મહાભારત · અધ્યાય 7.164

વર્તમાને યથા યદ્ધે ઘોરરૂપે ભયાવહે ।
તમસા સંવૃતે લોકે રજસા ચ મહીપતે ॥

નાપશ્યન્ત રણે યોધાઃ પરસ્પરમવસ્થિતાઃ ।
અનુમાનેન સઞ્જ્ઞાભિર્યુદ્ધં તદ્વવૃધે મહત્ ॥

નરનાગાશ્વમથનં પરમં રોમહર્ષણમ્ । દ્રોણકર્ણકૃપા વીરા ભીમપાર્ષતસાત્યકાઃ ।
અન્યોન્યં ક્ષોભયામાસુઃ સૈન્યાનિ નૃપસત્તમ ॥

વધ્યમાનાનિ સૈન્યાનિ સમન્તાત્તૈર્મહારથૈઃ ।
તમસા સંવૃતે ચૈવ સમન્તાદ્વિપ્રદુદ્રુવુઃ ॥

તે સર્વતો વિદ્રવન્તો યોધા વિધ્વસ્તચેતનાઃ ।
અહન્યન્ત મહારાજ ધાવમાનાશ્ચ સંયુગે ॥

મહારથસહસ્રાણિ જઘ્નુરન્યોન્યમાહવે ।
અન્યે તમસિ મૂઢાનિ પુત્રસ્ય તવ મન્ત્રિતે ॥

તતઃ સર્વાણિ સૈન્યાનિ સેનાગોપાશ્ચ ભારત ।
વ્યમુહ્યન્ત રણે તત્ર તમસા સંવૃતે સતિ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

તેષાં સંલોડ્યમાનાનાં પાણ્ડવૈર્વિહતૌજસામ્ ।
અન્ધે તમસિ મગ્નાનામાસીત્કિં વો મનસ્તદા ॥

કથં પ્રકાશસ્તેષાં વા મમ સૈન્યસ્ય વા પુનઃ ।
બભૂવ લોકે તમસા તથા સઞ્જય સંવૃતે ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તતઃ સર્વાણિ સૈન્યાનિ હતશિષ્ટાનિ યાનિ વૈ ।
સેનાગોપ્તૄનથાદિશ્ય પુનર્વ્યૂહમકલ્પયત્ ॥

દ્રોણઃ પુરસ્તાજ્જઘને તુ શલ્ય-- સ્તથા દ્રૌણિઃ કૃતવર્મા સૌબલશ્ચ ।
સ્વયં તુ સર્વાણિ બલાનિ રાજ-- ન્રાજાઽભ્યયાદ્ગોપયન્વૈ નિશાયામ્ ॥

ઉવાચ સર્વાંશ્ચ પદાતિસઙ્ઘા-- ન્દુર્યોધનઃ પાર્થિવસાન્ત્વપૂર્વમ્ ।
ઉત્સૃજ્ય સર્વે પરમાયુધાનિ ગૃહ્ણીત હસ્તૈર્જ્વલિતાન્પ્રદીપાન્ ॥

તે ચોદિતાઃ પાર્થિવસત્તમેન તતઃ પ્રહૃષ્ટા જગૃહુઃ પ્રદીપાન્ ॥

દેવર્ષિગન્ધર્વસુરર્ષિસઙ્ઘા વિદ્યાધરાશ્ચાપ્સરસાં ગણાશ્ચ ।
નાગાઃ સયક્ષોરગકિન્નરાશ્ચ હૃષ્ટા દિવિસ્થા જગૃહુઃ પ્રદીપાન્ ॥

દિગ્ધૈર્વતેભ્યશ્ચ સમાપતન્તો-- ઽદૃશ્યન્ત દીપાઃ સસુગન્ધિતૈલાઃ ।
વિશેષતો નારદપર્વતાભ્યાં સમ્બોધ્યમાનાઃ કુરુપાણ્ડવાર્થમ્ ॥

સા ભૂય એવ ધ્વજિની વિભક્તા વ્યરોચતાગ્નિપ્રભયા નિશાયામ્ ।
મહાધનૈરાભરણૈશ્ચ દિવ્યૈઃ શસ્ત્રૈશ્ચ દીપ્તૈરપિ સમ્પતદ્ભિઃ ॥

રથેરથે પઞ્ચ વિદીપકાસ્તુ પ્રદીપકાસ્તત્ર ગજે ત્રયશ્ચ ।
પ્રત્યશ્વમેકશ્ચ મહાપ્રદીપઃ કૃતાસ્તુ તૈઃ પાણ્ડવૈઃ કૌરવેયૈઃ ॥

ક્ષણેન સર્વે વિહિતાઃ પ્રદીપા વ્યાદીપયન્તો ધ્વજિનીં તવાસુ ॥

સર્વાસ્તુ સેના વ્યતિસેવ્યમાનાઃ પદાતિભિઃ પાવકતૈલહસ્તૈઃ ।
પ્રકાશ્યમાના દદૃશુર્નિશાયાં યથાન્તરિક્ષે જલદાસ્તડિદ્ભિઃ ॥

પ્રકાશિતાયાં તુ તતો ધ્વજિન્યાં દ્રોણોઽગ્નિકલ્પઃ પ્રતપન્સપત્નાન્ ।
રરાજ રાજેન્દર સુવર્ણવર્મા મધ્યં ગતઃ સૂર્ય ઇવાંશુમાલી ॥

જામ્બૂનદેષ્વાભરણેષુ ચૈવ નિષ્કેષુ શુદ્ધેષુ શરાસનેષુ ।
પીતેષુ શસ્ત્રેષુ ચ પાવકસ્ય પ્રતિપ્રભાસ્તત્ર તદા બભૂવુઃ ॥

