાલે રાજન્નનાગતે ।
યત્ર સર્વે ન યુગપદ્વ્યશીર્યન્ત મહારથાઃ ॥

બાહુભિશ્ચપરણૈશ્ચિન્નૈઃ શિરોભિશ્ચ સકુણ્ડલૈઃ ।
કાર્મુકૈર્વિશિખૈઃ પ્રાસૈઃ ખઙ્ગૈઃ પરશુપટ્ટસૈઃ ॥

નાલીકૈઃ ક્ષુદ્રનારાચૈર્નખરૈઃ શક્તિતોમરૈઃ ।
અન્યૈશ્ચ વિવિધાકારૈર્ધૌતૈઃ પ્રહરણોત્તમૈઃ ॥

વિચિત્રૈર્વિવિધાકારૈઃ શરીરાવરણૈરપિ ।
વિચિત્રૈશ્ચ રથૈર્ભગ્નૈર્હતૈશ્ચ ગજવાજિભિઃ ॥

શૂન્યૈશ્ચૈવ નગાકારૈર્હતયોધધ્વજૈ રથૈઃ ।
અમનુષ્યૈર્હયૈસ્ત્રસ્તૈઃ કૃષ્યમાણૈસ્તતસ્તતઃ ॥

વાતાયમાનૈરસકૃદ્ધતવીરૈરલન્કૃતૈઃ ।
વ્યજનૈઃ કઙ્કટૈશ્ચૈવ ધ્વજૈશ્ચ વિનિપાતિતૈઃ ॥

છત્રૈરાભરણૈર્વસ્ત્રૈર્માલ્યૈશ્ચ સસુગન્ધિભિઃ ।
હારૈઃ કિરીટૈર્મુકુટૈરુષ્ણીષૈઃ કિઙ્કિણીગણૈઃ ॥

ઉરસ્થૈર્મણિભિર્નિષ્કૈશ્ચૂડામણિભિરેવ ચ ।
આસીદાયોધનં તત્ર નભસ્તારાગણૈરિવ ॥

તતો દુર્યોધનસ્યાસીન્નકુલેન સમાગમઃ ।
અમર્ષિતેન ક્રુદ્ધસ્ય ક્રુદ્ધેનામર્ષિતસ્ય ચ ॥

અપસવ્યં ચકારાથ માદ્રીપુત્રસ્તવાત્મજમ્ ।
કિરઞ્છરશતૈર્હૃષ્ટસ્તત્ર નાદો મહાનભૂત્ ॥

અપસવ્યં કૃતં સઙ્ખ્યે ભ્રાતૃવ્યેનાત્યમર્ષિણા । નામૃષ્યત તમપ્યાજૌ પ્રતિચક્રે પરન્તપઃ ।
પુત્રસ્તવ મહારાજ રાજા દુર્યોધનો દ્રુતમ્ ॥

તતઃ પ્રતિચિકીર્ષન્તમપસવ્યં તુ તે સુતમ્ ।
ન્યવારયત તેજસ્વી નકુલશ્ચિત્રમાર્ગવિત્ ॥

સ સર્વતો નિવાર્યૈનં શરજાલેન પીડયન્ ।
વિમુખં નકુલશ્ચક્રે તત્સૈન્યાઃ સમપૂજયન્ ॥

તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ નકુલો બભાષે તનયં તવ ।
સંસ્મૃત્ય સર્વદુઃખાનિ તવ દુર્મન્ત્રિતં ચ તત્ ॥