મહાભારત · અધ્યાય 7.187

ત્રિભાગમાત્રેષાયાં રાત્ર્યાં યુદ્ધમવર્તત ।
કુરૂણાં પાણ્ડવાનાં ચ સંહૃષ્ટાનાં વિશામ્પતે ॥

અથ ચન્દ્રપ્રભાં મુષ્ણન્નાદિત્યસ્ય પુરઃસરઃ ।
અરુણોઽભ્યુદયાઞ્ચક્રે તામ્રીકૃર્વન્નિવામ્બરમ્ ॥

પ્રકાશમકરોદ્વ્યોમ જગત્સંરઞ્જયન્નિવ । પ્રાચ્યાં દિશિ સહસ્રાંશોરરુણેનારુણીકૃતમ્ ।
તાપનીયં યથા ચક્રં ભ્રાજતે રવિમણ્ડલમ્ ॥

તતો રથાશ્વાંશ્ચ મનુષ્યયાના-- ન્યુત્સૃજ્ય સર્વે કુરુપાણ્ડુયોધાઃ ।
દિવાકરસ્યાભિમુખં જપન્તઃ સન્ધ્યાગતાઃ પ્રાઞ્જલયો બભૂવુઃ ॥

તતો દ્વૈધીકૃતે સૈન્યે દ્રોણઃ સોમકપાણ્ડવાન્ ।
અભ્યદ્રવત્સપાઞ્ચાલાન્દુર્યોધનપુરોગમઃ ॥

દ્વૈધીકૃતાન્કુરૂન્દૃષ્ટ્વા માધવોઽર્જુનમબ્રવીત્ ।
સપત્નાન્સવ્યતઃ કુર્યાઃ સવ્યસાચિન્નિમાન્કુરૂન્ ॥

સ માધવમનુજ્ઞાય કુરુષ્વેતિ ધનઞ્જયઃ ।
દ્રોણકર્ણૌ મહેષ્વાસૌ સવ્યતઃ પર્યવર્તત ॥

અભિપ્રાયં તુ કૃષ્ણસ્ય જ્ઞાત્વા પરપુરઞ્જયઃ ।
આજિશીર્ષગતં પાર્થં ભીમસેનોઽભ્યુવાચ હ ॥
ભીમસેન ઉવાચ ।

અર્જુનાર્જુન બીભત્સો શૃણુષ્વૈતદ્વચો મમ ।
યદર્થં ક્ષત્રિયા સૂતે તસ્ય કાલોઽયમાગતઃ ॥

અસ્મિંશ્ચેદાગતે કાલે શ્રેયો ન પ્રતિપત્સ્યસે ।
અસમ્ભાવિતરૂપસ્ત્વં સુનૃશંસં કરિષ્યસિ ॥

સત્યશ્રીધર્મયશસાં વીર્યેણાનૃણ્યમાપ્નુહિ ।
ભિન્ધ્યનીકં યુધાંશ્રેષ્ઠ પ્રતિજ્ઞાં સફલાં કુરુ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

સ સવ્યસાચી ભીમેન ચોદિતઃ કેશવેન ચ ।
કર્ણદ્રોણાવતિક્રમ્ય સમન્તાત્પર્યવારયત્ ॥

તમાજિશીર્ષમાયાન્તં દહન્તં ક્ષત્રિયર્ષભાન્ । પરાક્રાન્તં પરાક્રમ્ય તતઃ ક્ષત્રિયપુઙ્ગવાઃ ।
નાશક્નુવન્વારયિતું વર્ધમાનમિવાનલમ્ ॥

અથ દુર્યોધનઃ કર્ણઃ શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ ।
અભ્યવર્ષઞ્છરવ્રાતૈઃ કુન્તીપુત્રં ધનઞ્જયમ્ ॥

તેષામસ્ત્રાણિ સર્વેષામુત્તમાસ્ત્રવિદાં વરઃ ।
કદર્થીકૃત્ય રાજેન્દ્ર શરવર્ષૈરવાકિરત્ ॥

અસ્ત્રૈરસ્ત્રાણિ સંવાર્ય લઘુહસ્તો ધનઞ્જયઃ ।
સર્વાનવિધ્યન્નિશિતૈર્દશભિર્દશભિઃ શરૈઃ ॥

ઉદ્ધૂતા રજસો વૃષ્ટિઃ શરવૃષ્ટિસ્તથૈવ ચ ।
તમશ્ચ ઘોરં શબ્દશ્ચ તદા સમભવન્મહાન્ ॥

ન દ્યૌર્ન ભૂમિર્ન દિશઃ પ્રાજ્ઞાયન્ત તથાગતે ।
સૈન્યેન રજસા મૂઢં સર્વમન્ઘમિવાભવત્ ॥

નૈવ તે ન વયં રાજન્પ્રાજ્ઞાસિષ્મ પરસ્પરમ્ । શબ્દમાત્રેણ જાનીમો વયં તે ચ પરસ્પરમ્ ।
ઉદ્દેશેન હિ તેન સ્મ સમયુધ્યન્ત પાર્થિવાઃ ॥

