મહાભારત · અધ્યાય 7.149

તસ્મિન્વિનિહતે વીરે સૈન્ધવે સવ્યસાચિના ।
મામકા યદકુર્વન્ત તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥

પશ્યતાં સર્વસૈન્યાનાં મામકાનાં મહારણે ।
અહન્યત કથં યુદ્ધે સૈન્ધવઃ સવ્યસાચિના ॥

કથં દ્રૌણિકૃપૈર્ગુપ્તઃ કર્ણેન ચ મહારણે ।
ફલ્ગુનાગ્નિમુખં ઘોરં પ્રવિષ્ટઃ સાધુ સૈન્ધવઃ ॥

તસ્મિન્હતે મહેષ્વાસે મન્દાત્મા સ સુયોધનઃ ।
ભ્રાતૃબિઃ સહિતઃ સૂત કિમકાર્ષીદનન્તરમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

સૈન્ધવં નિહતં દૃષ્ટ્વા રણે પાર્થેન ભારત ।
અમર્ષવશમાપન્નઃ કૃપઃ શારદ્વતસ્તતઃ ॥

મહતા શરવર્ષેણ પાણ્ડવં સમવાકિરત્ ।
દ્રૌણિશ્ચાભ્યદ્રવદ્રાજન્રથમાસ્થાય ફલ્ગુનમ્ ॥

તાવેતૌ રથિનાં શ્રેષ્ઠૌ રથાભ્યાં રથસત્તમૌ ।
ઉભાવુભયતસ્તીક્ષ્ણૈર્વિશિખૈરભ્યવર્ષતામ્ ॥

સ તથા શરવર્ષાભ્યાં સુમહદ્ધ્યાં મહાભુજઃ ।
પીડ્યમાનઃ પરામાર્તિમગમદ્રથિનાં વરઃ ॥

સોઽજિઘાંસુર્ગુરું સઙ્ખ્યે ગુરોસ્તનયમેવ ચ ।
ચકારાચાર્યકં તત્ર કુન્તીપુત્રો ધનઞ્જયઃ ॥

અસ્ત્રૈરસ્ત્રાણિ સંવાર્ય દ્રૌણેઃ શારદ્વતસ્ય ચ ।
મન્દવેગાનિષૂંસ્તાભ્યામજિઘાંસુરવાસૃજત્ ॥

તેન નાતિભૃશં ત્રસ્તૌ વિશિખૈર્ભૃશપીડિતૌ ।
બહુત્વાત્તુ પરામાર્તિં શરાણાં તાવગચ્છતામ્ ॥

અથ શારદ્વતો રાજન્કૌન્તેયશરપીડિતઃ ।
અવાસીદદ્રથોપસ્થે મૂર્ચ્છામભિજગામ હ ॥

વિહ્વલં તમભિજ્ઞાય ભર્તારં શરપીડિતમ્ ।
હતોઽયમિતિ ચ જ્ઞાત્વા સારથિસ્તમપાવહત્ ॥

તસ્મિન્ભગ્ને મહારાજ કૃપે શારદ્વતે યુધિ ।
અશ્વત્થામાપ્યપાયાસીત્પાણ્ડવેયાદ્રથાન્તરમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા શારદ્વતં પાર્થો મૂર્ચ્છિતં શરપીડિતમ્ । ધિગ્ધિઙ્મામિતિ ચૈવોક્ત્વા કૃપણં પર્યદેવયત્ ।
અશ્રુપૂર્ણમુખો દીનો વચનં ચેદમબ્રવીત્ ॥

પશ્યન્નિદં મહાપ્રાજ્ઞઃ ક્ષત્તા રાજાનમુક્તવાન્ ।
કુલાન્તકરણે પાપે જાતમાત્રે સુયોધને ॥

નીયતાં પરલોકાય સાધ્વયં કુલપાંસનઃ ।
અસ્માદ્ધિ કુરુમુખ્યાનાં મહદુત્પત્સ્યતે ભયમ્ ॥

તદિદં સમનુપ્રાપ્તં વચનં સત્યવાદિનઃ ।
તત્કૃતે હ્યદ્ય પશ્યામિ શરતલ્પગતં ગુરુમ્ ॥

ધિગસ્તુ ક્ષાત્રમાચારં ધિગસ્તુ બલપૌરુષમ્ ।
કો હિ બ્રાહ્મણમાચાર્યમભિદ્રુહ્યેત માદૃશઃ ॥

