મહાભારત · અધ્યાય 7.154

તદુદીર્ણં રથાશ્વૌઘં બલં તવ જનાધિપ ।
પાણ્ડુસેનામતિક્રમ્ય યોધયામાસ સર્વતઃ ॥

પાઞ્ચાલાઃ કુરવશ્ચૈવ યોધયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
યમરાષ્ટ્રાય મહતે પરલોકાય દીક્ષિતાઃ ॥

શૂરાઃ શૂરૈઃ સમાગમ્ય શરતોમરશક્તિભિઃ ।
વિવ્યધુઃ સમરેઽન્યોન્યં નિન્યુશ્ચૈવ યમક્ષયમ્ ॥

રથિનાં રથિભિઃ સાર્ધં રુધિરસ્રાવદારુણમ્ ।
પ્રાવર્તત મહદ્યુદ્ધં નિઘ્નતામિતરેતરમ્ ॥

વારણાશ્ચ મહારાજ સમાસાદ્ય પરસ્પરમ્ ।
વિષાણૈર્દારયામાસુઃ સુસઙ્ક્રુદ્ધા મદોત્કટાઃ ॥

હયારોહાન્હયારોહાઃ પ્રાસશક્તિપરશ્વથૈઃ ।
બિભિદુસ્તુમુલે યુદ્ધે પ્રાર્થયન્તો મહદ્યશઃ ॥

પત્તયશ્ચ મહાબાહો શતશઃ શસ્ત્રપાણયઃ ।
અન્યોન્યમાર્દયન્રાજન્નિત્યં યત્તાઃ પરાક્રમે ॥

ગોત્રાણાં નામધેયાનાં કુલાનાં ચૈવ મારિષ ।
શ્રવણાદ્ધિ વિજાનીમઃ પાઞ્ચાલાન્કુરુભિઃ સહ ॥

તેઽન્યોન્યં સમરે યોધાઃ શરશક્તિપરશ્વથૈઃ ।
પ્રૈષયન્પરલોકાય વિચરન્તો હ્યભીતવત્ ॥

શરૈર્દશ દિશો રાજંસ્તેષાં મુક્તૈઃ સહસ્રશઃ ।
ન ભ્રાજન્તે યથા પૂર્વં ભાસ્કરસ્ય ચ નાશનાત્ ॥

તથા પ્રયુધ્યમાનેષુ પાણ્ડવેયેષુ ભારત ।
દુર્યોધનો મહારાજ વ્યવાગાહત તદ્બલમ્ ॥

સૈન્ધવસ્ય વધેનૈવ ભૃશં દુઃખસમન્વિતઃ ।
મર્તવ્યમિતિ સઞ્ચિન્ત્ય પ્રાવિશચ્ચ દ્વિષદ્બલમ્ ॥

નાદયન્રથઘોષેણ કમ્પયન્નિવ મેદિનીમ્ ।
અભ્યવર્તત પુત્રસ્તે પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ ॥

સ સન્નિપાતસ્તુમુલસ્તસ્ય તેષાં ચ ભારત ।
અભવત્સર્વસૈન્યાનામભાવકરમો મહાન્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

તથા હતેષુ સૈન્યેષુ તથા કૃચ્છ્રગતઃ સ્વયમ્ ।
કચ્ચિદ્દુર્યોધનઃ સૂત નાકાર્ષીત્પૃષ્ઠતો રણમ્ ॥

એકસ્ય ચ બહુનાં ચ સન્નિપાતો મહાનભૂત્ ।
વિશેષતો હિ નૃપતેર્વિષમં પ્રતિભાતિ મે ॥

સોઽત્યન્તસુખસંવૃદ્ધો રક્ષ્યો લોકસ્ય ચેશ્વરઃ ।
એકો બહૂન્સમાસાદ્ય કચ્ચિન્નાસીત્પરાઙ્મુખઃ ॥

દ્રોણઃ કર્ણઃ કૃપશ્ચૈવ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ ।
નાવારયન્કથં યુદ્ધે રાજાનં રાજ્યકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

સર્વોપાયૈર્હિ યુદ્ધેષુ રક્ષિતવ્યો મહીપતિઃ ।
એષા નીતિઃ પરા યુદ્ધે દૃષ્ટા તત્ર મનીષિભિઃ ॥