વિરથા રથિનો રાજન્સમાસાદ્ય પરસ્પરમ્ ।
કેશેષુ સમસજ્જન્ત કવચેષુ ભુજેષુ ચ ॥

હતાશ્વા હતસૂતાશ્ચ નિશ્ચેષ્ટા રથિનો હતાઃ ।
જીવન્ત ઇવ તત્ર સ્મ વ્યદૃશ્યન્ત ભયાર્દિતાઃ ॥

હતાન્ગજાન્સમાશ્લિષ્ય પર્વતાનિવ વાજિનઃ ।
ગતસત્વા વ્યદૃશ્યન્ત તથૈવ સહ સાદિભિઃ ॥

તતસ્ત્વભ્યવસૃત્યૈવ સઙ્ગ્રામાદુત્તરાં દિશમ્ ।
આતિષ્ઠદાહવે દ્રોણો વિધૂમોઽગ્નિરિવ જ્વલન્ ॥

તમાજિશીર્ષાદેકાન્તમપક્રાન્તં નિશમ્ય તુ ।
સમકમ્પન્ત સૈન્યાનિ પાણ્ડવાનાં વિશામ્પતે ॥

ભ્રાજમાનં શ્રિયા યુક્તં જ્વલન્તમિવ તેજસા ।
દ્રોણં દૃષ્ટ્વા પરે ત્રેસુશ્ચેરુર્મમ્લુશ્ચ ભારત ॥

આહ્વયન્તં પરાનીકં પ્રભિન્નમિવ વારણમ્ ।
નૈનમાશંસિરે જેતું દાનવા વાસવં યથા ॥

કેચિદાસન્નિરુત્સાહાઃ કેચિત્ક્રુદ્ધા મનસ્વિનઃ ।
વિસ્મિતાશ્ચાભવન્કેચિત્કેચિદ્વૃષ્ટાઽભવન્યુધિ ॥

હસ્તૈર્હસ્તાગ્રમપરે પ્રત્યપિમ્પન્નરાધિપાઃ ।
અપરે દશનૈરોષ્ઠાનદશન્ક્રોધમૂર્ચ્છિતાઃ ॥

વ્યાક્ષિપન્નાયુધાન્યન્યે મમૃદુશ્ચાપરે ભુજાન્ ।
અન્યે ચાન્વપતન્દ્રોણં ત્યક્તાત્માનો મહૌજસઃ ॥

પાઞ્ચાલાસ્તુ વિશેષેણ દ્રોણસાયકપીડિતાઃ ।
સમસજ્જન્ત રાજેન્દ્ર સમરે ભૃશવેદનાઃ ॥

તતો વિરાટદ્રુપદૌ દ્રોણં પ્રતિ યયૂ રણે ।
તથા ચરન્તં સઙ્ગ્રામે ભૃશં સમરદુર્જયમ્ ॥

દ્રુપદસ્ય તતઃ પૌત્રાસ્ત્રય એવ વિશામ્પતે ।
ચેદયશ્ચ મહેષ્વાસા દ્રોણમેવાભ્યયુર્યુધિ ॥

તેષાં દ્રુપદપૌત્રાણાં ત્રયાણાં નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
ત્રિભિર્દ્રોણોઽહરત્પ્રાણાંસ્તે હતા ન્યપતન્ભુવિ ॥

તતો દ્રોણોઽજયદ્યુદ્ધે ચેદિકૈકેયસૃઞ્જયાન્ ।
માત્સ્યાંશ્ચૈવાજયત્કૃત્સ્નાન્ભારદ્વાજો મહારથાન્ ॥

તતસ્તુ દ્રુપદઃ ક્રોધાચ્છરવર્ષમવાસૃજત્ ।
દ્રોણં પ્રતિ મહારાજ વિરાટશ્ચૈવ સંયુગે ॥

તં નિહત્યેષુવર્ષં તુ દ્રોણઃ ક્ષત્રિયમર્દનઃ ।
તૌ શરૈશ્છાદયામાસ વિરાટદ્રુપદાવુભૌ ॥

દ્રોણેન ચ્છાદ્યમાનૌ તુ ક્રુદ્ધૌ સઙ્ગ્રામમૂર્ધનિ ।
દ્રોણં શરૈર્વિવ્યધતુઃ પરમં ક્રોધમાસ્થિતૌ ॥

તત દ્રોણો મહારાજ ક્રોધામર્ષસમન્વિતઃ ।
ભલ્લાભ્યાં ભૃશતીક્ષ્ણાભ્યાં ચિચ્છેદ ધનુષી તયોઃ ॥

તતો વિરાટઃ કુપિતઃ સમરે તોમરાન્દશ ।
દશ ચિક્ષેપ ચ શરાન્દ્રોણસ્ય વધકાઙ્ક્ષયા ॥

શક્તિં ચ દ્રુપદો ઘોરામાયસીં સ્વર્ણભૂષિતામ્ ।
ચિક્ષેપ ભુજગેન્દ્રાભાં ક્રુદ્ધો દ્રોણરથં પ્રતિ ॥