ગદાશ્ચ શૈક્યાઃ પરિઘાશ્ચ શુભ્રા રથેષુ શક્ત્યશ્ચ વિવર્તમાનાઃ ।
પ્રતિપ્રભારશ્મિભિરાજમીઢ પુનઃપુનઃ સઞ્જનયન્તિ દીપાન્ ॥

છત્રાણિ વાલવ્યજનાનિ ખઙ્ગા દીપ્તા મહોલ્કાશ્ચ તથૈવ રાજન્ ।
વ્યાઘૂર્ણમાનાશ્ચ સુવર્ણમાલા વ્યાયચ્છતાં તત્ર તદા વિરેજુઃ ॥

શસ્ત્રપ્રભાભિશ્ચ વિરાજમાનં દીપપ્રભાભિશ્ચ તદા બલં તત્ ।
પ્રકાશિતં ચાભરણપ્રભાભિ-- ર્ભૃશં પ્રકાશં નૃપતે બભૂવ ॥

પીતાનિ શસ્ત્રાણ્યસૃગુક્ષિતાનિ વીરાવધૂતાનિ તનુચ્છદાનિ ।
દીપ્તાં પ્રભાં પ્રાજનયન્ત તત્ર તપાત્યયે વિદ્યુદિવાન્તરિક્ષે ॥

પ્રકમ્પિતાનામભિધાતવેગૈ-- રભિઘ્નતાં ચાપતતાં જવેન ।
વક્રાણ્યકાશન્ત તદા નરાણાં વાય્વીરિતાનીવ મહામ્બુજાનિ ॥

મહાવને દારુમયે પ્રદીપ્તે યથા પ્રભા ભાસ્કરસ્યાપિ નશ્યેત્ ।
તથા તદાઽસીદ્વજિની પ્રદીપ્તા મહાભયા ભારત ભીમરૂપા ॥

તત્સમ્પ્રદીપ્તાં બલમસ્મદીયં નિશામ્ય પાર્થાસ્ત્વરિતાસ્તથૈવ ।
સર્વેષુ સૈન્યેષુ પદાતિસઙ્ઘા-- નચોદયંસ્તેઽપિ ચક્રુઃ પ્રદીપાન્ ॥

ગજેગજે સપ્ત કૃપાઃ પ્રદીપા રથેરથે ચૈવ દશ પ્રદીપાઃ ।
દ્વાવશ્વપૃષ્ઠે પરિપાર્શ્વતોઽન્યે ધ્વજેષુ ચાન્યે જઘનેષુ ચાન્યે ॥

સેનાસુ સર્વાસુ ચ પાર્શ્વતોઽન્યે પશ્ચાત્પુરસ્તાચ્ચ સમન્તતશ્ચ ।
મધ્યે તથાઽન્યે જ્વલિતાગ્નિહસ્તા વ્યદીપયન્પાણ્ડુસુતસ્ય સેનામ્ ॥

મધ્યે તથાઽન્યે જ્વલિતાગ્નિહસ્તાઃ સેનાદ્વયેઽપિ સ્મ નરા વિચેરુઃ ॥

સર્વેષુ સૈન્યેષુ પદાતિસઙ્ઘા વિમિશ્રિતા હસ્તિરથાશ્વબૃન્દૈઃ ।
વ્યદીપયંસ્તે ધ્વજિનીં પ્રદીપ્તા-- સ્તથા બલં પાણ્ડવેયાભિગુપ્તમ્ ॥

તેન પ્રદીપ્તેન તથા પ્રદીપ્તં-- બલં તવાસીદ્બલવદ્બલેન ।
ભાઃ કુર્વતા ભાનુમતા ગ્રહેણ દિવાકરેણાગ્નિરિવાભિગુપ્તઃ ॥

તયોઃ પ્રભાઃ પૃથિવીમન્તરિક્ષં સર્વા વ્યતિક્રમ્ય દિશશ્ચ વૃદ્ધાઃ ।
તેન પ્રકાશેન ભૃશં પ્રકાશં બભૂવ તેષાં તવ ચૈવ સૈન્યમ્ ॥

તેન પ્રકાશેન દિવં ગતેન સમ્બોધિતા દેવગણાશ્ચ રાજન્ ।
ગન્ધર્વયક્ષાસુરસિદ્ધસઙ્ઘાઃ સમાગમન્નપ્સરસશ્ચ સર્વાઃ ॥

તદ્દેવગન્ધર્વસમાકુલં ચ યક્ષાસુરેન્દ્રાપ્સરસાં ગણૈશ્ચ ।
હતૈશ્ચ શૂરૈર્દિવમારુહદ્ભિ-- રાયોધનં દિવ્યકલ્પં બભૂવ ॥

રથાશ્વનાગાકુલદીપદીપ્તં સંરબ્ધયોધં હતવિદ્રુતાશ્વમ્ ।
મહદ્બલં વ્યૂઢરથાશ્વનાગં સુરાસુરવ્યૂહસમં બભૂવ ॥

તચ્છક્તિસઙ્ઘાકુલચણ઼્ડવાતં મહારથાભ્રં ગજવાજિઘોષમ્ ।
શસ્ત્રૌગવર્ષં રુધિરામ્બુધારં નિશિ પ્રવૃત્તં રથદુર્દિનં તત્ ॥

તસ્મિન્મહાગ્નિપ્રતિમો મહાત્મા સન્તાપંયન્પાણ્ડવાન્વિપ્રમુખ્યઃ ।
ગભસ્તિભિર્મધ્યગતો યથાઽર્કો વર્ષાત્યયે તદ્વદભૂન્નરેન્દ્ર ॥