પ્રવિષ્ટે વૈ મમ સુતે પરેષાં વૈ મહદ્બલમ્ ।
મામકા રથિનાં શ્રેષ્ઠાઃ કિમકુર્વત સ્̤અઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

રાજન્સઙ્ગ્રામમાશ્ચર્યં પુત્રસ્ય તવ ભારત ।
એકસ્ય ચ બહૂનાં ચ શૃણુ મે બ્રુવતો ધ્રુવમ્ ॥

દ્રોણેન વાર્યમાણોઽસૌ કર્ણેન ચ કૃપેણ ચ ।
પ્રાવિશત્પાણ્ડવીં સેનાં મકરઃ સાગરં યથા ॥

કિરન્નિષુસહસ્રાણિ તત્રતત્ર તથાતથા ।
પાઞ્ચાલાન્પાણ્ડવાંશ્ચૈવ વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

યથોદયગતઃ સૂર્યો રશ્મિભિર્નાશયેત્તમઃ ।
તથા પુત્રસ્તવ બલં નાશયત્તન્મહાબલઃ ॥

યથા મધ્યન્દિને સૂર્યં પ્રતપન્તં ગભસ્તિભિઃ । તથા તવ સુતં મધ્યે પ્રતપન્તં શરાર્ચિભિઃ ।
ન શેકુર્ભારતં યુદ્ધે પાણ્ડવાઃ સમુદીક્ષિતુમ્ ॥

પલાયનકૃતોત્સાહા નિરુત્સાહા દ્વિષજ્જયે ।
પર્યધાવન્ત પાઞ્ચાલા વધ્યમાના મહાત્મના ॥

રુક્મપુઙ્ખૈઃ પ્રસન્નાગ્રૈસ્તવ પુત્રેણ ધન્વિના ।
અર્દ્યમાનાઃ શરૈસ્તૂર્ણં ન્યપતન્પાણ્ડુસૈનિકાઃ ॥

વ્યદ્રવંશ્ચ ભયાદ્યોધા દૃષ્ટ્વા તં પરમાહવે ।
વ્યાત્તાનનમિવ પ્રાપ્તમન્તકં પ્રાણહારિણમ્ ॥

ન તાદૃશં રમે કર્મ કૃતવન્તસ્તુ તાવકાઃ ।
યાદૃશં કૃતવાન્રાજા પુત્રસ્તવ વિશામ્પતે ॥

પુત્રેણ તવ સા સેના પાણ્ડવી મથિતા રણે ।
નલિની દ્વિરદેનેવ સમન્તાત્ફુલ્લપઙ્કજા ॥

ક્ષીણતોયાનિલાર્કાભ્યાં હતત્વિડિવ પદ્મિની ।
બભૂવ પાણ્ડવી સેના તવ પુત્રસ્ય તેજસા ॥

પાણ્ડુસેનાં હતાં દૃષ્ટ્વા તવ પુત્રેણ ભારત ।
ભીમસેનપુરોગાસ્તુ પાઞ્ચાલાઃ સમુપાદ્રવન્ ॥

સ ભીમસેનં દશભિર્માદ્રીપુત્રૌ ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ ।
વિરાટદ્રુપદૌ ષડ્ભિઃ શતેન ચ શિખણ્ડિનમ્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ચ સપ્તત્યા ધર્મપુત્રં ચ સપ્તભિઃ ।
કેકયાંશ્ચૈવ ચેદીંશ્ચ બહુભિર્નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

સાત્વતં પઞ્ચભિર્વિદ્ધા દ્રૌપદેયાંસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ ।
ઘટોત્કચં ચ સમરે વિદ્ધ્વા સિંહ ઇવાનદત્ ॥

શતશશ્ચાપરાન્યોધાન્સદ્વિપાંશ્ચ મહારણે ।
શરૈરવચકર્તોગ્રૈઃ ક્રુદ્ધોઽન્તક ઇવ પ્રજાઃ ॥