તતો ભલ્લૈઃ સુનિશિતૈશ્છિત્ત્વા તાંસ્તોમારાન્દશ ।
શક્તિં કનકવૈદૂર્યાં દ્રોણશ્ચિચ્છેદ સાયકૈઃ ॥

તતો દ્રોણઃ સુપીતાભ્યાં ભલ્લાભ્યામરિમર્દનઃ ।
દ્રુપદં ચ વિરાટં ચ પ્રેષયામાસ મૃત્યવે ॥

હતે વિરાટે દ્રુપદે કેકયેષુ તથૈવ ચ ।
તથૈવ ચેદિમાત્સ્યેષુ પાઞ્ચાલેષુ તથૈવ ચ ॥

હતેષુ ત્રિષુ વીરેષુ દ્રુપદસ્ય ચ નપ્તૃષુ । દ્રોણસ્ય કર્મ તદ્દૃષ્ટ્વા કોપદુઃખસમન્વિતઃ ।
શશાપ રથિનાં મધ્યે ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહામનાઃ ॥

ઇષ્ટાપૂર્તાત્તથા ક્ષાત્રાદ્બ્રાહ્મણ્યાચ્ચ સ નશ્યતુ ।
દ્રોણો યસ્યાદ્ય મુચ્યેત યં વા દ્રોણઃ પરાભવેત્ ॥

ઇતિ તેષાં પ્રતિશ્રુત્ય મધ્યે સર્વધનુષ્મતામ્ ।
આયાદ્દ્રોણં સહાનીકાઃ પાઞ્ચાલ્યઋ પરવીરહા ॥

પાઞ્ચાલાસ્ત્વેકતો દ્રોણભ્યઘ્નન્પાણ્ડવૈઃ સહ । દુર્યોધનશ્ચ કર્ણશ્ચ શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ ।
સોદર્યાશ્ચ યથા મુખ્યાસ્તેઽરક્ષન્દ્રોણમાહવે ॥

રક્ષ્યમાણં તથા દ્રોણં સર્વૈસ્તૈસ્તુ મહારથૈઃ ।
યતમાનાસ્તુ પાઞ્ચાલા ન શેકુઃ પ્રતિવીક્ષિતુમ્ ॥

તત્રાક્રુધ્યદ્ભીમસેનો ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય મારિષ ।
સ એનં વાગ્ભિરુગ્રાભિસ્તતક્ષ પુરુષર્ષભઃ ॥
ભીમસેન ઉવાચ ।

દ્રુપદસ્ય કુલે જાતઃ સર્વાસ્ત્રેષ્વસ્ત્રવિત્તમઃ ।
કઃ ક્ષત્રિયો મન્યમાનઃ પ્રેક્ષેતારિમવસ્થિતમ્ ॥

પિતૃપુત્રવધં પ્રાપ્ય પુંસ્ત્વં કો વા પ્રહર્ષયેત્ ।
વિશેષતસ્તુ શપથં શપિત્વા રાજસંસદિ ॥

એષ વૈશ્વાનર ઇવ સમિદ્ધઃ સ્વેન તેજસા ।
શરચાપેન્ધનો દ્રોણઃ ક્ષત્રં દહતિ તેજસા ॥

પુરા કરોતિ નિઃશેષાં પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ ।
સ્થિતાઃ પશ્યત મે કર્મ દ્રોણમેવ વ્રજામ્યહમ્ ॥

ઇત્યુક્ત્વા પ્રાવિશત્ક્રુદ્ધો દ્રોણાનીકં વૃકોદરઃ ।
શરૈઃ પૂર્ણાયતોત્સૃષ્ટૌર્દ્રાવયંસ્તવ વાહિનીમ્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽપિ પાઞ્ચાલ્યઃ પ્રવિશ્ય મહતીં ચમૂમ્ ।
આસસાદ રણે દ્રોણં તદાસીત્તુમુલં મહત્ ॥

નૈવ નસ્તાદૃશં યુદ્ધં દૃષ્ટપૂર્વં ન ચ શ્રુતમ્ ।
યથા સૂર્યોદયે રાજન્સમુત્પિઞ્જોઽભવન્મહાન્ ॥

સંસક્તાન્યેવ ચાદૃશ્યન્રથવૃન્દાનિ મારિષ ।
હતાનિ ચ વિકીર્ણાનિ સરીરાણિ શરીરિણામ્ ॥

કેચિદન્યત્ર ગચ્છન્તઃ પથિ ચાન્યૈરુપદ્રુતાઃ ।
વિમુખાઃ પૃષ્ઠતશ્ચાન્યે તાડ્યન્તે પાર્શ્વતઃ પરે ॥

તથા સંસક્તયુદ્ધં તદભવદ્ભૃશદારુણમ્ ।
અથ સન્ધ્યાગતઃ સૂર્યઃ ક્ષણેન સમપદ્યત ॥