મહાભારત · અધ્યાય 7.156

તસ્મિન્પ્રવિષ્ટે દુર્ધર્ષે સૃઞ્જયાનમિતૌજસિ ।
અમૃષ્યમાણે સંરબ્ધે કા વોઽભૂદ્વૈ મતિસ્તદા ॥

દુર્યોધનં તથા પુત્રમુક્ત્વા શાસ્ત્રાતિગં મમ ।
યત્પ્રાવિશદમેયાત્મા કિં પાર્થઃ પ્રત્યપદ્યત ॥

નિહતે સૈન્ધવે વીરે ભૂરિશ્રવસિ ચૈવ હ ।
યદાઽભ્યગાન્મહાતેજાઃ પાઞ્ચાલાનપરાજિતઃ ॥

કિમમન્યત દુર્ધર્ષે પ્રવિષ્ટે શત્રુતાપને ।
દુર્યોધનસ્તુ કિં કૃત્યં પ્રાપ્તકાલમમન્યત ॥

કે ચ તં વરદં વીરમન્વયુર્દ્વિજસત્તમમ્ । કે ચાસ્ય પૃષ્ઠતોઽગચ્છન્વીરાઃ શૂરસ્ય યુધ્યતઃ ।
કે પુરસ્તાદવર્તન્ત નિઘ્નન્તઃ શાસ્ત્રવાન્રણે ॥

મન્યેઽહં પાણ્ડવાન્સર્વાન્ભારદ્વાજશરાર્દિતાન્ ।
શિશિરે કમ્પમાના વૈ કૃશા ગાવ ઇવ પ્રભો ॥

પ્રવિશ્ય સ મહેષ્વાસઃ પાઞ્ચાલાનરિમર્દનઃ ।
કથં નુ પુરુષવ્યાઘ્રઃ પઞ્ચત્વમુપજગ્મિવાન્ ॥

સર્વેષુ યોધેષુ ચ સઙ્ગતેષુ રાત્રૌ સમેતેષુ મહારથેષુ ।
સંલોડ્યમાનેષુ પૃથગ્બલેષુ કે વસ્તદાનીં મતિમન્ત આસન્ ॥

હતાંશ્ચૈવ વિષક્તાંશ્ચ પરાભૂતાંશ્ચ શંસસિ । રથિનો વિરથાંશ્ચૈવ કૃતાન્યુદ્ધેષુ મામકાન્ ॥ 5-156-10 તેષાં સંલોડ્યમાનાનાં પાણ્ડવૈર્હતચેતસામ્ । અન્ધે તમસિ મગ્નાનામભવત્કા મતિસ્તદા ॥

પ્રહૃષ્ટાંશ્ચાપ્યુદગ્રાંશ્ચ સન્તુષ્ટાંશ્ચૈવ પાણ્ડવાન્ ।
શંસસીહાપ્રહૃષ્ટાંશ્ચ વિભ્રષ્ટાંશ્ચૈવ મામકાન્ ॥

કથમેષાં તદા તત્ર પાર્થાનામપલાયિનામ્ ।
પ્રકાશમભવદ્રાત્રૌ કથં કુરુષુ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

રાત્રિયુદ્ધે તદા રાજન્વર્તમાને સુદારુણે ।
દ્રોણમભ્યદ્રવન્સર્વે પાણ્ડવાઃ સહ સોમકૈઃ ॥

તતો દ્રોણઃ કેકયાંશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય ચાત્મજાન્ ।
સમ્પ્રૈષયત્પ્રેતલોકં સર્વાનિષુભિરાશુગૈઃ ॥

તસ્ય પ્રમુખતો રાજન્યેઽવર્તન્ત મહારથાઃ ।
તાન્સર્વાન્પ્રેષયામાસ પિતૃલોકં સ ભારત ॥

પ્રમથ્નન્તં તદા વીરાન્ભારદ્વાજં મહારથમ્ ।
અભ્યવર્તત સઙ્ક્રુદ્ધઃ શિબી રાજા પ્રતાપવાન્ ॥

તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય પાણ્ડવાનાં મહારથમ્ ।
વિવ્યાધ દશભિર્દ્રોણઃ સર્વપારશવૈઃ શિતૈઃ ॥

