મહાભારત · અધ્યાય 7.160

તથા પરુષિતં દૃષ્ટ્વા સૂતપુત્રેણ માતુલમ્ ।
ખઙ્ગમુદ્યમ્ય વેગેન દ્રૌણિરભ્યપતદ્દ્રુતમ્ ॥

તતઃ પરમસઙ્ક્રુદ્ધઃ સિંહો મત્તમિવ દ્વિપમ્ ।
પ્રેક્ષતઃ કુરુરાજસ્ય દ્રૌણિઃ કર્ણં સમભ્યયાત્ ॥
અશ્વત્થામોવાચ ।

યદર્યુનગુણાંસ્તથ્યાન્કીર્તયાનં નરાધમ ।
શૂરં દ્વેષાત્સુદુર્બુદ્ધે ત્વં ભર્ત્સયસિ માતુલમ્ ॥

વિકત્થમાનઃ શૌર્યેણ સર્વલોકધનુર્ધરમ્ ॥
દર્પોત્સેધગૃહીતોઽદ્ય ન કઞ્ચિદ્ગણયન્મૃધે ॥

ક્વ તે વીર્યં ક્વ ચાસ્ત્રાણિ યં ત્વાં નિર્જિત્ય સંયુગે ।
ગાણ્ડીવધન્વા હતવાન્પ્રેક્ષતસ્તે જયદ્રથમ્ ॥

યેન સાક્ષાન્મહાદેવો યોધિતઃ સમરે પુરા ।
તમિચ્છસિ વૃથા જેતું સૂતાધમ મનોરથૈઃ ॥

યં હિ કૃષ્ણેન સહિતં સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરમ્ ।
જેતું ન શક્તાઃ સહિતાઃ સેન્દ્રા અપિ સુરાસુરાઃ ॥

લોકૈકવીરમજિતમર્જુનં સૂત સંયુગે ।
કિં પુનસ્ત્વં સુદુર્બુદ્ધે સહૈભિર્વસુધાધિપૈઃ ॥

કર્ણ પશ્ય સુદુર્બુદ્ધે તિષ્ઠેદાનીં નરાધમ ।
એષ તેઽદ્ય શિરઃ કાયાદુદ્ધરામિ સુદુર્મતે ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તમુદ્યતં તુ વેગેન રાજા દુર્યોધનઃ સ્વયમ્ ।
ન્યવારયન્મહાતેજાઃ કૃપશ્ચ દ્વિપદાં વરઃ ॥
કર્ણ ઉવાચ ।

શૂરોઽયં સમરશ્લાઘી દુર્મતિશ્ચ દ્વિજાધમઃ ।
આસાદયતુ મદ્વીર્યં મુઞ્ચેમં કુરુસત્તમ ॥
અશ્વત્થામોવાચ ।

તૈવતત્ક્ષમ્યતેઽસ્માભિઃ સૂતાત્મજ સુદુર્મતે ।
દર્પમુત્સિક્તમેતત્તે ફલ્ગુનો નાશયિષ્યતિ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

અશ્વત્થામન્પ્રસીદસ્વ ક્ષન્તુમર્હસિ માનદ ।
કોપઃ ખલુ ન કર્તવ્યઃ સૂતપુત્રં કથઞ્ચન ॥

ત્વયિ કર્ણે કૃપે દ્રોણે મદ્રરાજેઽથ સૌબલે ।
મહત્કાર્યં સમાસક્તં પ્રસીદ દ્વિજસત્તમ ॥

એતે હ્યભિમુખાઃ સર્વે રાધેયેન યુયુત્સવઃ ।
આયાન્તિ પાણ્ડવા બ્રહ્મન્નાહ્વયન્તઃ સમન્તતઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