ઋષિપુત્રો મમાચાર્યો દ્રોણસ્ય પરમઃ સખા ।
એષ શેતે રથોપસ્થે કૃપો મદ્બાણપીડિતઃ ॥

અકામયાનેન મયા વિશિખૈરર્દિતો ભૃશમ્ ।
અવસીદન્રથોપસ્થે પ્રાણાન્પીડયતીવ મે ॥

પુત્રશોકાભિતપ્તેન શરૈરભ્યર્દિતેન ચ ।
અભ્યસ્તો બહુભિર્બાણૈર્દશધર્મગતેન વૈ ॥

શરાર્દિતઃ સ હિ મયા પ્રેક્ષમાણો મહાદ્યુતિઃ । શોચયત્યેષ નિયતં ભૂયઃ પુત્રવધાદ્ધિ મામ્ ।
કૃપણં સ્વરથે સન્નં પશ્ય કૃષ્ણ યથાગતમ્ ॥

ઉપાકૃત્ય તુ વૈ વિદ્યામાચાર્યેભ્યો નરર્ષભાઃ ।
પ્રયચ્છન્તીહ યે કામાન્દેવત્વમુપયાન્તિ તે ॥

યે ચ વિદ્યામુપાદાય ગુરુભ્યઃ પુરુષાધમાઃ ।

ઘ્નન્તિ તાનેવ દુર્વૃત્તાસ્તે વૈ નિરયગામિનઃ ॥

તદિદં નરકાયાદ્ય કૃતં કર્મ મયા ધ્રુવમ્ ।
આચાર્યં શરવર્ષેણ રથે સાદયતા કૃપમ્ ॥

યત્તત્પૂર્વમુપાકુર્વન્નસ્ત્રં મામબ્રવીત્કૃપઃ ।
ન કથઞ્ચન કૌરવ્ય પ્રહર્તવ્યં ગુરાવિતિ ॥

તદિદં વચનં સાધોરાચાર્યસ્ય મહાત્મનઃ ।
નાનુષ્ઠિતં તમેવાજૌ વિશિખૈરભિવર્ષતા ॥

નમસ્તસ્મૈ સુપૂજ્યાય ગૌતમાયાપલાયિને ।
ધિગસ્તુ મમ વાર્ષ્ણેય યદસ્મૈ પ્રહરામ્યહમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તથા વિલપમાને તુ સવ્યસાચિનિ તં પ્રતિ । *તતો રાજન્હૃષ્ટીકેશઃ સન્ઙ્ગામશિરસિ સ્થિતમ્ ।
તીર્ણપ્રતિજ્ઞં બીભત્સું પરિષ્વજ્યૈનમબ્રવીત્ ॥

દિષ્ઠ્યા સમ્પાદિતા જિષ્ણો પ્રતિજ્ઞા મહતી ત્વયા ।
દિષ્ટ્યા વિનિહતઃ પાપો વૃદ્ધક્ષત્રઃ સહાત્મજઃ ॥

ધાર્તરાષ્ટ્રબલં પ્રાપ્ય દેવસેનાપિ ભારત ।
સીદેત સમરે જિષ્ણો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

ન તં પશ્યામિ લોકેષુ ચિન્તયન્પુરુષં ક્વચિત્ ।
ત્વદૃતે પુરુષવ્યાઘ્ર ય એતદ્યોધયેદ્બલમ્ ॥

મહાપ્રભાવા બહવસ્ત્વયા તુલ્યાધિકાપિ વા ।
સમેતાઃ પૃથિવીપાલા ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય કારણાત્ ॥

તે ત્વાં પ્રાપ્ય રણે ક્રુદ્ધા નાભ્યવર્તન્ત દંશિતાઃ ।
તવ વીર્યં બલં ચૈવ રુદ્રશક્રાન્તકોપમમ્ ॥

