મહાભારત · અધ્યાય 7.171

તસ્મિન્સુતુમુલે યુદ્ધે વર્તમાને ભયાવહે ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહારાજ દ્રોણમેવાભ્યવર્તત ॥

સન્દધાનો ધનુઃશ્રેષ્ઠં જ્યાં વિકુર્ષન્પુનઃ પુનઃ ।
અભ્યદ્રવત દ્રોણસ્ય રથં રુક્મવિભૂષિતમ્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નમથાયાન્તં દ્રોણસ્યાન્તચિકીર્ષયા ।
પરિવવ્રુર્મહારાજ પાઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવૈઃ સહ ॥

તથા પરિવૃતં દૃષ્ટ્વા દ્રોણમાચાર્યસત્તમમ્ ।
પુત્રાસ્તે સર્વતો યત્તા રરક્ષુર્દ્રોણમાહવે ॥

બલાર્ણવૌ તતસ્તૌ તુ સમેયાતાં નિશામુખે ।
ગાતોદ્ધૂતૌ ક્ષુબ્ધસત્વૌ ભૈરવૌ સાગરાવિવ ॥

તતો દ્રોણં મહારાજ પાઞ્ચાલ્યઃ પઞ્ચભિઃ શરૈઃ ।
વિવ્યાધ હૃદયે તૂર્ણં સિંહનાદં નનાદ ચ ॥

તં દ્રોણઃ પઞ્ચવિંશત્યા વિદ્ધા ભારત સંયુગે ।
ચિચ્છેદાન્યેન ભલ્લેન ધનુરસ્ય મહાસ્વનમ્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તુ નિર્વિદ્ધો દ્રોણેન ભરતર્ષભ ।
ઉત્સસર્જ ધનુસ્તૂર્ણં સન્દશ્ય દશનચ્છદમ્ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો મહારાજ ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ પ્રતાપવાન્ ।
આદદેઽન્યદ્ધનુઃશ્રેષ્ઠં દ્રોણસ્યાન્તચિકીર્ષયા ॥

વિકૃષ્ય ચ ધનુશ્ચિત્રમાકર્ણાત્પરવીરહા ।
દ્રોણસ્યાનત્કરં ઘોરં વ્યસૃજત્સાયકં તતઃ ॥

સ વિસૃષ્ટો બલવતા શરો ઘોરો મહામૃધે ।
ભાસયામાસ તત્સૈન્યં દિવાકર ઇવોદિતઃ ॥

તં તુ દૃષ્ટ્વા શરં ઘોરં દેવગન્ધર્વમાનવાઃ ।
સ્વસ્ત્યસ્તુ સમરે રાજન્દ્રોણાયેત્યબ્રુવન્વચઃ ॥

તં તુ સાયકમાયાન્તમાચાર્યસ્ય રથં પ્રતિ ।
કર્ણો દ્વાદશધઆ રાજંશ્ચિચ્છેદ કૃતહસ્તવત્ ॥

સ ચ્છિન્નો બહુધા રાજન્સૂતપુત્રેણ ધન્વિના ।
નિપપાત શરસ્તૂર્ણં નિર્વિષો ભુજગો યથા ॥

છિત્ત્વા તુ સમરે બાણં શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નં તતઃ કર્ણો વિવ્યાધ દશભિઃ શરૈઃ ॥

પઞ્ચભિર્દ્રોણપુત્રસ્તુ સ્વયં દ્રોણસ્તુ સપ્તભિઃ ।
શલ્યશ્ચ દશભિર્બાણૈસ્ત્રિભિર્દુઃશાસનસ્તથા ॥

દુર્યોધનસ્તુ વિંશત્યા શકુનિશ્ચાપિ પઞ્ચભિઃ ।
પાઞ્ચાલ્યં ત્વરયાઽવિધ્યન્સર્વ એવ મહારથાઃ ॥

સ વિદ્ધઃ સપ્તભિર્ઘોરૈર્દ્રોણસ્યાર્થે મહાહવે । સર્વાનસમ્ભ્રમાદ્રાજ પ્રત્યવિદ્ધ્યત્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ ।
દ્રોણં દ્રૌણિં ચ કર્ણં ચ વિવ્યાધ ચ તવાત્મજમ્ ॥