પ્રસાદ્યમાનસ્તુ તતો રાજ્ઞા દ્રૌણિર્મહામનાઃ ।
પ્રસસાદ મહારાજ ક્રોધવેગસમન્વિતઃ ॥

તતઃ કૃપોઽપ્યુવાચેદમાચાર્યઃ સુમહામનાઃ ।
સૌમ્યસ્વભાવાદ્રાજનેન્દ્ર ક્ષિપ્રમાગતમાર્દવઃ ॥
કૃપ ઉવાચ ।

તવૈતત્ક્ષમ્યતેઽસ્માભિઃ સૂતાત્મજ સુદુર્મતે ।
દર્પમુત્સિક્તમેતત્તે ફલ્ગુનો નાશયિષ્યતિ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તતસ્તે પાણ્ડવા રાજન્પાઞ્ચાલાશ્ચ યશસ્વિનઃ ।
આજગ્મુઃ સહિતાઃ કર્ણં તર્જયન્તઃ સમન્તતઃ ॥

કર્ણોઽપિ રથિનાં શ્રેષ્ઠશ્ચાપમુદ્યમ્ય વીર્યવાન્ । કૌરવાગ્ર્યૈઃ પરિવૃતઃ શક્રો દેવગણૈરિવ ।
પર્યતિષ્ઠત તેજસ્વી સ્વબાહુબલમાશ્રિતઃ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં કર્ણસ્ય સહ પાણ્ડવૈઃ ।
ભીષણં સુમહારાજ સિંહનાદવિરાજિતમ્ ॥

તતસ્તે પાણ્ડવા રાજન્પાઞ્ચાલાશ્ચ યશસ્વિનઃ ।
દૃષ્ટ્વા કર્ણં મહાબાહુમુચ્ચૈઃ શબ્દમથાનદન્ ॥

અયં કર્ણઃ કુતઃ કર્ણસ્તિષ્ઠ કર્ણ મહારણે ।
યુધ્યસ્વ સહિતોઽસ્માભિર્દુરાત્મન્પુરુષાધમ ॥

અન્યે તુ દૃષ્ટ્વા રાધેયં ક્રોધરક્રેક્ષણાઽબ્રુવન્ । હન્યતામયમુત્સિક્તઃ સૂતપુત્રોઽલ્પચેતનઃ ।
સર્વૈઃ પાર્થિવશાર્દૂલૈર્નાનેનાર્થોઽસ્તિ જીવતા ।

અત્યન્તવૈરી પાર્થાનાં સતતં પાપપૂરુષઃ ।
એષ મૂલમનર્થાનાં દુર્યોધનમતે સ્થિતઃ ॥

ઘ્નતૈનમિતિ જલ્પન્તઃ ક્ષત્રિયાઃ સમુપાદ્રવન્ । મહતા શરવર્ષેણ ચ્છાદયન્તો મહારથાઃ ।
વધાર્થં સૂતપુત્રસ્ય પાણ્ડવેયેન ચોદિતાઃ ॥

તાંસ્તુ સર્વાંસ્તથા દૃષ્ટ્વા ધાવમાનાન્મહારથાન્ ।
ન વિવ્યથે સૂતપુત્રો ન ચ ત્રાસમગચ્છત ॥

દૃષ્ટ્વા સાગસ્કલ્પં તમુદ્ધૂતં સૈન્યસાગરમ્ ।
પિપ્રીષુસ્તવ પુત્રાણાં સઙ્ગ્રામેષ્વપરાજિતઃ ॥

સાયકૌધેન બલવાન્ક્ષિપ્રકારી મહાબલઃ ।
વારયામાસ તત્સૈન્યં સમન્તાદ્ભરતર્પભ ॥

તતસ્તુ શરવર્ષેણ પાર્થિવાસ્તમવારયન્ । ધનુમ્પિ તે વિધુન્વાનાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।
અયોધયન્ત રાધેયં શક્રં દૈત્યગણા ઇવ ॥

