મહાભારત · અધ્યાય 7.170

નકુલં રભસં યુદ્ધે નિઘ્નન્તં વાહિનીં તવ ।
અભ્યયાત્સૌબલઃ ક્રુદ્ધસ્તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

કૃતવૈરૌ તુ તૌ વીરાવન્યોન્યવધકાઙ્ક્ષિણૌ ।
શરૈઃ પૂર્ણાયતોત્સૃષ્ટૈરન્યોન્યમભિજઘ્નતુઃ ॥

યથૈવ નકુલો રાજઞ્શરવર્ષાણ્યમુઞ્ચત ।
તથૈવ સૌબલશ્ચાપિ શિક્ષાં સન્દર્શયન્યુધિ ॥

તાવુભૌ સમરે શૂરૌ શરકણ્ટકિનૌ તદા ।
વ્યરાજેતાં મહારાજ શ્વાવિધૌ શલલૈરિવ ॥

રુક્મપુઙ્ખૈરજિહ્માગ્રૈઃ શરૈશ્છિન્નતનુચ્છદૌ ।
રુધિરૌઘપરિક્લિન્નૌ વ્યભ્રાજેતાં મહામૃધે ॥

તપનીયનિભૌ ચિત્રો કલ્પવૃક્ષાવિવ દ્રુમૌ ।
કિંશુકાવિવ ચોત્ફુલ્લૌ પ્રકાશેતે રણાજિરે ॥

તાવુભૌ સમરે શૂરૌ શરકણ્ટકિનૌ તદા ।
વ્યરાજેતાં મહારાન્કણ્ટકૈરિવ શાલ્મલી ॥

સુજિહ્મં પ્રેક્ષમાણૌ ચ રાજન્વિવૃતલોચનૌ ।
ક્રોધસંરક્તનયનૌ નિર્દહન્તૌ પરસ્પરમ્ ॥

શ્યાલસ્તુ તવ સઙ્ક્રુદ્ધો માદ્રીપુત્રં હસન્નિવ ।
કર્ણિનૈકેન વિવ્યાધ હૃદયે નિશિતેન હ ॥

નકુલસ્તુ ભૃશં વિદ્વઃ શ્યાલેન તવ ધન્વિના ।
નિષસાદ રથોપસ્થે કશ્મલં ચાવિશન્મહત્ ॥

અત્યન્તવૈરિણાં દૃપ્તં દૃષ્ટ્વા શત્રું તથાઽગતમ્ ।
નનાદ શકુની રાજંસ્તપાન્તે જલદો યથા ॥

પ્રતિલભ્ય તતઃ સઞ્જ્ઞાં નકુલઃ પાણ્ડુનન્દનઃ ।
અભ્યયાત્સૌબલં ભૂયો વ્યાત્તાનન ઇવાન્તકઃ ॥

સઙ્ક્રુદ્ધઃ શકુનિં ષષ્ટ્યા વિવ્યાધ ભરતર્ષભ ।
પુનશ્ચૈનં શતેનૈવ નારાચાનાં સ્તનાન્તરે ॥

અથાસ્ય સશરં ચાપં મૃષ્ટિદેશેઽચ્છિનત્તદા ।
ધ્વજં ચ ત્વરિતં છિત્ત્વા રથાદ્ભૂમાવપાતયત્ ॥

વિશિખેન ચ તીક્ષ્ણેન પીતેન નિશિતેન ચ । ઊરૂ નિર્ભિદ્ય ચૈકેન નકુલઃ પાણ્ડુનન્દનઃ ।
શ્યેનં સપક્ષં વ્યાધેન પાતયામાસ તં તદા ॥

સોઽતિવિદ્ધો મહારાજ રથોપસ્થ ઉપાવિશત્ ।
ધ્વજયષ્ટિં પરિક્લિશ્ય કામુકઃ કામિનીં યથા ॥

તં વિસઞ્જ્ઞં નિપતિતં દૃષ્ટ્વા શ્યાલં તવાનઘ ।
અપોવાહ રથેનાશુ સારથિર્ધ્વજિનીમુખાત્ ॥

તતઃ સઞ્ચુક્રુશુઃ પાર્થા યે ચ તેષાં પદાનુગાઃ ॥

નિર્જિત્ય ચ રણે શત્રું નકુલઃ શત્રુતાપનઃ ।
અબ્રવીત્સારથિં ક્રુદ્ધો દ્રોણાનીકાયં માં વહ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા માદ્રીપુત્રસ્ય સારથિઃ ।
પ્રાયાત્તેન તદા રાજન્યત્ર દ્રોણો વ્યવસ્થિતઃ ॥

શિખણ્ડિનં તુ સમરે દ્રોણપ્રેપ્સું વિશામ્પતે ।
કૃપઃ શારદ્વતો યત્તઃ પ્રત્યગચ્છત્સ વેગિતઃ ॥

ગૌતમં દ્રુતમાયાન્તં દ્રોણાનીકમરિન્દમમ્ ।
વિવ્યાધ નવભિર્ભલ્લૈઃ શિખણ્ડી પ્રહસન્નિવ ॥

તમાચાર્યો મહારાજ વિદ્ધા પઞ્ચભિરાશુગૈઃ ॥
પુનર્વિવ્યાધ વિંશત્યા પુત્રાણાં પ્રિયકૃત્તવ ॥

મહદ્યુદ્ધં તયોરાસીદ્ધોરરૂપં ભયાનકમ્ ॥
યથા દેવાસુરે યુદ્ધે શમ્બરામરરાજયોઃ ॥

શરજાલાવૃતં વ્યોમ ચક્રતુસ્તૌ મહારથૌ । મેઘાવિવ તપાપાયે વીરૌ સમરદુર્મદૌ ।
પ્રકૃત્યા ઘોરરૂપં તદાસીદ્ધોરતરં પુનઃ ॥

