મહાભારત · અધ્યાય 7.157

પ્રાયોપવિષ્ટે તુ હતે પુત્રે સાત્યકિના તદા ।
સોમદત્તો ભૃશં ક્રુદ્ધઃ સાત્યકિં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

ક્ષત્રધર્મઃ પરો દૃષ્ટો યસ્તુ દેવૈર્મહાત્મભિઃ ।
તં ત્વં સાત્વત સન્તજ્ય દસ્યુધર્મે કથં રતઃ ॥

પરાઙ્મુખાય દીનાય ન્યસ્તશસ્ત્રાય યાચતે ।
ક્ષત્રધર્મરતઃ પ્રાજ્ઞઃ કથં નુ પ્રહરેદ્રણે ॥

દ્વાવેવ કિલ વૃષ્ણીનાં તત્ર ખ્યાતૌ મહારથૌ ।
પ્રદ્યુમ્નશ્ચ મહાબાહુસ્ત્વં ચૈવ યુધિ સાત્વત ॥

કથં પ્રાયોપવિષ્ટાય પાર્થેન ચ્છિન્નબાહવે ।
નૃશંસં બત દીનં ચ તાદૃશં કૃતવાનસિ ॥

કર્મમસ્તસ્ય દુર્વૃત્ત ફલં પ્રાપ્નુહિ સંયુગે ।
અદ્ય છેત્સ્યામિ તે મૂઢ શિરો વિક્રમ્ય પત્રિણા ॥

શપે સાત્વત પુત્રાભ્યામિષ્ટેન સુકૃતેન ચ ।
અનતીતામિમાં રાત્રિં યદિ ત્વાં વીરમાનિનમ્ ॥

અરક્ષ્યમાણં પાર્થેન જિષ્ણુના સસુતાનુજમ્ ।
ન હન્યાં નરકે ઘોરે પતેયં વૃષ્ણિપાંસન ॥

એવમુક્ત્વા સુસઙ્ક્રુદ્ધઃ સોમદત્તો મહાબલઃ ।
દધ્મૌ શઙ્ખં ચ તારેણ સિંહનાદં નનાદ ચ ॥

તતઃ કમલપત્રાક્ષઃ સિંહદંષ્ટ્રો દુરાસદઃ ।
સાત્યકિર્ભૃશસઙ્ક્રુદ્ધઃ સોમદત્તમથાબ્રવીત્ ॥

કૌરવેય ન મે ત્રાસઃ કથઞ્ચિદપિ વિદ્યતે ।
ત્વયા સાર્ધમથાન્યૈશ્ચ યુધ્યતો હૃદિ કશ્ચન ॥

યદિ સર્વેણ સૈન્યેન ગુપ્તો માં યોધયિષ્યસિ ।
તથાપિ ન વ્યથા કાચિત્ત્વયિ સ્યાન્મમ કૌરવ ॥

યુદ્ધસારેણ વાક્યેન અસતાં સમ્મતેન ચ ।
નાહં ભીષયિતું શક્યઃ ક્ષત્રવૃત્તે સ્થિતસ્ત્વયા ॥

યદિ તેઽસ્તિ યુયુત્સાઽદ્ય મયા સહ નરાધિપ ।
નિર્દયો નિશિતૈર્બાણૈઃ પ્રહર પ્રહરામિ તે ॥

હતો ભૂરિશ્રવા વીરસ્તવ પુત્રો મહારથઃ ।
શલશ્ચૈવ મહારાજ ભ્રાતૃવ્યસનકર્ષિતઃ ॥

ત્વાં ચાપ્યદ્ય વધિષ્યામિ સહપુત્રં સબાન્ધવમ્ ।
તિષ્ઠેદાનીં રણે યત્તઃ કૌરવોઽસિ મહારથઃ ॥

યસ્મિન્દાનં દમઃ શૌચમહિંસા હીર્ધૃતિઃ ક્ષમા ।
અનપાયાનિ સર્વાણિ નિત્યં રાજ્ઞિ યુધિષ્ઠિરે ॥

મૃદઙ્ગકેતોસ્તસ્ય ત્વં તેજસા નિહતઃ પુરા ।
સકર્ણસૌબલઃ સઙ્ખ્યે વિનાશમુપયાસ્યસિ ॥

શપેઽહં કૃષ્ણચરણૈરિષ્ટાપૂર્તેન ચૈવ હ ।
યદિ ત્વાં સસુતં પાપં ન હન્યાં યુધિ રોષિતઃ ॥

અપયાસ્યસિ ચોત્ત્યક્ત્વા રણં મુક્તો ભવિષ્યસિ ॥

એવમાભાષ્ય ચાન્યોન્યં ક્રોધસંરક્તલોચનૌ ।
પ્રવૃત્તૌ શરસમ્પાતં કર્તું પુરુષસત્તમૌ ॥

તતો રથસહસ્રેણ નાગાનામયુતેન ચ ।
દુર્યોધનઃ સોમદત્તં પરિવાર્ય વ્યવસ્થિતઃ ॥

શકુનિશ્ચ સુસઙ્ક્રુદ્ધઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ । પુત્રપૌત્રૈઃ પરિવૃતો ભ્રાતૃભિશ્ચેન્દ્રવિક્રમૈઃ ।
શ્યાલસ્તવ મહાબાહુર્વજ્રસંહનનો યુવા ॥

સાગ્રં શતસહસ્રં તુ હયાનાં તસ્ય ધીમતઃ ।
સોમદત્તં મહેષ્વાસં સમન્તાત્પર્યરક્ષત ॥

રક્ષ્યમાણશ્ચ બલિભિશ્છાદયામાસ સાત્યકિમ્ ।
તં છાદ્યમાનં વિશિખૈર્દૃષ્ટ્વા સન્નતપર્વભિઃ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽભ્યયાત્ક્રુદ્ધઃ પ્રગૃહ્ય મહતીં ચમૂમ્ ।
અભ્યરક્ષન્મહાબાહુઃ સાત્વતં સત્યવિક્રમમ્ ॥