શરવર્પં તુ તત્કર્ણઃ પાર્થિવૈઃ સમુદીરિતમ્ ।
શરવર્ષેણ મહતા સમન્તાદ્વ્યકિરત્પ્રભો ॥

તદ્યુદ્ધમભવત્તેષાં કૃતપ્રતિકૃતૈષિણામ્ ।
યથા દેવાસુરે યુદ્ધે શક્રસ્ય સહ દાનૈવઃ ॥

તત્રાદ્ભુતમપશ્યામ સૂતપુત્રસ્ય લાઘવમ્ ।
યદેનં સર્વતો યત્તા નાપ્નુવન્તિ પરે યુધિ ॥

નિવાર્ય ચ શરૌઘાંસ્તાન્પાર્થિવાનાં મહારથઃ । યુગેષ્વીષાસુ ચ્છત્રેષુ ધ્વજેષુ ચ હયેષુ ચ ।
આત્મનામાઙ્કિતાન્ઘોરાન્રાધેયઃ પ્રાહિણોચ્છરાન્ ॥

તતસ્તે વ્યાકુલીભૂતા રાજાનઃ કર્ણપીડિતાઃ ।
બભ્રુમુસ્તત્ર તત્રૈવ ગાવઃ શીતાર્દિતા ઇવ ॥

હયાનાં વધ્યમાનાનાં ગજાનાં રથિનાં તથા ।
તત્રતત્રાભ્યવેક્ષામ સઙ્ઘાન્કર્ણેન તાડિતાન્ ॥

શિરોભિઃ પતિતૈ રાજન્બાહુભિશ્ચ સમન્તતઃ ।
આસ્તીર્ણા વસુધા સર્વા શૂરાણામનિવર્તિનામ્ ॥

હતૈશ્ચ હન્યમાનૈશ્ચ નિષ્ટનદ્ભિશ્ચ સર્વશઃ ।
બભૂવાયોધનં રૌદ્રં વૈવસ્વતપુરોપમમ્ ॥

તતો દુર્યોધનો રાજા દૃષ્ટ્વા કર્ણસ્ય વિક્રમમ્ ।
અશ્વત્થામાનમાસાદ્ય વાક્યમેતદુવાચ હ ॥

યુધ્યતેઽસૌ રણે કર્ણો દંશિતઃ સર્વપાર્થિવૈઃ ॥

પશ્યૈતાં દ્રવતીં સેનાં કર્ણસાયકપીડિતામ્ ।
કાર્તિકેયેન વિધ્વસ્તામાસુરીં પૃતનામિવ ॥

દૃષ્ટ્વૈતાં નિર્જિતાં સેનાં રણે કર્ણેન ધીમતા ।
અભિયાત્યેષ બીભત્સુઃ સૂતપુત્રજિઘાંસયા ॥

તદ્યથા પ્રેક્ષમાણાનાં સૂતપુત્રં મહારથમ્ ।
ન હન્યાત્પાણ્ડવઃ સઙ્ખ્યે તથા નીતિર્વિધીયતાં ॥

તતો દ્રૌણિઃ કૃપઃ શલ્યો હાર્દિક્યશ્ચ મહારથઃ । પ્રત્યુદ્યયુસ્તદા પાર્થં સૂતપુત્રપરીપ્સયા ।
આયાન્તં વીક્ષ્ય કૌન્તેયં શક્રં દૈત્યચમૂમિવ ॥

બીભત્સુરપિ રાજેન્દ્ર પાઞ્ચાલૈરભિસંવૃતઃ ।
પ્રત્યુદ્યયૌ તદા કર્ણં યથા વૃત્રં શતક્રતુઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

સંરબ્ધં ફલ્ગુનં દૃષ્ટ્વા કાલાન્તકયમોપમમ્ ।
કર્ણો વૈકર્તનઃ સૂત પ્રત્યપદ્યત્કિમુત્તરમ્ ॥

યો હ્યસ્પર્ધત પાર્થેન નિત્યમેવ મહારથઃ ।
આશંસતે ચ બીભત્સું યુદ્ધે જેતું સુદારુણમ્ ॥

