મહાભારત · અધ્યાય 7.145

તદવસ્થે હે તસ્મિન્ભૂરિશ્રવસિ કૌરવે ।
યથા ભૂયોઽભવદ્યુદ્ધં તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ભૂરિશ્રવસિ સઙ્ક્રાન્તે પરલોકાય ભારત ।
વાસુદેવં મહાબાહુરર્જુનઃ સમચૂચુદત્ ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

ચોદયાશ્વાન્ભૃશં કૃષ્ણ યતો રાજા જયદ્રથઃ । [શ્રૂયતે પુણ્ડરીકાક્ષ ત્રિષુ ધર્મેષુ વર્તતે.]
પ્રતિજ્ઞાં સફલાં ચાપિ કર્તુમર્હસિ મેઽનઘ ॥

અસ્તમેતિ મહાબાહો ત્વરમાણો દિવાકરઃ ॥

એતદ્ધિ પુરુષવ્યાઘ્ર મહદબ્યુદ્યતં મયા ।
કાર્યં સંરક્ષ્યતે ચૈષ કુરુસેનામહારથૈઃ ॥

યથા નાભ્યેતિ સૂર્યોઽસ્તં યથા સત્યં ભવેદ્વચઃ ।
ચોદયાશ્વાંસ્તથા કૃષ્ણ યથા હન્યાં જયદ્રથમ્ ॥

તતઃ કૃષ્ણો મહાબાહુરશ્વાન્રજતસન્નિભાન્ ।
હયજ્ઞશ્ચોદયામાસ જયદ્રથવધં પ્રતિ ॥

તં પ્રયાન્તમમોઘેષુમુત્પતદ્ભિરિવાશુગૈઃ ।
ત્વરમાણા મહારાજ સેનામુખ્યાઃ સમાદ્રવન્ ॥

દુર્યોધનશ્ચ કર્ણશ્ચ વૃષસેનોઽથ મદ્રરાટ્ ।
અશ્વત્થામા કૃપશ્ચૈવ સ્વયમેવ ચ સૈન્ધવઃ ॥

સમાસાદ્ય ચ બીભત્સુઃ સૈન્ધવં સમુપસ્થિતમ્ ।
નેત્રાભ્યાં ક્રોધદીપ્તાભ્યાં સમ્પ્રૈક્ષન્નિર્દહન્નિવ ॥

યથાગ્નિરિન્ધનેદ્ધૌ વૈ ક્રોધેન્ધનસમીરિતઃ ।
સૈન્ધવસ્ય મુખં ત્યક્ત્વા કર્ણઃ સાત્વતમભ્યયાત્ ॥

ઉપાયાન્તં* તુ રાધેયં દૃષ્ટ્વા પાર્થો મહારથઃ ।
પ્રહસન્દેવકીપુત્રમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

એષ પ્રયાત્યાધિરથિઃ સાત્યકેઃ સ્યન્દનં પ્રતિ ।
ન મૃષ્યતિ હતં નૂનં ભૂરિશ્રવસમાહવે ॥

યત્ર યાત્યેષ તત્ર ત્વં ચોદયાશ્વાઞ્જનાર્દન ।
ન સૌમદત્તિપદવીં ગમયેત્સાત્યકિં વૃષઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તો મહાબાહુઃ કેશવઃ સવ્યસાચિના ।
પ્રત્યુવાચ મહાતેજાઃ કાલયુક્તમિદં વચઃ ॥

અલમેષ મહાબાહુઃ કર્ણાયૈકોઽપિ પાણ્ડવ ।
કિં પુનર્દ્રૌપદેયાભ્યાં સહિતઃ સાત્વતર્ષભઃ ॥

ન ચ તાવત્ક્ષમઃ પાર્થ તવ કર્ણેન સઙ્ગરઃ । પ્રજ્વલન્તી મહોલ્કેવ તિષ્ઠત્યસ્મિન્હિ વાસવી ।
ત્વદર્થં પૂજ્યમાનૈષા રક્ષ્યતે પરવીરહન્ ॥

ન કર્ણં પ્રાકૃતં મન્યે તેન યોદ્ધું ન સામ્પ્રતમ્ ।
યઃ કર્ણો બલવાનેષ શક્તોઽસ્માઞ્જેતુમોજસા ॥