ચણ્ડવાતાભિસૃષ્ટાનામુદધીનામિવ સ્વનઃ ।
આસીદ્રાજન્બલૌઘાનામન્યોન્યમભિનિઘ્નતામ્ ॥

વિવ્યાધ સોમદત્તસ્તુ સાત્વતં નવભિઃ શરૈઃ ।
સાત્યકિર્નવભિશ્ચૈનમવધીત્કુરુપુઙ્ગવમ્ ॥

સોઽતિવિદ્ધો બલવતા સમરે દૃઢધન્વિના ।
રથોપસ્થં સમાસાદ્ય મુમોહ ગતચેતનઃ ॥

તં વિમૂઢં સમાલક્ષ્ય સારથિસ્ત્વરયાઽન્વિતઃ ।
અપોવાહ રણાદ્વીરં સોમદત્તં મહારથમ્ ॥

તં વિસઞ્જ્ઞં સમાલક્ષ્ય યુયુધાનશરાર્દિતમ્ ।
અભ્યદ્રવત્તતો દ્રોણો યદુવીરજિઘાંસયા ॥

તમાયાન્તમભિપ્રેક્ષ્ય યુધિષ્ઠિરપુરોગમાઃ ।
પરિવવ્રુર્મહાત્માનં પરીપ્સન્તો યદૂત્તમમ્ ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં દ્રોણસ્ય સહ પાણ્ડવૈઃ ।
બલેરિવ સુરૈઃ પૂર્વં ત્રૈલોક્યજયકાઙ્ક્ષયા ॥

તતઃ સાયકજાલેન પાણ્ડવાનીકમાવૃણોત્ ।
ભારદ્વાજો મહાતેજા વિવ્યાધ ચ યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

સાત્યકિં દશભિર્બાણૈર્વિંશત્યા પાર્ષતં શરૈઃ ।
ભીમસેનં ચ નવભિર્નકુલં પઞ્ચભિસ્તથા ॥

સહદેવં તથાઽષ્ટાભિઃ શતેન ચ શિખણ્ડિનમ્ ।
દ્રૌપદેયાન્મહાબાહુઃ પઞ્ચભિઃ પઞ્જભિઃ શરૈઃ ॥

વિરાટં મત્સ્યમષ્ટાભિર્દ્રુપદં દશભિઃ શરૈઃ । યુધામન્યું ત્રિભિઃ ષડ્ભિરુત્તમૌજસમાહવે । અન્યાંશ્ચ સૈનિકાન્વિદ્વ્વા યુધિષ્ઠિરમુપાદ્રવત્ ॥

તે વધ્યમાના દ્રોણેન પાણ્ડુપુત્રસ્ય સૈનિકાઃ ।
પ્રાદ્રવન્વૈ ભયાદ્રાજન્સાર્તનાદા દિશો દશ ॥

કાલ્યમાનં તુ તત્સૈન્યં દૃષ્ટ્વા દ્રોણેન ફલ્ગુનઃ ।
કિઞ્ચિદાગતસંરમ્ભો ગુરું પાર્થોઽભ્યયાદ્દ્રુતમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા દ્રોણં તુ બીભત્સુમભિધાવન્તમાહવે ।
સન્ન્યવર્તત તત્સૈન્યં પુનર્યૌધિષ્ઠિરં બલમ્ ॥

તતો યુદ્ધમભૂદ્ભૂયો ભારદ્વાજસ્ય પાણ્ડવૈઃ ॥

દ્રોણસ્તવ સુતૈ રાજન્સર્વતઃ પરિવારિતઃ ।
વ્યધમત્પાણ્ડુસૈન્યાનિ તૂલરાશિમિવાનલઃ ॥

તં જ્વલન્તમિવાદિત્યં દીપ્તાનલસમદ્યુતિમ્ ।
રાજન્નનિશમત્યન્તં દૃષ્ટ્વા દ્રોણં શરાર્ચિષમ્ ॥

મણ્ડલીકૃતધન્વાનં તપન્તમિવ ભાસ્કરમ્ ।
દહન્તમહિતાન્સૈન્યે નૈનં કશ્ચિદવારયત્ ॥

યોયો હિ પ્રમુખે તસ્ય તસ્થૌ દ્રોણસ્ય પુરૂષઃ ।
તસ્યતસ્ય શિરશ્છિત્ત્વા યયુર્દ્રોણશરાઃ ક્ષિતિમ્ ॥

એવં સા પાણ્ડવી સેના વધ્યમાના મહાત્મના ।
પ્રદુદ્રાવ પુનર્ભીતા પશ્યતઃ સવ્યસાચિનઃ ॥

સમ્પ્રભગ્નં બલં દૃષ્ટ્વા દ્રોણેન નિશિ ભારત ।
ગોવિન્દમબ્રવીજ્જિષ્ણુર્ગચ્છ દ્રોણરથં પ્રતિ ॥

તતો રજતગોક્ષીરકુન્દેન્દુસદૃશપ્રભાન્ ।
ચોદયામાસ દાશાર્હો હયાન્દ્રોણરથં પ્રતિ ॥

ભીમસેનોઽપિ તં દૃષ્ટ્વા યાન્તં દ્રોણાય ફલ્ગુનમ્ ।
સ્વસારથિમુવાચેદં દ્રોણાનીકાય માં વહ ॥

સોઽપિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વિશોકોઽવહયદ્વયાન્ ।
પૃષ્ઠતઃ સત્યસન્ધસ્ય જિષ્ણોર્ભરતસત્તમ ॥