સ તુ તં સહસા પ્રાપ્તં નિત્યમત્યન્તવૈરિણમ્ ।
કર્ણો વૈકર્તનઃ સૂત કિમુત્તરમપદ્યત ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

આયાન્તં પાણ્ડવ દૃષ્ટ્વા ગજં પ્રતિગજો યથા ।
અસમ્ભ્રાન્તો રણે કર્ણઃ પ્રત્યુદીયાદ્ધનઞ્જયમ્ ॥

તમાપતન્તં વેગેન વૈકર્તનમજિહ્મગૈઃ ।
છાદયામાસ પાર્થોઽથ કર્ણસ્તુ વિજયં શરૈઃ ॥

સ કર્ણં શરજાલેન ચ્છાદયામાસ પાણ઼્ડવઃ ।
તતઃ કર્ણઃ સુસંરબ્ધઃ શરૈસ્ત્રિભિરવિધ્યત ॥

તસ્ય તલ્લાઘવં પાર્થો નામૃષ્યત મહાબલઃ ॥

તસ્મૈ બાણાઞ્શિલાધૌતાન્પ્રસન્નાગ્રાનજિહ્મગાન્ ।
પ્રાહિણોત્સૂતપુત્રાય ત્રિશતં શત્રુતાપનઃ ॥

વિવ્યાધ ચૈનં સંરબ્ધો બાણેનૈકેન વીર્યવાન્ ।
સવ્યે ભુજાગ્રે બલવાન્નારાચેન હસન્નિવ ॥

તસ્ય વિદ્ધસ્ય બાણેન કરાચ્ચાપં પપાત હ ॥

પુનરાદાય તચ્ચાપં નિમેષાર્ધાન્મહાબલઃ ।
છાદયામાસ બાણૌઘૈઃ ફલ્ગુનં કૃતહસ્તવત્ ॥

શરવૃષ્ટિં તુ તાં મુક્તાં સૂતપુત્રેણ ભારત ।
વ્યધમચ્છરવર્ષેણ સ્મયન્નિવ ધનઞ્જયઃ ॥

તૌ પરસ્પરમાસાદ્ય શરવર્ષેણ પાર્થિવ ।
છાદયેતાં મહેષ્વાસૌ કૃતપ્રતિકૃતૈષિણૌ ॥

તદદ્ભુતં મહદ્યુદ્ધં કર્ણપાણ્ડવયોર્મૃધે ।
ક્રુદ્ધયોર્વાસિતાહેતોર્વન્યયોર્ગજયોરિવ ॥

તતઃ પાર્થો મહેષ્વાસો દૃષ્ટ્વા કર્ણસ્ય વિક્રમમ્ ।
મુષ્ટિદેશે ધનુસ્તસ્ય ચિચ્છેદ ત્વરયાઽન્વિતઃ ॥

અશ્વાંશ્ચ ચતુરો ભલ્લૈરનયદ્યમસાદનમ્ ।
સારથેશ્ચ શિસઃ કાયાદહરચ્છત્રુતાપનઃ ॥

અથૈનં છિન્નધન્વાનં હતાશ્વં હતસારથિમ્ ।
વિવ્યાધ સાયકૈઃ પાર્થશ્ચતુર્ભિઃ પાણ્ડુનન્દનઃ ॥

હતાશ્વાત્તુ રથાત્તૂર્ણમવપ્લુત્ય નરર્ષભઃ ।
આરુરોહ રથં તૂર્ણં કૃપસ્ય શરપીડિતઃ ॥

સ નુન્નોઽર્જુનબાણૌઘૈરાચિતઃ શલ્યકો યથા ।
જીવિતાર્થમભિપ્રેપ્સુઃ કૃપસ્ય રથમારુહત્ ॥

રાધેયં નિર્જિતં દૃષ્ટ્વા તાવકા ભરતર્ષભ ।
ધનઞ્જયશરૈર્નુન્નાઃ પ્રાદ્રવન્ત દિશો દશ ॥