સા તેન પાણ્ડવી સેના વધ્યમાના શિલીમુખૈઃ ।
તવ પુત્રેણ સઙ્ગ્રામે વિદુદ્રાવ નરાધિપ ॥

તં તપન્તમિવાદિત્યં કુરુરાજં મહાહવે ।
નાશકન્વીક્ષિતું રાજન્પાણ્ડુપુત્રસ્ય સૈનિકાઃ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા કુપિતો રાજસત્તમ ।
અભ્યધાવત્કુરુપતિં તવ પુત્રં જિઘાંસયા ॥

તાવુભૌ યુધિ કૌરવ્યૌ સમીયતુરરિન્દમૌ ।
સ્વાર્થહેતોઃ પરાક્રાન્તૌ દુર્યોધનયુધિષ્ઠિરૌ ॥

તતો દુર્યોધનઃ ક્રુદ્ધઃ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
વિવ્યાધ દશભિસ્તૂર્ણં ધ્વજં ચિચ્છેદ ચેષુણા ॥

ઇન્દ્રસેનં ત્રિભિશ્ચૈવ લલાટે જઘ્નિવાન્નૃપ ।
સારથિં દયિતં રાજ્ઞઃ પાણ્ડવસ્ય મહાત્મનઃ ॥

ધનુશ્ચ પુનરન્યેન ચકર્તાસ્ય મહારથઃ ।
ચતુર્ભિશ્ચતુરશ્ચૈવ બાણૈર્વિવ્યાધ વાજિનાઃ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરઃ ક્રુદ્ધો નિમેષાદિવ કાર્મુકમ્ ।
અન્યદાદાય વેગેન કૌરવં પ્રત્યવારયત્ ॥

તસ્ય તાન્નિઘ્નતઃ શત્રૂન્રુક્મપૃષ્ઠં મહદ્ધનુઃ ।
ભલ્લાભ્યાં પણ્ડવો જ્યેષ્ઠસ્ત્રિધા ચિચ્છેદ મારિષ ॥

વિવ્યાધ ચૈનં દશભિઃ સમ્યગસ્તૈઃ શિતૈઃ શરૈઃ ।
મર્મ ભિત્ત્વા તુ તે સર્વે સંલગ્નાઃ ક્ષિતિમાવિશન્ ॥

તતઃ પરિવૃતા યોધાઃ પરિવવ્રુર્યુધિષ્ઠિરમ્ ।
વૃત્રેણ સહ યુધ્યન્તં યદ્વદ્દેવાઃ શતક્રતુમ્ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા તવ પુત્રસ્ય મારિષ । શરં ચ સૂર્યરશ્મ્યાભમત્યુગ્રમનિવારણમ્ ।
હા હતોઽસીતિ રાજાનમુક્ત્વાઽમુઞ્ચદ્યુધિષ્ઠિરઃ ॥

સ તેનાકર્ણમુક્તેન વિદ્ધો બાણેન કૌરવઃ ।
નિષસાદ રથોપસ્થે ભૃશં સમ્મૂઢચેતનઃ ॥

તતઃ પાઞ્ચાલ્યસેનાનાં ભૃશમાસીદ્રવો મહાન્ ।
હતો રાજેતિ રાજેન્દ્ર મુદિતાનાં સમન્તતઃ ॥

બાણશબ્દરવશ્ચોગ્રઃ શુશ્રુવે તત્ર મારિષ ।
અથ દ્રોણો દ્રુતં તત્ર પ્રત્યદૃશ્યત સંયુગે ॥

હૃષ્ટો દુર્યોધનશ્ચાપિ દૃઢમાદાય કાર્મુકમ્ ।
તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ રાજાનં બ્રુવન્પાણ્ડવમભ્યયાત્ ॥

પ્રત્યુદ્યયુસ્તં ત્વરિતાઃ પાઞ્ચાલા જયગૃદ્ધિનઃ । તાન્દ્રોણઃ પ્રતિજગ્રાહ પરીપ્સન્કુરુસત્તમમ્ ।
ચણ્ડવાતઃ સમુદ્વૂતો મેઘાનમ્બુમુચો યથા ॥

તતો રાજન્મહાનાસીત્સઙ્ગ્રામો ભૂરિવર્ધનઃ ।
તાવકાનાં પરેષાં ચ સમેતાનાં યુયુત્સયા ॥