તૌ દૃષ્ટ્વા ભ્રાતરૌ યત્તૌ દ્રોણાનીકમભિદ્રુતૌ । પાઞ્ચાલાઃ સૃઞ્જયા માત્સ્યાશ્ચેદિકારૂશકોસલાઃ ।
અન્વગચ્છન્મહારાજ કેકયાશ્ચ મહારથાઃ ॥

તતો રાજન્નભૂદ્વોરઃ સઙ્ગ્રામો રોમહર્ષણઃ ॥

બીભત્સુર્દક્ષિણં પાર્શ્વમુત્તરં ચ વૃકોદરઃ ।
મહદ્ભ્યાં રથબૃન્દાભ્યાં બલં જગૃહતુસ્તવ ॥

તૌ દૃષ્ટ્વા પુરુષવ્યાઘ્રૌ ભીમસેનધનઞ્જયૌ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નોઽભ્યયાદ્રાજન્સાત્યકિશ્ચ મહાબલઃ ॥

ચણ્ડવાતાભિપન્નાનામુદધીનામિવ સ્વનઃ । આસીદ્રાજન્બલૌઘાનાં તદાઽન્યોન્યમભિઘ્નતાં

સૌમદત્તિવધાત્ક્રુદ્ધો દૃષ્ટ્વા સાત્યકિમાહવે ।
દ્રૌણિરભ્યદ્રવદ્રાજન્વધાય કૃતનિશ્ચયઃ ॥

તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય શૈનેયસ્ય રથં પ્રતિ ।
ભૈમસેનિઃ સુસઙ્ક્રુદ્ધઃ પ્રત્યમિત્રમવારયત્ ॥

કાર્ષ્ણાયસં મહાઘોરમૃક્ષચર્મપરિચ્છદમ્ ।
મહાન્તં રથમાસ્થાય ત્રિંશન્નલ્વાન્તરાન્તરમ્ ॥

વિક્ષિપ્તયન્ત્રસન્નાહં મહામેઘૌઘનિઃસ્વનમ્ ।
યુક્તં ગજનિભૈર્વાહૈર્ન હયૈર્નાપિ વારણૈઃ ॥

વિક્ષિપ્તપક્ષચરણવિવૃતાક્ષેણ કૂજતા ।
ધ્વજેનોચ્છ્રિતદણ્ડેન ગૃધ્રરાજેન રાજિતમ્ ॥

લોહિતાર્દ્રપતાકં તુ આન્ત્રમાલાવિભૂષિતમ્ ।
અષ્ટચક્રસમાયુક્તમાસ્થાય વિપુલં રથમ્ ॥

શૂલમુદ્ગરધારિણ્યા શૈલપાદપહસ્તયા ।
રક્ષસાં ઘોરરૂપાણામક્ષૌહિણ્યા સમાવૃતઃ ॥

તમુદ્યતમહાચાપં નિશામ્ય વ્યથિતા નૃપાઃ ।
યુગાન્તકાલસમયે દણ્ડહસ્તમિવાન્તકમ્ ॥

તતસ્તં ગિરિશૃઙ્ગાભં ભીમરૂપં ભયાવહમ્ ।
દંષ્ટ્રાકરાલોગ્રમુખં શઙ્કુકર્ણં મહાહનુમ્ ॥

ઊર્ધ્વકેશં વિરૂપાક્ષં દીપ્તાસ્યં નિમ્નિતોદરમ્ ।
મહાશ્વભ્રગલદ્વારં કિરીટચ્છન્નમૂર્ધજમ્ ॥

ત્રાસનં સર્વભૂતાનાં વ્યાત્તાનનભિવાન્તકમ્ ।
વીક્ષ્ય દીપ્તમિવાયાન્તં રિપુવિક્ષોભકારિણમ્ ॥

તમુદ્યતમહાચાપં રાક્ષસેન્દ્રં ઘટોત્કચમ્ । ભયાર્દિતા પ્રચુક્ષોભ પુત્રસ્ય તવ વાહિની ।
વાયુના ક્ષોભિતાવર્તા ગઙ્ગેવોર્ધ્વતરઙ્ગિણી ॥

ઘટોત્કચપ્રયુક્તેન સિંહનાદેન ભીષિતાઃ ।
પ્રસુસ્રુવુર્ગજા મૂત્રં વિવ્યથુશ્ચ નરા ભૃશમ્ ॥

તતોઽશ્મવૃષ્ટિરત્યર્થમાસીત્તત્ર સમન્તતઃ ।
સન્ધ્યાકાલાધિકબલૈઃ પ્રયુક્તા રાક્ષસૈઃ ક્ષિતૌ ॥

આયસાનિ ચ ચક્રાણિ ભુશુણ્ડ્યઃ પ્રાસતોમરાઃ ।
પતન્ત્યવિરતાઃ શૂલાઃ શતઘ્ન્યઃ પટ્ટસાસ્તથા ॥

તદુગ્રમતિરૌદ્રં ચ દૃષ્ટ્વા યુદ્ધં નરાધિપાઃ ।
તનયાસ્તવ કર્ણશ્ચ વ્યથિતાઃ પ્રાદ્રવન્દિશઃ ॥

તત્રૈકોઽસ્ત્રબલશ્લાઘી દ્રૌણિર્માની ન વિવ્યથે ।
વ્યધમચ્ચ શરૈર્માયાં ઘટોત્કચવિનિર્ભિતામ્ ॥

વિહતાયાં તુ માયાયામમર્ષી સ ઘટોત્કચઃ । વિસસર્જ શરાન્ઘોરાંસ્તેઽશ્વત્થામાનમાવિશન્ ।
ભુજઙ્ગા ઇવ વેગેન વલ્મીકં ક્રોધમૂર્ચ્છિતાઃ ॥