તં શિબિઃ પ્રતિવિવ્યાધ ત્રિંશતા નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
સારથિં ચાસ્ય ભુલ્લેન સ્મયમાનો ન્યપાતયત્ ॥

તસ્ય દ્રોણો હયાન્હત્વા સારથિં ચ મહાત્મનઃ ।
અથાઽસ્ય સશિરસ્ત્રાણં શિરઃ કાયાદપાહરત્ ॥

તતોઽસ્ય સારથિં ક્ષિપ્રમન્યં દુર્યોધનોઽદિશત્ ।
સ તેન સઙ્ગૃહીતાશ્વઃ પુનરભ્યદ્રવદ્રિપૂન્ ॥

કલિઙ્ગાનામનીકેન કાલિઙ્ગસ્ય સુતો રણે ।
પૂર્વં પિતૃવધાત્ક્રુદ્ધૌ ભીમસેનમુપાદ્રવત્ ॥

સ ભીમં પઞ્ચભિર્વિદ્ધ્વા પુનર્વિવ્યાધ સપ્તભિઃ ।
વિશોકં ત્રિભિરાનર્ચ્છદ્વજમેકેન પત્રિણા ॥

કલિઙ્ગાનાં તુ તં શૂરં ક્રુદ્ધં ક્રુદ્ધો વૃકોદરઃ ।
રથાદ્રથમભિદ્રુત્ય મુષ્ટિનાઽભિજઘાન હ ॥

તસ્ય મુષ્ટિહતસ્યાજૌ પાણ્ડવેન બલીયસા ।
સર્વાણ્યસ્થીનિ સહસા પ્રાપતન્વૈ પૃથક્પૃથક્ ॥

તસ્મિન્હતે તદા તેન સિંહનાદો મહાનભૂત્ ।
પાઞ્ચાલાનાં મહારાજ સાધુસાધ્વિતિ પાણ્ડવમ્ ॥

તં કર્ણો ભ્રાતરશ્ચાસ્ય નામૃષ્યન્ત પરન્તપ ।
તે ભીમસેનં નારાચૈર્જઘ્નુરાશીવિષોપમૈઃ ॥

તતઃ શત્રુરથં ત્યક્ત્વા ભીમો દ્રુમરથં ગતઃ ।
દ્રુમં ચાસ્યન્તમનિશં મુષ્ટિના સમપોથયત્ ॥

યથા કાચમણિર્ન્યસ્તો મુષ્ટિનૈકેન લીલયા ।
સ હતઃ સર્વથા ચૂર્ણો રક્તમેવોદપદ્યત ॥

તથા ચૂર્ણમભૂત્તત્ર કર્ણભ્રાતા દ્રુમસ્તથા ।
સ તદા પાણ઼્ડુપુત્રેણ બલિનાઽભિહતોઽપતત્ ॥

તં નિહત્ય મહારાજ ભીમસેનો મહાબલઃ ।
જયરાતરથં પ્રાપ્ય મુહુઃ સિંહ ઇવાનદત્ ॥

જયરાતં તુ ચરણે ગૃહ્ય ભીમો મહાબલઃ ।
સૂતં ચાસ્ય મહાબાહુર્ગૃહ્ય રાજંસ્તથૈવ ચ ॥

પાદયોર્ગૃહ્ય તૌ વીરૌ ભીમઃ કર્ણસ્ય પશ્યતઃ ।
ભૂમાવાવિદ્ધ્ય જઘ્ને સ તૌ ચ પ્રાણૈર્વ્યયુજ્યતામ્ ॥

કર્ણસ્તુ પાણ્ડવે શક્તિં કાઞ્ચનીં સમવાસૃજત્ ।
તતસ્તામેવ જગ્રાહ પ્રહસન્પાણ્ડુનન્દનઃ ॥