કર્ણસ્યૈષ મહાન્દોષો યદ્દૂયેન પદેપદે ।
પ્રમાદાચ્ચ ઘૃણિત્વાચ્ચ તેન શોચિતિ મે મનઃ ॥

અતઃ કર્ણઃ પ્રયાત્વત્ર સાત્વતસ્ય યથા તથા ।
અહં જ્ઞાસ્યામિ કૌન્તેય કાલમસ્ય દુરાત્મનઃ ॥

યત્રૈનં વિશિખૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ પાતયિષ્યસિ ભૂતલે ।
તદા ગન્તાસિ પાર્થ ત્વં તેન યોદ્ધું દુરાત્મના ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

યોઽસૌ કર્ણેન વીરસ્ય વાર્ષ્ણેયસ્ય સમાગમઃ ।
હતે તુ ભૂરિશ્રવસિ તદ્યુદ્ધમભવત્કથમ્ ॥

સાત્યકિશ્ચાપિ વિરથઃ કં સમારૂઢવાન્રથમ્ ।
ચક્રરક્ષૌ ચ પાઞ્ચાલ્યૌ તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

હન્ત તે કથયિષ્યામિ યથાવૃત્તં મહારણે । પશ્યતાં સર્વસૈન્યાનાં કેશવાર્યુનયોરપિ ।
શુશ્રૂષસ્વ સ્થિરો ભૂત્વા દુરાચરિતમાત્મનઃ ॥

xxમેવ હિ કૃષ્ણસ્ય મનોગતમિદં પ્રભો ।
વિજેતવ્યો યથા વીરઃ સાત્યકિઃ સૌમદત્તિના ॥

અતીતાનાગતે રાજન્સ હિ વેત્તિ જનાર્દનઃ । તતઃ સૂતં સમાહૂય દારુકં સન્દિદેશ હ ।

રથો મે યુજ્યતાં કલ્યમિતિ રાજન્મહાબાલઃ ॥ ન હિ દેવા ન ગન્ધર્વા ન યક્ષોરગરાક્ષસાઃ ।
માનવા વાઽપિ જેતારઃ કૃષ્ણયોઃ સન્તિ કેચન ।

પિતામહપુરોગાશ્ચ દેવાઃ સિદ્ધાશ્ચ તં વિદુઃ ।
તયોઃ પ્રભાવમતુલં શૃણુ યુદ્ધં તુ તત્તથા ॥

સાત્યકિં વિરથં દૃષ્ટ્વા કર્ણં ચાભ્યુદ્યતં રણે ।
દધ્મૌ શઙ્ખં મહાનાદમાર્ષભેણાથ માધવઃ ॥

દારુકોઽવેત્ય સન્દેશં શ્રુત્વા શઙ્ખસ્ય ચ સ્વનમ્ ।
રથમન્વાનયત્તસ્મૈ સુપર્ણોચ્છ્રિતકેતનમ્ ॥

સ કેશવસ્યાનુમતે રથં દારુકસંયુતમ્ ।
આરુરોહ શિનેઃ પૌત્રો જ્વલનાદિત્યસન્નિભમ્ ॥

કામગૈઃ શૈવ્યસુગ્રીવમેઘપુષ્પવલાહકૈઃ ।
હયોદગ્રૈર્મહાવેગૈર્હેમભાણ્ડવિભૂષિતૈઃ ॥

યુક્તં સમારુહ્ય ચ તં વિમાનપ્રતિમં રથમ્ ।
અભ્યદ્રવત રાધેયં પ્રવપન્સાયકાન્બહૂન્ ॥

ચક્રરક્ષાવપિ તદા યુધામન્યૂત્તમૌજસૌ ।
ધનઞ્જયરથં હિત્વા રાધેયં પ્રત્યુદીયતુઃ ॥

રાધેયોઽપિ મહારાજ શરવર્ષં સમુત્સૃજન્ ।
અભ્યદ્રવત્સુસઙ્ક્રુદ્ધો રણે શૈનેયમચ્યુતમ્ ॥

નૈવ દૈવં ન ગાન્ધર્વં નાસુરં ન ચ રાક્ષસમ્ । તાદૃશં ભુવિ નો યુદ્ધં દિવિ વા શ્રુતમિત્યુત ।
ઉપારસત તત્સૈન્યં સરથાશ્વનરદ્વિપમ્ ॥