તે શરા રુધિરાક્તાઙ્ગા ભિત્ત્વા શારદ્વતીસુતમ્ ।
વિવિશુર્ધરણીં શીઘ્રા રુક્મપુઙ્ખાઃ શિલાશિતાઃ ॥

અશ્વત્થામા તુ સઙ્ક્રુદ્ધો લઘુહસ્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
ઘટોત્કચમભિક્રુદ્ધં બિભેદ દશભિઃ શરૈઃ ॥

ઘટોત્કચોઽતિવિદ્ધસ્તુ દ્રોણપુત્રેણ મર્મસુ ।
ચક્રં શતસહસ્રારમગૃહ્ણાદ્વ્યથિતો ભૃશમ્ ॥

ક્ષુરાન્તં બાલસૂર્યાભં મણિવજ્રવિભૂષિતમ્ ।
અશ્વત્થામ્નિ સ ચિક્ષેપ ભૈમસેનિર્જિઘાંસયા ॥

વેગેન મહતા ગચ્છદ્વિક્ષિપ્તં દ્રૌણિના શરૈઃ ।
અભાગ્યસ્યેવ સઙ્કલ્પસ્તન્મોઘમપતદ્ભુવિ ॥

ઘટોત્કચસ્તતસ્તૂર્ણં દૃષ્ટ્વા ચક્રં નિપાતિતમ્ ।
દ્રૌણિં પ્રાચ્છાદયદ્બાણૈઃ સ્વર્ભાનુરિવ ભાસ્કરમ્ ॥

ઘટોત્કચસુતઃ શ્રીમાન્ભિન્નાઞ્જનચયોપમઃ ।
રુરોધ દ્રૌણિમાયાન્તં પ્રભઞ્જનમિવાદ્રિરાટ્ ॥

પૌત્રેણ ભીમસેનસ્ય શરૈરઞ્જનપર્વણા ।
બભૌ મેઘેન ધારાભિર્ગિરિર્મેરુરિવાવૃતઃ ॥

અશ્વત્થામા ત્વસમ્ભ્રાન્તો રુદ્રોપેન્દ્રેન્દ્રવિક્રમઃ ।
ધ્વજમેકેન બાણેન ચિચ્છેદાઞ્જનપર્વણઃ ॥

દ્વાભ્યાં તુ રથયન્તારૌ ત્રિભિશ્ચાસ્ય ત્રિવેણુકમ્ ।
ધનુરેકેન ચિચ્છેદ ચતુર્ભિશ્ચતુરો હયાન્ ॥

વિરથસ્યોદ્યતં હસ્તાદ્ધેમબિન્દુભિરાચિતમ્ ।
વિશિખેન સતીક્ષ્ણેન ખઙ્ગમસ્ય દ્વિધાઽકરોત્ ॥

ગદા હેમાઙ્ગદા રાજંસ્તૂર્ણં હૈડિમ્બિસૂનુના ।
ભ્રામ્યોત્ક્ષિપ્તાશરૈઃસાપિ દ્રૌણિનાભ્યાહતાઽપતત્ ॥

તતોઽન્તરિક્ષમુત્પ્લુત્ય કાલમેઘ ઇવોન્નદન્ ।
વવર્ષાઞ્જનપર્વા સ દ્રુમવર્ષં નભસ્તલાત્ ॥

તતો માયાધરં દ્રૌણિર્ઘટોત્કચસુતં દિવિ ।
માર્ગણૈરભિવિવ્યાધ ધનં સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ ॥

સોઽવતીર્ય પુરસ્તસ્થૌ રથે હેમવિભૂષિતે ।
મહીગત ઇવાત્યુગ્રઃ શ્રીમાનઞ્જનપર્વતઃ ॥

તમયસ્મયવર્માણં દ્રૌણિર્ભીમાત્મજાત્મજમ્ ।
જઘાનાઞ્જનપર્વાણં મહેશ્વર ઇવાન્ધકમ્ ॥

અથ દૃષ્ટ્વા હતં પુત્રમશ્વત્થામ્ના મહાબલમ્ ।
દ્રૌણેઃ સકાશમભ્યેત્ય રોષાત્પ્રસ્ફુરિતાધરઃ ॥

પ્રાહ વાક્યમસમ્ભ્રાન્તો વીરં શારદ્વતીસુતમ્ ।
દહન્તં પાણ્ડવાનીકં વનમગ્નિમિવોચ્છ્રિતમ્ ॥
ઘટોત્કચ ઉવાચ ।

તિષ્ઠતિષ્ઠ ન મે જીવન્દ્રોણપુત્ર ગમિષ્યસિ ।
ત્વામદ્ય નિહનિષ્યામિ ક્રૌઞ્ચમગ્નિસુતો યથા ॥
અશ્વત્થામોવાચ ।

ગચ્છ વત્સ સહાન્યૈસ્ત્વં યુધ્યસ્વામરવિક્રમ ।
ન હિ પુત્રેણ હૈડિમ્બ પિતા ન્યાય્યઃ પ્રબાધિતુમ્ ॥

કામં ખલુ ન રોષો મે હૈડિમ્બે વિદ્યતે ત્વયિ ।
કિં તુ રોષાન્વિતો જન્તુર્હન્યાદાત્માનમપ્યુત ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

શ્રુત્વૈતત્ક્રોધતામ્રાક્ષઃ પુત્રશોકસમન્વિતઃ ।
અશ્વત્થામાનમાયસ્તો ભૈમસેનિરભાષત ॥

કિમહં કાતરો દ્રૌણે પૃથગ્જન ઇવાહવે ॥
યન્માં ભીષયસે વાગ્ભિરસદેતદ્વચસ્તવ ॥

ભીમાત્ખલુ સમુત્પન્નઃ કુરૂણાં વિપુલે કુલે ।
પાણ્ડવાનામહં પુત્રઃ સમરેષ્વનિવર્તિનામ્ ॥