નેદૃશં શક્નુયાત્કશ્ચિદ્રમે કર્તું પરાક્રમમ્ ।
યાદૃશં કૃતવાનદ્ય ત્વમેકઃ શત્રુતાપનઃ ॥

એવમેવ હતે કર્ણે સાનુબન્ધે દુરાત્મનિ ।
વર્ધયિષ્યામિ ભૂયસ્ત્વાં વિજિતારિં હતદ્વિષમ્ ॥

તમર્જુનઃ પ્રત્યુવાચ પ્રસાદાત્તવ માધવ ।
પ્રતિજ્ઞેયં મયા તીર્ણા વિબુધૈરપિ દુસ્તરા ॥

અનાશ્ચાર્યો જયસ્તેષાં યેષાં નાથોઽસિ કેશવ ।
ત્વત્પ્રસાદાન્મહીં કૃત્સ્નાં સમ્પ્રાપ્સ્યતિ યુધિષ્ઠિરઃ ॥

તવૈષ ભારો ધાર્ષ્ણેય તવૈવ વિજયઃ પ્રભો ।
વર્ધનીયાસ્તવ વયં પ્રેષ્યાશ્ચ મધુસૂદન ॥

એવમુક્તસ્તતઃ કૃષ્ણઃ શનકૈર્વાહયન્હયાન્ ।
દર્શયામાસ પાર્થાય ક્રૂરમાયોધનં મહત્ ॥
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ।

પ્રાર્થયન્તો જયે યુદ્ધે પ્રથિતં ચ મહદ્યશઃ ।
પૃથિવ્યાં શેરતે શૂરાઃ પાર્થિવાસ્ત્વચ્છરૈર્હતાઃ ॥

વિકીર્ણશસ્ત્રાભરણા વિપન્નાશ્વરથદ્વિપાઃ ।
સઞ્છિન્નભિન્નમર્માણો વૈક્લવ્યં પરમં ગતાઃ ॥

સસત્વા ગતસત્વાશ્ચ પ્રભયા પરયા યુતાઃ ।
સજીવા ઇવ લક્ષ્યન્તે ગતસત્વા નરાધિપાઃ ॥

તેષાં શરૈઃ સ્વર્ણપુઙ્ખૈઃ શસ્ત્રૈશ્ચ વિવિધૈઃ શિતૈઃ ।
વાહનૈરાયુધૈશ્ચૈવ સમ્પૂર્ણાં પશ્ય મેદિનીમ્ ॥

વર્મભિશ્ચર્મભિર્હારૈઃ શિરોભિશ્ચ સકુણ્ડલૈઃ ।
ઉષ્ણીષૈર્મકુટૈઃ સ્રગ્ભિશ્ચૂડામણિભિરમ્બરૈઃ ॥

કણ્ઠસૂત્રૈરઙ્ગદૈશ્ચ નિષ્કૈરપિ ચ સપ્રભૈઃ ।
અન્યૈશ્ચાભરણૈશ્ચિત્રૈર્ભાતિ ભારત મેદિની ॥

[અનુકર્ષૈરુપાસઙ્ગૈઃ પતાકાભિર્ધ્વજૈસ્તથા ।
ઉપસ્કરૈરધિષ્ઠાનૈરીષાદણ્ડકબન્ધુરૈઃ ॥

ચક્રૈઃ પ્રમથિતૈશ્ચિત્રૈરક્ષૈશ્ચ બહુધા રણે ।
યુગૈર્યોક્ત્રૈઃ કલાપૈશ્ચ ધનુર્ભિઃ સાયકૈસ્તથા ॥

પરિસ્તોમૈઃ કુથાભિશ્ચ પરિઘૈરઙ્કુશૈસ્તથા ।
શક્તિભિર્ભિણ્ડિપાલૈશ્ચ તૂણૈઃ શૂલૈઃ પરશ્વથૈઃ ॥

પ્રાસૈશ્ચ તોમરૈશ્ચૈવ કુન્તૈર્યષ્ટિભિરેવ ચ ।
શતઘ્નીભિર્ભુશુણ્ડીભિઃ ખઙ્ગૈઃ પરશુભિસ્તથા ॥