કર્ણાયૈવ ચ દુર્ધર્ષશ્ચિક્ષેપાજૌ વૃકોદરઃ ।
તામાપતન્તીં ચિચ્છેદ શકુનિસ્તૈલપાયિના ॥

એતત્કૃત્વા મહત્કર્મ રણેઽદ્ભુતપરાક્રમઃ ।
પુનઃ સ્વરથમાસ્થાય દુદ્રાવ તવ વાહિનીમ્ ॥

તમાયાન્તં જિઘાંસન્તં ભીમં ક્રુદ્ધમિવાન્તકમ્ । ન્યવારયન્મહાબાહું તવ પુત્રા વિશામ્પતે ।
મહતા શરવર્ષેણ ચ્છાદયન્તો મહારથાઃ ॥

દુર્મદસ્ય તતો ભીમઃ પ્રહસન્નિવ સંયુગે ।
સારથિં ચ હયાંશ્ચૈવ શરૈર્નિન્યે યમક્ષયમ્ ॥

દુર્મદસ્તુ તતો યાનં દુષ્કર્ણસ્યાવચક્રમે । તાવેકરથમારૂઢૌ ભ્રાતરૌ પરતાપનૌ ।

સઙ્ગ્રામશિરસો મધ્યે ભીમં દ્વાવપ્યધાવતામ્ ।
યથામ્બુપતિમિત્રૌ હિ તારકં દૈત્યસત્તમમ્ ॥

તતસ્તુ દુર્મદશ્ચૈવ દુષ્કર્ણશ્ચ તવાત્મજૌ ।
રથમેકં સમારુહ્ય ભીમં બાણૈરવિધ્યતામ્ ॥

તતઃ કર્ણસ્ય મિષતો દ્રૌણેર્દુર્યોધનસ્ય ચ ।
કૃપસ્ય સોમદત્તસ્ય બાહ્લીકસ્ય ચ પાણ્ડવઃ ॥

દુર્મદસ્ય ચ વીરસ્ય દુષ્કર્ણસ્ય ચ તં રથમ્ ।
પાદપ્રહારેણ ધરાં પ્રાવેશયદરિન્દમઃ ॥

તતઃ સુતૌ તે બલિનૌ શૂરૌ દુષ્કર્ણદુર્મદૌ ।
મુષ્ટિનાઽહત્ય સઙ્ક્રુદ્ધૌ મમર્દ ચરણેન હ ॥

તતો હાહાકૃતે સૈન્યે દૃષ્ટ્વા ભીમં નૃપાઽબ્રુવન્ ।
રુદ્રોઽયં ભીમરૂપેણ ધાર્તરાષ્ટ્રેષુ યુધ્યતિ ॥

એવમુક્ત્વા પલાયન્તે સર્વે ભારત પાર્થિવાઃ ।
વિસઞ્જ્ઞા વાહયન્વાહાન્ન ચ દ્વૌ સહ ધાવતઃ ॥

તતો બલે ભૃશલુલિતે નિશામુખે સુપૂજિતો નૃપવૃષભૈર્વૃકોદરઃ ।
મહાબલઃ કમલવિબુદ્ધલોચનો યુધિષ્ઠિરં નૃપતિમપૂજયદ્બલી ॥

તતો યમૌ દ્રુપદવિરાટકેકયા યુધિષ્ઠિરશ્ચાપિ પરાં મુદં યયુઃ ।
વૃકોદરં ભૃશમનુપૂજયંશ્ચ તે યથાન્ધકે પ્રતિનિહતે હરં સુરાઃ ॥

તતઃ સુતાસ્તે વરુણાત્મજોપમા રુપાન્વિતાઃ સહ ગુરુણા મહાત્મના ।
વૃકોદરં સરથપદાતિકુઞ્જરા યુયુત્સવો ભૃશમભિપર્યવારયન્ ॥

તતો યમૌ દ્રુપદસુતાઃ સસૈનિકા યુધિષ્ઠિરદ્રુપદવિરાટસાત્વતાઃ ।
ઘટોત્કચો જયવિજયૌ દ્રુમો વૃકઃ સસૃઞ્જયાસ્તવ તનયાનવારયન્ ॥

તતોઽભવત્તિમિરઘનૈરિવાવૃતે મહાભયે ભયદમતીવ દારુણમ્ ।
નિશામુખે વૃકબલગૃધ્રમોદનં મહાત્મના નૃપવર યુદ્ધમદ્ભુતમ્ ॥