રક્ષસામધિરાજોઽહં દશગ્રીવસમો બલે ।
તિષ્ઠતિષ્ઠ ન મે જીવન્દ્રોણપુત્ર ગમિષ્યસિ ॥

યુદ્ધશ્રદ્ધામહં તેઽદ્ય વિનેષ્યામિ રણાજિરે ॥

ઇત્યુક્ત્વા ક્રોધતામ્રાક્ષો રાક્ષસઃ સુમહાબલઃ ।
દ્રૌણિમભ્યદ્રવત્ક્રુદ્ધો ગજેન્દ્રમિવ કેસરી ॥

રથાક્ષમાત્રૈરિષુભિરભ્યવર્ષદ્ધટોત્કચઃ ।
રથિનામૃષભં દ્રૌણિં ધારાભિરિવ તોયદઃ ॥

શરવૃષ્ટિં શરૈર્દ્રૌણિરપ્રાપ્તાં તાં વ્યશાતયત્ ।
તતોન્તરિક્ષે બાણાનાં સઙ્ગ્રામોઽન્ય ઇવાભવત્ ॥

અથાસ્ત્રસમ્મર્દકૃતૈર્વિસ્ફુલિઙ્ગૈસ્તદા બભૌ ।
વિભાવરીમુખે વ્યોમ ખદ્યોતૈરિવ ચિત્રિતમ્ ॥

નિશામ્ય નિહતાં માયાં દ્રૌણિના રણમાનિના ।
ઘટોત્કચસ્તતો માયાં સસર્જાન્તર્હિતઃ પુનઃ ॥

સોઽભવદ્ગિરિરત્યુચ્ચઃ શિખરૈસ્તરુસઙ્કટૈઃ ।
શૂલપ્રાસાસિમુસલજલપ્રસ્રવણો મહાન્ ॥

તમઞ્જનગિરિપ્રખ્યં દ્રૌણિર્દૃષ્ટ્વા મહીધરમ્ ।
પ્રપતદ્ભિશ્ચ બહુભિઃ શસ્ત્રસઙ્ઘૈર્ન વિવ્યથે ॥

તતો હસન્નિવ દ્રૌણિર્વજ્રમસ્ત્રમુદૈરયત્ ।
સ તે નાસ્ત્રૈણ શૈલેન્દ્રઃ ક્ષિપ્તઃ ક્ષિપ્રં વ્યનશ્યત ॥

તતઃ સ તોયદો ભૂત્વા નીલઃ સેન્દ્રાયુધો દિવિ ।
અશ્મવૃષ્ટિભિરત્યુગ્રો દ્રૌણિમાચ્છાદયદ્રણે ॥

અથ સન્ધાય વાયવ્યમસ્ત્રમસ્ત્રવિદાં વરઃ ।
વ્યધમદ્દ્રોણતનયો નીલમેઘં સમુત્થિતમ્ ॥

સ માર્ગણગણૈર્દ્રૌણિર્દિશઃ પ્રચ્છાદ્ય સર્વશઃ ।
શતં રથસહસ્રાણાં જઘાન દ્વિપદાં વરઃ ॥

સ દૃષ્ટ્વા પુનરાયાન્તં રથેનાયતકાર્મુકમ્ ।
ઘટોત્કચમસમ્ભ્રાન્તં રાક્ષસૈર્બહુભિર્વૃતમ્ ॥

સિંહશાર્દૂલસદૃશૈર્મત્તદ્વિરદવિક્રમૈઃ ।
ગજસ્થૈશ્ચ રથસ્થૈશ્ચ વાજિપૃષ્ઠગતૈરપિ ॥

વિકૃતાસ્યશિરોગ્રીવૈર્હિડિમ્બાનુચરૈઃ સહ ।
પૌલસ્ત્યૈર્યાતુધાનૈશ્ચ તામસૈશ્ચેન્દ્રવિક્રમૈઃ ॥

નાનાશસ્ત્રધરૈર્વીરૈર્નાનાકવચભૂષણૈઃ ।
મહાબલૈર્ભીમરવૈઃ સંરમ્ભોદ્વૃત્તલોચનૈઃ ॥

ઉપસ્થિતૈસ્તતો યુદ્ધે રાક્ષસૈર્યુદ્ધદુર્મદૈઃ ।
વિષણ્ણમભિસમ્પ્રેક્ષ્ય પુત્રં તે દ્રૌણિરબ્રવીત્ ॥

તિષ્ઠ દુર્યોધનાદ્ય ત્વં ન કાર્યઃ સમ્ભ્રમસ્ત્વયા ।
સહૈભિર્ભ્રાતૃભિર્વીરૈઃ પાર્થિવૈશ્ચેન્દ્રવિક્રમૈઃ ॥

નિહનિષ્યામ્યમિત્રાંસ્ત ન તવાસ્તિ પરાજયઃ ।
સત્યં તે પ્રતિજાનામિ પર્યાશ્વાસય વાહિનીમ્ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ

ન ત્વેતદદ્ભુતં મન્યે યત્તે મહદિદં મનઃ ।
અસ્માસુ ચ પરા ભક્તિસ્તવ ગૌતમિનન્દન ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