તયોર્દૃષ્ટ્વા મહારાજ કર્મ સમ્મૂઢચેતસઃ ।
સર્વે ચ સમપશ્યન્ત તદ્યુદ્ધમતિમાનુષમ્ ॥

તયોર્નૃવરયો રાજન્સારથ્યં દારુકસ્ય ચ ॥

ગતપ્રત્યાગતાવૃત્તૈર્મણ્ડલૈઃ સન્નિવર્તનૈઃ ।
સારથેસ્તુ રથસ્થસ્ય કાશ્યપેયસ્ય વિસ્મિતાઃ ॥

નભસ્તલગતાશ્ચૈવ દેવગાન્ધર્વદાનવાઃ ।
અતીવાવહિતા દ્રષ્ટું કર્ણશૈનેયયો રણમ્ ॥

મિત્રાર્થે તૌ પરાક્રાન્તૌ શુષ્મિણૌ સ્પર્ધિનૌ રમે ॥

કર્ણશ્ચામરસઙ્કાશો યુયુધાનશ્ચ સાત્યકિઃ ।
અન્યોન્યં તૌ મહારાજ શરવર્ષૈરવર્ષતામ્ ॥

પ્રમમાથ શિનેઃ પૌત્રં કર્ણઃ સાયકવૃષ્ટિભિઃ ।
અમૃષ્યમાણો નિધનં કૌરવ્યજલસન્ધયોઃ ॥

કર્ણઃ શોકસમાવિષ્ટો મહોરગ ઇવ શ્વસન્ । સ શૈનેયં રણે ક્રુદ્ધઃ પ્રદહન્નિવ ચક્ષુષા ।
અભ્યધાવત વેગેન પુનઃપુનરરિન્દમ ॥

તં તુ સક્રોધમાલોક્ય સાત્યકિઃ પ્રત્યયુધ્યત ।
મહતા શરવર્ષેણ ગજં પ્રતિગજો યથા ॥

તૌ સમેતૌ નરવ્યાઘ્રૌ વ્યાઘ્રાવિવ તરસ્વિનૌ ।
અન્યોન્યં સન્તતક્ષાતે રણેઽનુપમવિક્રમૌ ॥

તતઃ કર્ણં શિનેઃ પૌત્રઃ સર્વપારસવૈઃ શરૈઃ ।
બિભેદ સર્વગાત્રેષુ પુનઃપુનરરિન્દમ ॥

સારથિં ચાસ્ય ભલ્લેન રથનીડાદપાતયત્ ।
અશ્વાંશ્ચ ચતુરઃ શ્વેતાન્નિજઘાન શિતૈઃ શરૈઃ ॥

છિત્ત્વા ધ્વજં રથં ચૈવ શતધા પુનર્ષર્ષભ ।
ચકાર વિરથં કર્ણં તવ પુત્રસ્ય પશ્યતઃ ॥

તતો વિમનસો રાજંસ્તાવકાસ્તે મહારથાઃ । વૃષસેનઃ કર્ણસુતઃ શલ્યો મદ્રાધિપસ્તથા ।

દ્રોણપુત્રશ્ચ શૈનેયં સર્વતઃ પર્યવારયન્ ॥
તતઃ પર્યાકુલં સર્વં ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન ॥

તથા સાત્યકિના વીરે વિરથે સૂતજે કૃતે ।
હાહાકારસ્તતો રાજન્સર્વસૈન્યેષ્વભૂન્મહાન્ ॥

કર્ણોઽપિ વિરથો રાજન્સાત્વતેન કૃતઃ શરૈઃ ।
દુર્યોધનરથં તૂર્ણમારુરોહ વિનિઃશ્વસન્ ॥

માનયંસ્તવ પુત્રસ્ય બાલ્યાત્પ્રભૃતિ સૌહૃદમ્ ।
કૃતાં રાજ્યપ્રદાનેન પ્રતિજ્ઞાં પરિપાલયન્ ॥

તથા તુ વિરથં કર્ણં પુત્રાંશ્ચ પરિપાલયન્ ॥
દુઃશાસનમુખાન્વીરાન્નાવધીત્સાત્યકિર્વશી ॥

રક્ષન્પ્રતિજ્ઞાં ભીમેન પાર્થેન ચ પુરાકૃતામ્ ।
વિરથાન્વિહ્વલાંશ્ચક્રે ન તુ પ્રાણૈર્વ્યયોજયત્ ॥

ભીમસેનેન તુ વદઃ પુત્રાણાં તે પ્રતિશ્રુતઃ ।
અનુદ્યૂતે ચ પાર્થેન વધઃ કર્ણસ્ય સંશ્રુતઃ ॥