તે ભિન્ના ધન્વિના તેન ધૃષ્ટદ્યુમ્નં પુનર્મૃધે ।
વિવ્યધુઃ પઞ્ચભિસ્તૂર્ણમેકૈકો રથિનાં વરઃ ॥

દ્રુમસેનસ્તુ સઙ્ક્રુદ્ધો રાજન્વિવ્યાધ પત્રિણા ।
ત્રિભિશ્ચાન્યૈઃ શરૈસ્તૂર્ણં તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

સ તુ તં પ્રતિવિવ્યાધ ત્રિભિસ્તીક્ષ્ણૈરજિહ્મગૈઃ ।
સ્વર્ણપુઙ્ખૈઃ શિલાધૌતૈઃ પ્રાણાન્તકરમૈર્યુધિ ॥

ભલ્લેનાન્યેન તુ પુનઃ સુવર્ણોજ્જ્વલકુણ્ડલમ્ ।
નિચકર્ત શિરઃ કાયાદ્દ્રુમસેનસ્ય વીર્યવાન્ ॥

તચ્છિરો ન્યપતદ્ભૂમૌ સન્દષ્ટૌષ્ઠપુટં રણે ।
મહાવાતસમુદ્ધૂતં પક્વં તાલફલં યથા ॥

તાન્સ વિદ્ધા પુનર્યોધાન્વીરઃ સુનિશિતૈઃ શરૈઃ ।
રાધેયસ્યાચ્છિનદ્ભલ્લૈઃ કાર્મુકં ચિત્રયોધિનઃ ॥

ન તુ તન્મમૃષે કર્ણો ધનુષશ્છેદનં તથા ।
નિકર્તનમિવાત્યુગ્રં લાઙ્ગૂલસ્ય મહાહરિઃ ॥

સોઽન્યદ્ધનુઃ સમાદાય ક્રોધરક્તેક્ષણઃ શ્વસન્ ।
અભ્યદ્રવચ્છરૌઘૈસ્તં ધૃષ્ટદ્યુમ્નં મહાબલમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા કર્ણં તુ સંરબ્ધં તે વીરાઃ ષડ્રથર્ષભાઃ ।
પાઞ્ચાલ્યપુત્રં ત્વરિતાઃ પરિવવ્રુર્જિઘાંસયા ॥

ષણ્ણાં યોધપ્રવીરાણાં તાવકાનાં પુરસ્કૃતમ્ ।
મૃત્યોરાસ્યમનુપ્રાપ્તં ધૃષ્ટદ્યુમ્નમમમંસ્મહિ ॥

પતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દાશાર્હો વિકિરઞ્છરાન્ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નં પરાક્રાન્તં સાત્યકિઃ પ્રત્યપદ્યત ॥

તમાયાન્તં મહેષ્વાસં સાત્યકિં યુદ્ધદુર્મદમ્ ।
રાધેયો દશભિર્બાણૈઃ પ્રત્યવિધ્યદજિહ્મગૈઃ ॥

તં સાત્યકિર્મહારાજ વિવ્યાધ દશભિઃ શરૈઃ ।
પશ્યતાં સર્વવીરાણાં મા ગાસ્તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

સ સાત્યકેસ્તુ બલિનઃ કર્ણસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।
આસીત્સમાગમો રાજન્બલિવાસવયોરિવ ॥

ત્રાસયન્રથઘોષેણ ક્ષત્રિયાન્ક્ષત્રિયર્ષભઃ ।
રાજીવલોચનં કર્ણં સાત્યકિઃ પ્રત્યવિધ્યત ॥

કમ્પયન્નિવ ઘોષેણ ધનુષો વસુધાં બલી ।
સૂતપુત્રો મહારાજ સાત્યકિં પ્રત્યયોધયત્ ॥

વિપાઠકર્ણિનારાચૈર્વત્સદન્તૈઃ ક્ષુરૈરપિ ।
કર્ણઃ શરશતૈશ્ચાપિ શૈનેયં પ્રત્યનિદ્વ્યત ॥