અશ્વત્થામાનમુક્ત્વૈવં તતઃ સૌબલમબ્રવીત્ ।
વૃતં રથસહસ્રેણ હયાનાં રણશોભિનામ્ ॥

ષષ્ટ્યા રથસહસ્રૈશ્ચ પ્રયાહિ ત્વં ધનઞ્જયમ્ ।
કર્ણશ્ચ વૃષસેનશ્ચ કૃપો નીલસ્તથૈવ ચ ॥

ઉદીચ્યાઃ કૃતવર્મા ચ પુરુમિત્રઃ સુતાપનઃ ।
દુઃશાસનો નિકુમ્ભશ્ચ કુણ્ડભેદી પરાક્રમઃ ॥

પૂરઞ્જયો દૃઢરથઃ પતાકી હેમકમ્પનઃ ।
શલ્યારુણીન્દ્રસેનાશ્ચ સઞ્જયો વિજયો જયઃ ॥

કમલાક્ષઃ પરક્રાથી જયવર્મા સુદર્શનઃ ।
એતે ત્વામનુયાસ્યન્તિ પત્તીનામયુતાનિ ષટ્ ॥

જહિ ભીમં યમૌ ચોભૌ ધર્મરાજં ચ માતુલ ।
અસુરાનિવ દેવેન્દ્રો જયાશા મે ત્વયિ સ્થિતા ॥

દારિતાન્દ્રૌણિના બાણૈર્ભૃશં વિક્ષતવિગ્રહાન્ ।
જહિ માતુલ કૌન્તેયાનસુરાનિવ પાવકિઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તો યયૌ શીઘ્રં પુત્રેણ તવ સૌબલઃ ।
પિપ્રીષુસ્તે સુતાન્રાજન્દિધક્ષુશ્ચૈવ પાણ્ડવાન્ ॥

અથ પ્રવવૃતે યુદ્ધં દ્રૌણિરાક્ષસયોર્મૃધે ।
વિભાવર્યાં સુતુમુલં શક્રપ્રહ્લાદયોરિવ ॥

તતો ઘટોત્કચો બાણૈર્દશભિર્ગૌતમીસુતમ્ ।
જઘાનોરસિ સઙ્ક્રુદ્ધૌ વિષાગ્નિપ્રતિમૈર્દૃઢૈઃ ॥

સ તૈરભ્યાહતો ગાઢં શરૈર્ભીમસુતેરિતૈઃ ।
ચચાલ રથમધ્યસ્થો વાતોદ્ધૂત ઇવ દ્રુમઃ ॥

ભૂયશ્ચાઞ્જલિકેનાથ માર્ગણેન મહાપ્રભમ્ ।
દ્રૌણિહસ્તસ્થિતં ચાપં ચિચ્છેદાશુ ઘટોત્કચઃ ॥

તતોઽન્યદ્દ્રૌણિરાદય ધનુર્ભારસહં મહત્ ।
વવર્ષ વિશિખાંસ્તીક્ષ્ણાન્વારિધારા ઇવામ્બુદઃ ॥

તતઃ શારદ્વતીપુત્રઃ પ્રેષયામાસ ભારત ।
સુવર્ણપુઙ્ખાઞ્છત્રુઘ્નાન્ખચરાન્ખચરં પ્રતિ ॥

તદ્બાણૈરર્દિતં યૂથં રક્ષસાં પીનવક્ષસામ્ ।
સિંહૈરિવ બભૌ મત્તં ગજાનામાકુલં કુલમ્ ॥

વિધમ્ય રાક્ષસાન્બાણૈઃ સાશ્વસૂતરથદ્વિપાન્ ।
દદાહ ભગવાન્વહ્નિર્ભૂતાનીવ યુગક્ષયે ॥

સ દગ્ધ્વાઽક્ષૌહિણીં બામૈર્નૈરૃતીં રુરુચે નૃપ ।
પુરેવ ત્રિપુરં દગ્ધ્વા દિવિ દેવો મહેશ્વરઃ ॥

યુગાન્તે સર્વભૂતાનિ દગ્ધ્વેવ વસુરુલ્બણઃ ।
રરાજ જયતાં શ્રેષ્ઠો દ્રોણપુત્રસ્તવાહિતાન્ ॥

તતો ઘટોત્કચઃ ક્રુદ્ધો રક્ષસાં ભીમકર્મણામ્ ।
દ્રૌણિં હતેતિ મહતીં ચોદયામાસ તાં ચમૂમ્ ॥

ઘટોત્કચસ્ય તામાજ્ઞાં પ્રતિગૃહ્યાથ રાક્ષસાઃ ।
દંષ્ટ્રોજ્જ્વલા મહાવક્ત્રા ઘોરરૂપા ભયાનકાઃ ॥

વ્યાત્તાનના ઘોરજિહ્વાઃ ક્રોધતામ્રેક્ષણા ભૃશમ્ ।
સિંહનાદેન મહતા નાદયન્તો વસુન્ધરામ્ ॥

હન્તુમભ્યદ્રવન્દ્રૌણિં નાનાપ્રહરણાયુધાઃ ।
શક્તીઃ શતઘ્નીઃ પરિઘાનશનીઃ શૂલપટ્ટશાન્ ॥

ખઙ્ગાન્ગદાભિણ્ડિપાલાન્મુસલાનિ પરશ્વથાન્ ।
પ્રાસાનસીંસ્તોમરાંશ્ચ કણપાન્કમ્પનાઞ્છિતાન્ ॥

સ્થૂલાન્ભુશુણ્ડ્યશ્મગદાસ્થૂણાન્કાર્ષ્ણ્યાયસાંસ્તથા ।
મુદ્ગરાઁશ્ચ મહાઘોરાન્સમરે શત્રુદારણાન્ ॥

દ્રૌણિમૂર્ધન્યસન્ત્રસ્તા રાક્ષસા ભીમવિક્રમાઃ ।
ચિક્ષિપુઃ ક્રોધતામ્રાક્ષાઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