વધે ત્વકુર્વન્યત્નં તે તસ્ય કર્ણમુખાસ્તદા ।
નાશક્નુવંસ્તતો હન્તું સાત્યકિં પ્રવરા રથાઃ ॥

દ્રૌણિશ્ચ કૃતવર્મા ચ તથૈવાન્યે મહારથાઃ । નિર્જિતા ધનુષૈકેન શતશઃ ક્ષત્રિયર્ષભાઃ ।
કાઙ્ક્ષતા પરલોકં ચ ધર્મરાજસ્ય ચ પ્રિયમ્ ॥

કૃષ્ણયોઃ સદૃશો વીર્યે સાત્યકિઃ શત્રુતાપનઃ ।
જિતવાન્સર્વસૈન્યાનિ તાવકાનિ હસન્નિવ ॥

કૃષ્ણો વાઽપિ ભવેલ્લોકે પાર્થો બાઽપિ ધનુર્ધરઃ ।
શૈનેયો વા નરવ્યાઘ્ર ચતુર્થસ્તુ ન વિદ્યતે ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

અજય્યં વાસુદેવસ્ય રથમાસ્થાય સાત્યકિઃ । વિરથં કૃતવાન્કર્ણં વાસુદેવસમો યુધિ ।
દારુકેણ સમાયુક્તઃ સ્વબાહુબલદર્પિતઃ ॥

કચ્ચિદન્યં સમારૂઢઃ સાત્યકિઃ શત્રુતાપનઃ । એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું કુશલો હ્યસિ ભાષિતુમ્ ।
અસહ્યં તમહં મન્યે તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્યથાવૃત્તં રથમન્યં મહામતિઃ ।
દારુકસ્યાનુજસ્તૂર્ણં કલ્પનાવિદિકલ્પિતમ્ ॥

આયસૈઃ કાઞ્ચનૈશ્ચાપિ પટ્ટૈઃ સન્નદ્ધકૂબરમ્ ।
તારાસહસ્રખચિતં સિંહધ્વજપતાકિનમ્ ॥

અશ્વૈર્વાતજવૈર્યુક્તં હેમભાણ્ડપરિચ્છદૈઃ ।
સૈન્ધવૈરિન્દુસઙ્કાશૈઃ સર્વશબ્દાતિગૈર્દૃઢૈઃ ॥

ચિત્રકાઞ્ચનસન્નાહૈર્વાજિમુખ્યૈર્વિશામ્પતે ।
ઘણ્ટાજાલાકુલરવં શક્તિતોમરવિદ્યુતમ્ ॥

યુક્તં સાઙ્ગ્રામિકૈર્દ્રવ્યૈર્બહુશસ્ત્રપરિચ્છદૈઃ ।
રથં સમ્પાદયામાસ મેઘગમ્ભીરનિઃસ્વનમ્ ॥

તં સમારુહ્ય શૈનેયસ્તવ સૈન્યમુપાદ્રવત્ ।
દારુકોઽપિ યથાકામં પ્રયયૌ કેશવાન્તિકમ્ ॥

કર્ણસ્યાપિ રથં રાજઞ્શઙ્ખગોક્ષીરપાણ્ડુરૈઃ ।
ચિત્રકાઞ્ચનસન્નાહૈઃ સદશ્વૈર્વેગવત્તરૈઃ ॥

હેમકક્ષ્યાધ્વજોપેતં ક્લૃપ્તયન્ત્રપતાકિનમ્ । અગ્ર્યં રથં સુયન્તારં બહુશસ્ત્રપરિચ્છદમ્ ।
ઉપાજહ્રુસ્તમાસ્થાય કર્ણોઽપ્યભ્યદ્રવદ્રિપૂન્ ॥

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ।
ભૂયશ્ચાપિ નિબોધેમં તવાપન્નયજં ક્ષયમ્ ॥

એકત્રિંશત્તવ સુતા ભીમસેનેન પાતિતાઃ ।
દુર્મુખં પ્રમુખે કૃત્વા સતતં ચિત્રયોધિનમ્ ॥

શતશો નિહતાઃ શૂરાઃ સાત્વતેનાર્જુનેન ચ । ભીષ્મં પ્રમુખતઃ કૃત્વા ભગદત્તં ચ ભારત ।
એવમેષ ક્ષયો વૃત્તો રાજન્દુર્મન્ત્રિતે તવ ॥