દ્રવતસ્તાન્સમાલોક્ય રાજા દુર્યોધનો નૃપ ।
નિવર્તયામાસ તદા વાક્યમેતદુવાચ હ ॥

અલં દ્રુતેન વઃ શૂરાસ્તિષ્ઠધ્વં ક્ષત્રિયર્ષભાઃ । એષ પાર્થવધાયાહં સ્વયં ગચ્છામિ સંયુગે ।
અહં પાર્થાન્હનિષ્યામિ સપાઞ્ચાલાન્સસોમકાન્ ॥

અદ્ય મે યુધ્યમાનસ્ય સહ ગાણ્ડીવધન્વના ।
દ્રક્ષ્યન્તિ વિક્રમં પાર્થાઃ કાલસ્યેવ યુગક્ષયે ॥

અદ્ય મદ્બાણજાલાનિ વિમુક્તાનિ સહસ્રશઃ ।
દ્રક્ષ્યન્તિ સમરે યોધાઃ શલભાનામિવાયતીઃ ॥

અદ્ય બાણમયં વર્ષં સૃજતો મમ ધન્વિનઃ ।
જીમૂતસ્યેવ ઘર્માન્તે દ્રક્ષ્યન્તિ યુધિ સૈનિકાઃ ॥

જેષ્યામ્યદ્ય રણે પાર્થં સાયકૈર્નતપર્વભિઃ ।
તિષ્ઠધ્વં સમરે શૂરા ભયં ત્યજત ફલ્ગુનાત્ ॥

ન હિ મદ્વીર્યમાસાદ્ય ફલ્ગુનઃ પ્રસહિષ્યતિ ।
યથા વેલાં સમાસાદ્ય સાગરો મકરાલયઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ રાજા સૈન્યેન મહતા વૃતઃ ।
ફલ્ગુનં પ્રતિદુર્ધર્ષઃ ક્રોધાત્સંરક્તલોચનઃ ॥

તં પ્રયાન્તં મહાબાહું દૃષ્ટ્વા શારદ્વતસ્તદા ।
અશ્વત્થામાનમાસાદ્ય વાક્યમેતદુવાચ હ ॥

એષ રાજા મહાબાહુરમર્ષી ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
પતઙ્ગવૃત્તિમાસ્થાય ફલ્ગુનં યોદ્ધુમિચ્છતિ ॥

યાવન્નઃ પશ્યમાનાનાં પ્રાણાન્પાર્થેન સન્ગતઃ ।
ન જહ્યાત્પુરુષવ્યાઘ્રસ્તાવદ્વારય કૌરવમ્ ॥

યાવત્ફલ્ગુનબાણાનાં ગોચરં નાદ્ય ગચ્છતિ ।
કૌરવઃ પાર્થિવો વીરસ્તાવદ્વારય સંયુગે ॥

યાવત્પાર્થશરૈર્ઘોરૈર્નિર્મુક્તોરગસન્નિભૈઃ ।
ન ભસ્મીક્રિયતે રાજા તાવદ્યુદ્ધાન્નિવાર્યતામ્ ॥

અયુક્તમિવ પશ્યામિ તિષ્ઠત્સ્વસ્માસુ માનદ ।
સ્વયં યુદ્ધાય યદ્રાજા પાર્થં યાત્યસહાયવાન્ ॥

દુર્લભં જીવિતં મન્યે કૌરવ્યસ્ય કિરીટિના ।
યુધ્યમાનસ્ય પાર્થેન શાર્દૂલેનેવ હસ્તિનઃ ॥

માતુલેનૈવમુક્તસ્તુ દ્રૌણિઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
દુર્યોધનમિદં વાક્યં ત્વરિતઃ સમભાષત ॥