તચ્છસ્ત્રવર્ષં સુમહદ્દ્રોણપુત્રસ્ય મૂર્ધનિ ।
પતમાનં સમીક્ષ્યાઽથ યોધાસ્તે વ્યથિતાઽભવન્ ॥

દ્રોણપુત્રસ્તુ વિક્રાન્તસ્તદ્વર્ષં ઘોરમુચ્છ્રિતમ્ ।
શરૈર્વિધ્વંસયામાસ વજ્રકલ્પૈઃ શિલાશિતૈઃ ॥

તતોઽન્યૈર્વિશિખૈસ્તૂર્ણં સ્વર્ણપુઙ્ખૈર્મહામનાઃ ।
નિજઘ્ને રાક્ષસાન્દ્રૌણિર્દિવ્યાસ્ત્રપ્રતિમન્ત્રિતૈઃ ॥

તદ્બાણૈરર્દિતં યૂથં રક્ષસાં પીનવક્ષસામ્ ।
સિંહૈરિવ બભૌ મત્તં ગજાનામાકુલં કુલમ્ ॥

તે રાક્ષસાઃ સુસઙ્ક્રુદ્ધા દ્રોણપુત્રેણ તાડિતાઃ ।
ક્રુદ્ધાઃ સ્મ પ્રાદ્રવન્દ્રૌણિં જિઘાંસન્તો મહાબલઃ ॥

તત્રાદ્ભુતમિમં દ્રૌણિર્દર્શયામાસ વિક્રમમ્ ।
અશક્યં કર્તુમન્યેન સર્વભૂતેષુ ભારત ॥

યદેકો રાક્ષસીં સેનાં ક્ષણાદ્દ્રૌણિર્મહાસ્ત્રવિત્ ।
દદાહ જ્વલિતૈર્બાણૈ રાક્ષસેન્દ્રસ્ય પશ્યતઃ ॥

સ હત્વા રાક્ષસાનીકં રરાજ દ્રૌણિરાહવે ।
યુગાન્તે સર્વભૂતાનિ સંવર્તક ઇવાનલઃ ॥

તં દહન્તમનીકાનિ શરૈરાશીવિષોપમૈઃ ।
તેષુ રાજસહસ્રેષુ પાણ્ડવેયેષુ ભારત ॥

નૈનં નિરીક્ષિતું કશ્ચિદશક્નોદ્દ્રૌણિમાહવે ।
ઋતે ઘટોત્કચાદ્વીરાદ્રાક્ષસેન્દ્રાન્મહાબલાત્ ॥

સ પુનર્ભરતશ્રેષ્ઠ ક્રોધાદુદ્ધાન્તલોચનઃ ।
તલં તલેન સંહત્ય સન્દશ્ય દશનચ્છદમ્ ॥

સ્વ સૂતમબ્રવીત્ક્રુદ્ધો દ્રોણપુત્રાય માં વહ ।
સ યયૌ ઘોરરૂપેણ સુપતાકેન ભાસ્વતા ॥

દ્વૈરથં દ્રોણપુત્રેણ પુનરપ્યરિસૂદનઃ ।
સ વિનદ્ય મહાનાદં સિંહવદ્ભીમવિક્રમઃ ॥

ચિક્ષેપાવિદ્ધ્ય સઙ્ગ્રામે દ્રોણપુત્રાય રાક્ષસઃ ।
અષ્ટઘણ્ટાં મહાઘોરામશનિં દેવનિર્મિતામ્ ॥

તામવપ્લુત્ય જગ્રાહ દ્રૌણિર્ન્યસ્ય રથે ધનુઃ ।
ચિક્ષેપ ચૈનાં તસ્યૈવ સ્યન્દનાત્સોઽવપ્લુપ્લુવે ॥

સાશ્વસૂતધ્વજં યાનં ભસ્મ કૃત્વા મહાપ્રભા ।
વિવેશ વસુધાં ભિત્ત્વા સાઽશનિર્ભૃશદારુણા ॥

દ્રૌણેસ્તત્કર્મ દૃષ્ટ્વા તુ સર્વભૂતાન્યપૂજયન્ ।
યદપ્લુત્ય જગ્રાહ ઘોરાં શઙ્કરનિર્મિતામ્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નરથં ગત્વા ભૈમસેનિસ્તતો નૃપ । ધનુર્ઘોરં સમાદાય મહદિન્દ્રાયુધોપમમ્ ।
મુમોચ નિશિતાન્બાણાન્પુનર્દ્રૌણેર્મહોરસિ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ત્વસમ્ભ્રાન્તો મુમોચાશીવિષોપમાન્ ।
સુવર્ણપુઙ્ખાન્વિશિખાન્દ્રોણપુત્રસ્ય વક્ષસિ ॥

તતો મુમોચ નારાચાન્દ્રૌણિસ્તાંશ્ચ સહસ્રશઃ ।
તાવપ્યગ્નિશિખપ્રખ્યૈર્જુઘ્નતુસ્તસ્ય માર્ગણાન્ ॥

અતિતીવ્રં મહદ્યુદ્ધં તયોઃ પુરુષસિંહયોઃ ।
યોધાનં પ્રીતિજનનં દ્રૌણેશ્ચ ભરતર્ષભ ॥

તતો રથસહસ્રેણ દ્વિરદાનાં શતૈસ્ત્રિભિઃ ।
ષડ્ભિર્વાજિસહસ્રૈશ્ચ ભીમસ્તં દેશમાગમત્ ॥

તતો ભીમાત્મજં રક્ષો ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ચ સાનુગમ્ ।
અયોધયત ધર્માત્મા દ્રૌણિરક્લિષ્ટવિક્રમઃ ॥