મુસલૈર્મુદ્ગરૈશ્ચૈવ ગદાભિઃ કુણપૈસ્તથા ।
સુવર્ણવિકૃતાભિશ્ચ કશાભિર્ભરતર્ષભ ॥

ઘણ્ટાભિશ્ચ ગજેન્દ્રાણાં ભાણ્ડૈશ્ચ વિવિધૈરપિ । સ્રગ્ભિશ્ચ નાનાભરણૈર્બસ્ત્રૈશ્ચૈવ મહાધનૈઃ ।
અપવિદ્ધૈર્બભૌ ભૂમિર્ગ્રહૈર્દ્યૌરિવ શારદી ॥

પૃથિવ્યાં પૃથિવીહેતોઃ પૃથિવીપતયો હતાઃ ।
પૃથિવીમુપગુહ્યાઙ્ગૈઃ સુપ્તાઃ કાન્તામિવ પ્રિયામ્ ॥

ઇમાંશ્ચ ગિરિકૂટાભાન્નાગાનૈરાવતોપમાન્ । ક્ષરતઃ શોણિતં ભૂરિ શસ્ત્રચ્છેદદરીમુખૈઃ ।
દરીમુખૈરિવ ગિરીન્ગૈરિકામ્બુપરિસ્રવાન્ ॥

તાંશ્ચ બાણહતાન્વીર પશ્ય નિષ્ટનતઃ ક્ષિતૌ ।
હયાંશ્ચ પતિતાન્પશ્ય સ્વર્ણભાણ્ડવિભૂષિતાન્ ॥

ગન્ધર્વનગરાકારાન્રથાંશ્ચ નિહતેશ્વરાન્ ।
છિન્નધ્વજપતાકાક્ષાન્વિચક્રાન્હતસારથીન્ ॥

નિકૃત્તકૂબરયુગાન્ભગ્નેષાન્બન્ધુરાન્પ્રભો ।
પશ્ય પાર્થ હયાન્ભૂમૌ વિમાનોપમદર્શનાન્ ॥

પત્તીંશ્ચ નિહતાન્વીર શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।
ધનુર્ભૃતશ્ચર્મભૃતઃ શયાનાન્રુધિરોક્ષિતાન્ ॥

મહીમાલિઙ્ગ્ય સર્વાઙ્ગૈઃ પાંસુધ્વસ્તશિરોરુહાન્ ।
પશ્ય યોધાન્મહાબાહો ત્વચ્છરૈર્ભિન્નવિગ્રહાન્ ॥

નિપાતિતદ્વિપરથાજિસઙ્કુલ-- મસૃગ્વસાપિશિતસમૃદ્ધકર્દમમ્ ।
નિશાચરશ્વવૃકપિશાચમોદનં મહીતલં નરવર પશ્ય દુર્દૃશમ્ ॥

ઇદમ્મહત્ત્વય્યુપપદ્યતે પ્રભો રણાજિરે કર્મ યશોઽભિવર્ધનમ્ ।
શતક્રતૌ ચાપિ ચ દેવસત્તમે મહાહવે જઘ્નુષિ દૈત્યદાનવાન્ ॥ ]
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવં સન્દર્શયન્કૃષ્ણો રણભૂમિં કિરીટિને ।
સ્વૈઃ સમેતઃ સમુદિતૈઃ પાઞ્ચજન્યં વ્યનાદયત્ ॥

સાત્યકિઃ પાર્થમભ્યાયાદ્ભીમસેનશ્ચ પાણ્ડવઃ ।
યુધામન્યૂત્તમૌજૌ ચ પાઞ્ચાલસ્યાત્મજાવુભૌ ॥

તે નિવાર્ય શરૈર્દ્રૌણિં કર્ણં ચ સહ ભૂમિપૈઃ ।
આગચ્છન્રથિનશ્ચૈવ યત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ॥

સ દર્શયન્નેવ કિરીટિનેઽરિહા જનાર્દનસ્તામરિભૂમિમઞ્જસા ।
અજાતશત્રું સમુપેત્ય પાણ્ડવં નિવેદયામાસ હતં જયદ્રથમ્ ॥