રાત્રિશ્ચ ભરતશ્રેષ્ઠ યોધાનાં યુદ્ધશાલિનામ્ ।
કાલરાત્રિનિભા હ્યાસીદ્ધોરરૂપા ભયાનકા ॥

શિખણ્ડી તુ મહારાજ ગૌતમસ્ય મહદ્ધનુઃ ।
અર્ધચન્દ્રેણ ચિચ્છેદ સજ્યં સવિશિખં તદા ॥

તસ્ય ક્રુદ્ધઃ કૃપો રાજઞ્શક્તિં ચિક્ષેપ દારુણામ્ ।
સ્વર્ણદણ્ડામકુણ્ઠાગ્રાં કર્મારપરિમાર્જિતામ્ ॥

તામાપતન્તીં ચિચ્છેદ શિખણ્ડી બહુભિઃ શરૈઃ ।
સાપતન્મેદિનીં કૃત્તા ભાસયન્તી મહાપ્રભા ॥

અથાન્યદ્ધનુરાદાય ગૌતમો રથિનાં વારઃ ।
પ્રાચ્છાદયચ્છિતૈર્બાણૈર્મહારાજ શિખણ્ડિનમ્ ॥

સ ચ્છાદ્યમાનઃ સમરે ગૌતમેન યશસ્વિના ।
ન્યષીદત રથોપસ્થે શિખણ્ડી રથિનાં વરઃ ॥

સીદન્તં ચૈનમાલોક્ય કૃપઃ શારદ્વતો યુધિ ।
આજઘ્ને બહુભિર્બાણૈર્જિઘાંસન્નિવ ભારત ॥

વિમુખં તુ રણે દૃષ્ટ્વા યાજ્ઞસેનિં મહારથમ્ ।
પાઞ્ચાલાઃ સોમકાશ્ચૈવ પરિવવ્રુઃ સમન્તતઃ ॥

તથૈવ તવ પુત્રાશ્ચ પરિવવ્રુર્દ્વિજોત્તમમ્ ।
મહત્યા સેનયા સાર્ધં તતો યુદ્ધમવર્તત ॥

રથાનાં ચ રણે રાજન્નન્યોન્યમભિધાવતામ્ ।
બભૂવ તુમુલઃ શબ્દો મેઘાનાં ગર્જતામિવ ॥

દ્રવતાં સાદિનાં ચૈવ ગજાનાં ચ વિશામ્પતે ।
અન્યોન્યમભિતો રાજન્ક્રૂરમાયોધનં બભૌ ॥

પત્તીનાં દ્રવતાં ચૈવ પાદશબ્દેન મેદિની ।
અકમ્પત મહારાજ ભયત્રસ્તેવ ચાઙ્ગના ॥

રથિનો રથમારુહ્ય પ્રદ્રુતા વેગવત્તરમ્ ।
અગૃહ્ણન્બહવો રાજઞ્શલભાન્વાયસા ઇવ ॥

તથા ગજાન્પ્રભિન્નાંશ્ચ સમ્પ્રભિન્ના મહાગજાઃ ।
તસ્મિન્નેવ પદે યત્તા નિગૃહ્ણન્તિ સ્મ ભારત ॥

સાદી સાદિનમાસાદ્ય પત્તયશ્ચ પદાતિનમ્ ।
સમાસાદ્ય રણેઽન્યોન્યં સંરબ્ધા નાતિચક્રમુઃ ॥

ધાવતાં દ્રવતાં ચૈવ પુનરાવર્તતામપિ ।
બભૂવ તત્ર સૈન્યાનાં શબ્દઃ સુવિપુલો નિશિ ॥

દીપ્યમાનાઃ પ્રદીપાશ્ચ રથવારણવાજિષુ ।
અદૃશ્યન્ત મહારાજ મહોલ્કા ઇવ ખાચ્ચ્યુતાઃ ॥

સા નિશા ભરતશ્રેષ્ઠ પ્રદીપૈરવભાસિતા ।
દિવસપ્રતિમા રાજન્બભૂવ રણમૂર્ધનિ ॥

આદિત્યેન યથા વ્યાપ્તં તમો લોકે પ્રણશ્યતિ ।
તથા નષ્ટં તમો ઘોરં દીપૈર્દીપ્તૈરિતસ્તતઃ ॥

દિવં ચ પૃથિવીં ચૈવ દિશશ્ચ પ્રદિશસ્તથા ।
રજસા તમસા વ્યાપ્તા દ્યોતિતાઃ પ્રભયા પુનઃ ॥

અસ્ત્રાણાં કવચનાનાં ચ મણીનાં ચ મહાત્મનામ્ ।
અન્તર્દધુઃ પ્રભાઃ સર્વા દીપૈસ્તૈરવભાસિતાઃ ॥

તસ્મિન્કોલાહલે યુદ્ધે વર્તમાને નિશામુખે ।
ન કિઞ્ચિદ્વિદુરાત્માનમયમસ્મીતિ ભારત ॥

અવધીત્સમરે પુત્રં પિતા ભરતસત્તમ । પુત્રશ્ચ પિતરં મોહાત્સખાયં ચ સખા તથા ।
સ્વસ્રીયં માતુલશ્ચાપિ સ્વસ્રીયશ્ચાપિ માતુલમ્ ॥

સ્વે સ્વાન્પરે પરાંશ્ચાપિ નિજઘ્નુરિતરેતરમ્ ।
નિર્મર્યાદમભૂદ્યુદ્ધં રાત્રૌ ભીરુભયાનકમ્ ॥