તથૈવ યુધ્યમાનોઽપિ વૃષ્ણીનાં પ્રવરો યુધિ ।
અભ્યવર્ષચ્છરૈઃ કર્ણં તદ્યુદ્ધમભવત્સમમ્ ॥

તાવકાશ્ચ મહારાજ કર્ણપુત્રશ્ચ દંશિતઃ ।
સાત્યકિં વિવ્યધુસ્તૂર્ણ સમન્તાન્નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

અસ્ત્રૈરસ્ત્રાણિ સંવાર્ય તેષાં કર્ણસ્ય વા વિભો ।
અવિદ્વ્યત્સાત્યકિઃ ક્રુદ્ધો વૃષસેનં સ્તનાન્તરે ॥

તેન બાણેન નિર્વિદ્ધો વૃષસેનો વિશામ્પતે ।
ન્યપતત્સ રથે મૂઢો ધનુરુત્સૃજ્ય વીર્યવાન્ ॥

તતઃ કર્ણો હતં મત્વા વૃષસેનં મહારથમ્ ।
પુત્રશોકાભિસન્તપ્તઃ સાત્યકિં પ્રત્યપીડયત્ ॥

પીડ્યમાનસ્તુ કર્ણેન યુયુધાનો મહારથઃ ।
વિવ્યાધ બહુભિઃ કર્ણં ત્વરમાણઃ પુનઃપુનઃ ॥

સ કર્ણં દશભિર્વિદ્ધ્વા વૃષસેનં ચ સપ્તભિઃ ।
સ હસ્તાવાપધનુષી તયોશ્ચિચ્છેદ સાત્વતઃ ॥

તાવન્યે ધનુષી સજ્જે કૃત્વા શત્રુભયઙ્કરે ॥
યુયુધાનમાવિધ્યેતાં સમન્તાન્નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

વર્તમાને તુ સઙ્ગ્રમે તસ્મિન્વીરવરક્ષયે ।
અતીવ શુશ્રુવે રાજન્ગાણ્ડીવસ્ય મહાસ્વનઃ ॥

શ્રુત્વા તુ રથનિર્ઘોષં ગાણ્ડીવસ્ય ચ નિઃસ્વનમ્ ।
સૂતપુત્રોઽબ્રવીદ્રાજન્દુર્યોધનમિદં વચઃ ॥

એષ સર્વાં ચમૂં હત્વા મુખ્યાંશ્ચૈવ નરર્ષભાન્ ।
પૌરવાંશ્ચ મહેષ્વાસો વિક્ષિપન્નુત્તમં ધનુઃ ॥

પાર્થો વિજયતે તત્ર ગાણ્ડીવનિનદો મહાન્ ।
શ્રૂયતે રથઘોષશ્ચ વાસવસ્યેવ નર્દતઃ ॥

કરોતિ પાણ્ડવો વ્યક્તં કર્મૌપયિકમાત્મનઃ ।
એષા વિદાર્યતે રાજન્બહુધા ભારતી ચમૂઃ ॥

વિપ્રકીર્ણાન્યનીકાનિ ન હિ તિષ્ઠન્તિ કર્હિચિત્ ।
વાતેનેવ સમુદ્ધૂતમભ્રજાલં વિદીર્યતે ॥

સવ્યસાચિનમાસાદ્ય ભિન્ના નૌરિવ સાગરે ॥

દ્રવતાં યોધમુખ્યાનાં ગાણ્ડીવપ્રેષિતૈઃ શરૈઃ ।
વિદ્ધાનાં શતશો રાજઞ્શ્રૂયતે નિઃસ્વનો મહાન્ ॥

શૃણુ દુન્દુભિનિર્ઘોષમર્જુનસ્ય રથં પ્રતિ ।
નિશીથે રાજશાર્દૂલ સ્તનયિત્નોરિવામ્બરે ॥

હાહાકારરવાંશ્ચૈવ સિંહનાદાંશ્ચ પુષ્કલાન્ ।
શૃણુ શબ્દાન્બહુવિધાનર્જુનસ્ય રથં પ્રતિ ॥