મયિ જીવતિ ગાન્ધારે ન યુદ્ધં ગન્તુમર્હસિ ।
મામનાદૃત્ય કૌરવ્ય તવ નિત્યં હિતૈષિણમ્ ॥

ન હિ સમ્ભ્રમઃ કાર્યઃ પાર્થસ્ય વિજયં પ્રતિ ।
અહમાવારયિષ્યામિ પાર્થં તિષ્ઠ સુયોધન ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

આચાર્યઃ પાણ્ડુપુત્રાન્વૈ પુત્રવત્પરિરક્ષતિ ।
ત્વમપ્યુપેક્ષાં કુરુષે તેષુ નિત્યં દ્વિજોત્તમ્ ॥

મમ વા મન્દભાગ્યત્વાન્મન્દસ્તે વિક્રમો યુધિ ।
ધર્મરાજપ્નિયાર્થં વા દ્રૌપદ્યા વા ન વિદ્મ તત્ ॥

ધિગસ્તુ મમ લુબ્ધસ્ય યત્કૃતે સર્વબાન્ધવાઃ ।
સુખાર્હાઃ પરમં દુઃખં પ્રાપ્નુવન્ત્યપરાજિતાઃ ॥

કો હિ શસ્ત્રવિદાં મુખ્યો મહેશ્વરસમો યુધિ ।
શત્રું ન ક્ષપયેચ્છક્તો યો ન સ્યાદ્ગૌતમીસુતઃ ॥

અશ્વત્થામન્પ્રસીદસ્વ નાશયૈતાન્મમાહિતાન્ ।
તવાસ્ત્રગોચરે શક્તાઃ સ્થાતું દેવા ન દાનવાઃ ॥

પાઞ્ચાલાન્સોમકાંશ્ચૈવ જહિ દ્રૌણે સહાનુગાન્ ।
વયં શેષાન્હનિષ્યામસ્ત્વયૈવ પરિરક્ષિતાઃ ॥

એતે હિ સોમકા વિપ્ર પાઞ્ચાલાશ્ચ યશસ્વિનઃ ।
મમ સૈન્યેષુ સઙ્ક્રુદ્ધા વિચરન્તિ દવાગ્નિવત્ ॥

તાન્વારય મહાબાહો કેકયાંશ્ચ નરોત્તમ ।
પુરા કુર્વન્તિ નિઃશેષં રક્ષ્યમાણાઃ કિરીટિના ॥

અશ્વત્થામંસ્ત્વરાયુક્તો યાહિ શીઘ્રમરિન્દમ ।
આદૌ વા યદિ વા પશ્ચાત્તવેદં કર્મ મારિષ ॥

ત્વમુત્પન્નો મહાબાહો પાઞ્ચાલાનાં વધં પ્રતિ ।
કરિષ્યસિ જગત્સર્વમપાઞ્ચાલં કિલોદ્યતઃ ॥

એવં સિદ્ધાઽબ્રુવન્વાચો ભવિષ્યતિ ચ તત્તથા ।
તસ્માત્ત્વં પુરુષવ્યાઘ્ર પાઞ્ચાલાઞ્જહિ સાનુગાન્ ॥

ન તેઽસ્ત્રગોચરે શક્તાઃ સ્થાતું દેવાઃ સવાસવાઃ ।
કિમુ પાર્થાઃ સપાઞ્ચાલાઃ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે ॥

ન ત્વાં સમર્થાઃ સઙ્ગ્રામે પાણ્ડવાઃ સહ સોમકૈઃ ।
બલાદ્યોધયિતું વીર સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે ॥

ગચ્છગચ્છ મહાબાહો ન નઃ કાલાત્યયો ભવેત્ ।
ઇયં હિ દ્રવતે સેના પાર્તસાયકપીડિતા ॥

શક્તો હ્યસિ મહાબાહો દિવ્યેન સ્વેન તેજસા ।
નિગ્રહે પાણ્ડુપુત્રાણાં પાઞ્ચાલાનાં ચ માનદ ॥