તત્રાદ્ભુતતમં દ્રૌણિર્દર્શયામાસ વિક્રમમ્ ।
અશક્યં કર્તુમન્યેન સર્વભૂતેષુ ભારત ॥

નિમેષાન્તરમાત્રેણ સાશ્વસૂતરથદ્વિપામ્ ।
અક્ષૌહિણીં રાક્ષસાનાં શિતૈર્બાણૈરશાતયત્ ॥

મિષતો ભીમસેનસ્ય હૈડિમ્બેઃ પાર્ષતસ્ય ચ ।
યમયોર્ધર્મપુત્રસ્ય વિજયસ્યાચ્યુતસ્ય ચ ॥

પ્રગાઢમઞ્જોગતિભિર્નારાચૈરભિતાડિતાઃ ।
નિપેતુર્દ્વિરદા ભૂમૌ સશૃઙ્ગા ઇવ પર્વતાઃ ॥

નિકૃત્તૈર્હસ્તિહસ્તૈશ્ચ વિચલદ્ભિરિતસ્તતઃ ।
રરાજ વસુધા કીર્ણા વિસર્પદ્ભિરિવોરગૈઃ ॥

ક્ષિપ્તૈઃ કાઞ્ચનદણ્ડૈશ્ચ નૃપચ્છત્રૈઃ ક્ષિતિર્બભૌ ।
દ્યૌરિવોદિતચન્દ્રાર્કા ગ્રહાકીર્ણા યુગક્ષયે ॥

પ્રવૃદ્ધધ્વજમણ્ડૂકાં ભેરીવિસ્તીર્ણકચ્છપામ્ ॥
છત્રહંસાવલીજુષ્ટાં ફેનચામરમાલિનીમ્ ॥

કઙ્કગૃઘ્રમહાગ્રાહાં નૈકાયુધઝષાકુલામ્ ।
વિસ્તીર્ણગજપાષાણાં હતાશ્વમકરાકુલામ્ ॥

રથક્ષિપ્તમહાવપ્રાં પતાકારુચિરદ્રુમામ્ ।
શરમીનાં મહારૌદ્રાં પ્રાસશક્ત્યૃષ્ટિડુણ્ડુભામ્ ॥

મજ્જામાંસમહાપઙ્કાં કબન્ધાવર્જિતોડુપામ્ ।
કેશશૈવલકલ્માષાં ભીરૂણાં કશ્મલાવહામ્ ॥

નાગેન્દ્રહયયોધાનાં શરીરવ્યયસમ્ભવામ્ ।
શોણિતૌઘમહાઘોરાં દ્રૌણિઃ પ્રાવર્તયન્નદીમ્ ॥

યોધાર્તરવનિર્ઘોષાં ક્ષતજોર્મિસમાકુલામ્ ।
પ્રયાન્તીં સુમહાઘોરાં યમરાષ્ટ્રમહોદધિમ્ ॥

નિહત્ય રાક્ષસાન્બાણૈર્દ્રૌણિર્હૈડિમ્બિમાર્દયત્ ।
પુનરપ્યતિસઙ્ક્રુદ્ધઃ સવૃકોદરપાર્ષતાન્ ॥

સ નારાચગણૈઃ પાર્થાન્દ્રૌણિર્વિદ્ધા મહાબલઃ ।
જઘાન સુરથં નામ દ્રુપદસ્ય સુતં વિભુઃ ॥

પુનઃ શત્રુઞ્જયં નામ દ્રુપદસ્યાત્મજં રણે ।
બલાનીકં જયાનીકં જયાશ્વં ચાભિજઘ્નિવાન્ ॥

શ્રુતાહ્વયં ચ રાજાનં દ્રૌણિર્નિન્યે યમક્ષયમ્ ।
ત્રિભિશ્ચાન્યૈઃ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સુપુઙ્ખૈર્હેમમાલિનમ્ ॥

જઘાન સ પૃષધ્રં ચ ચન્દ્રસેનં ચ મારિષ ।
કુન્તિભોજસુતાંશ્ચાસૌ દશભિર્દશ જઘ્નિવાન્ ॥

અસ્વત્થામા સુસઙ્ક્રુદ્ધઃ સન્ધાયોગ્રમજિહ્મગમ્ । મુમોચાકર્ણપૂર્ણેન ધનુષા શરમુત્તમમ્ ।
યમદણ્ડોપમં ઘોરમુદ્દિશ્યાશુ ઘટોત્કચમ્ ॥

સ ભિત્ત્વા હૃદયં તસ્ય રાક્ષસસ્ય મહાશરઃ ।
વિવેશ વસુધાં શીઘ્રં સપુઙ્ખઃ પૃથિવીપતે ॥

તં હતં પતિતં જ્ઞાત્વા ધૃષ્ટદ્યુમ્નો મહારથઃ ।
દ્રૌણેઃ સકાશાદ્રાજેન્દ્ર વ્યપનિન્યે રથોત્તમમ્ ॥

તતઃ પરાઙ્મુખનૃપં સૈન્યં યૌધિષ્ઠિરં નૃપ । પરાજિત્ય રણે વીરો દ્રોણપુત્રો નનાદ હ ।
પૂજિતઃ સર્વભૂતેષુ તવ પુત્રૈશ્ચ ભારત ॥

અથ શરશતભિન્નકૃત્તદેહૈ-- ર્હતપતિતૈઃ ક્ષણદાચરૈઃ સમન્તાત્ ।
નિધનમુપગતૈર્મહી કૃતાઽભૂ-- દ્ગિરિશિખરૈરિવ દુર્ગમાઽતિરૌદ્રા ॥

તં સિદ્ધગન્ધર્વપિશાચસઙ્ઘા નાગાઃ સુપર્ણાઃ પિતરો વયાંસિ ।
રક્ષોગણા ભૂતગણાશ્ચ દ્રૌણિ-- મપૂજયન્નપ્સરસઃ સુરાશ્ચ ॥