અયં મધ્યે સ્થિતોઽસ્માકં સાત્યકિઃ સાત્વતાં વરઃ ।
ઇહ ચેલ્લભ્યતે લક્ષ્યં કૃત્સ્નાઞ્જેષ્યામહે પરાન્ ॥

એષ પાઞ્ચાલરાજસ્ય પુત્રો દ્રોણેન સઙ્ગતઃ ।
સર્વતઃ સંવૃતો યોધૈઃ શૂરૈશ્ચ રથસત્તમૈઃ ॥

સાત્યકિં યદિ હન્યામ ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ચ પાર્ષતમ્ ।
અસંશયં મહારાજ ધ્રુવો નો વિજયો ભવેત્ ॥

સૌભદ્રવદિમૌ વીરૌ પરિવાર્ય મહારથૌ ।
પ્રયતાયો મહારાજ નિહન્તું વૃષ્ણિપાર્ષતૌ ॥

સવ્યસાચી પુરોઽભ્યેતિ દ્રોણાનીકાય ભારત ।
સંસક્તં સાત્યકિં જ્ઞાત્વા બહુભિઃ કુરુપુઙ્ગવૈઃ ॥

તત્ર ગચ્છન્તુ બહવઃ પ્રવરા રથસત્તમાઃ ।
યાવત્પાર્થો ન જાનાતિ સાત્યકિં બહુભિર્વૃતમ્ ॥

તે ત્વરધ્વં તથા શૂરાઃ શરાણાં મોક્ષણે ભૃશમ્ । યથા ત્વિહ વ્રજત્યેષ પરલોકાય માધવઃ ।
તથા કુરુ મહારાજ સુનીત્યા સુપ્રયુક્તયા ॥

કર્ણસ્ય મતમાસ્થાય પુત્રસ્તે પ્રાહ સૌબલમ્ ।
યથેન્દ્રઃ સમરે રાજન્પ્રાહ વિષ્ણું યશસ્વિનમ્ ॥

વૃતઃ સહસ્રૈર્દશભિર્ગજાનામનિવર્તિનામ્ । રથૈશ્ચ દશસાહસ્રૈસ્તૂર્ણં યાહિ ધનઞ્જયમ્ ।

દુઃશાસનો દુર્વિષહઃ સુબાહુર્દુઃ પ્રધર્ષણઃ ।
એતે ત્વામનુયાસ્યન્તિ પત્તિભિર્બહુભિર્વૃતાઃ ॥

જહિ કૃષ્ણૌ મહાબાહો ધર્મરાજં ચ માતુલ ।
નકુલં સહદેવં ચ ભીમસેનં તથૈવ ચ ॥

દેવાનામિવ દેવેન્દ્રે જયાશા ત્વયિ મે સ્થિતા ।
જહિ માતુલ કૌન્તેયાનસુરાનિવ પાવકિઃ ॥

એવમુક્તો યયૌ પાર્થાન્પુત્રેણ તવ સૌબલઃ ।
મહત્યા સેનયા સાર્ધં સહ પુત્રૈશ્ચ તે વિભો ॥

પ્રિયાર્થં તવ પુત્રાણાં દિધક્ષુઃ પાણ્ડુનન્દનાન્ ।
તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં તાવકાનાં પરૈઃ સહ ॥

પ્રયાતે સૌબલે રાજન્પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ ।
બલેન મહતા યુક્તાઃ સૂતપુત્રસ્તુ સાત્વતમ્ ॥

અભ્યયાત્ત્વરિતો યુદ્ધે કિરઞ્શરશતાન્બહૂન્ ।
તથૈવ પાર્થિવાઃ સર્વે સાત્યકિં પર્યવારયન્ ॥

ભારદ્વાજસ્તતો ગત્વા ધૃષ્ટદ્યુમ્નરથં પ્રતિ । મહદ્યુદ્ધં તદાસીત્તું દ્રોણસ્ય નિશિ ભારત ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નેન વીરેણ પાઞ્ચાલૈશ્ચ સહાદ્ભુતમ્ ॥