મહાભારત · અધ્યાય 7.142

તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય સાત્વતં યુદ્ધદુર્મદમ્ ।
ક્રોધાદ્ભૂરિશ્રવા રાજન્સહસા સમુપાદ્રવત્ ॥

તમબ્રવીન્મહારાજ કૌરવ્યઃ શિનિપુઙ્ગવમ્ ।
અદ્ય પ્રાપ્તોઽપિ દિષ્ટ્યા મે ચક્ષુર્વિષયમિત્યુત ॥

ચિરાભિલષિતં કામમહં પ્રાપ્સ્યામિ સંયુગે ।
ન હિ મે મોક્ષ્યસે જીવન્યદિ નોત્સૃજસે રણમ્ ॥

અદ્ય ત્વાં સમરે હત્વા નિત્યં શૂરાભિમાનિનમ્ ।
નન્દયિષ્યામિ દાશાર્હ કુરુરાજં સુયોધનમ્ ॥

અદ્ય મદ્બાણનિર્દગ્ધં પતિતં ધરણીતલે ।
દ્રક્ષ્યતસ્ત્વાં રણે વીરૌ સહિતૌ કેશવાર્જુનૌ ॥

અદ્ય ધર્મસુતો રાજા શ્રુત્વા ત્વાં નિહતં મયા ।
સવ્રીડો ભવિતા સદ્યો યેનાસીહ પ્રવેશિતઃ ॥

અદ્ય મે વિક્રમં પાર્થો વિજ્ઞાસ્યતિ ધનઞ્જયઃ ।
ત્વયિ ભૂમૌ વિનિહતે શયાને રુધિરોક્ષિતે ॥

ચિરાભિલષિતો હ્યેષ ત્વયા સહ સમાગમઃ ।
પુરા દેવાસુરે યુદ્ધે શક્રસ્ય બલિના યથા ॥

અદ્ય યુદ્ધં મહાઘોરં તવ દાસ્યામિ સાત્વત ।
તતો જ્ઞાસ્યસિ તત્ત્વેન મદ્વીર્યબલપૌરુષમ્ ॥

અદ્ય સંયમનીં યાતા મયા ત્વં નિહતો રણે ।
યથા રામાનુજેનાજૌ રાવણિર્લક્ષ્મણેન હ ॥

અદ્ય કૃષ્ણશ્ચ પાર્થશ્ચ ધર્મરાજશ્ચ માધવ ।
હતે ત્વયિ નિરુત્સાહારણં ત્યક્ષ્યન્ત્યસંશયમ્ ॥

અદ્ય તેઽપચિતિં કૃત્વા શિતૈર્માધવ સાયકૈઃ ।
તત્સ્ત્રિયો નન્દયિષ્યામિ યે ત્વયા નિહતા રણે ॥

મચ્ચક્ષુર્વિષયે પ્રાપ્તો ન ત્વં માધવ મોક્ષ્યસે ।
સિંહસ્ય વિષયં પ્રાપ્તો યથા ક્ષુદ્રમૃગસ્તથા ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

યુયુધાનસ્તુ તં રાજન્પ્રત્યુવાચ હસન્નિવ ।
કૌરવેય ન સન્ત્રાસો વિદ્યતે મમ સંયુગે ॥

નાહં ભીષયિતું શક્યો વાઙ્માત્રેણ તુ કેવલમ્ ।
સ માં નિહન્યાત્સઙ્ગ્રામે યો માં કુર્યાન્નિરાયુધમ્ ॥

સમાસ્તુ શાશ્વતીર્હન્યાદ્યો માં હન્યાદ્ધિ સંયુગે ।
કિં વૃથોક્તેન બહુના કર્મણા તત્સમાચર ॥

શારદસ્યેવ મેઘસ્ય ગર્જિતં નિષ્ફલં હિતે ।
શ્રુત્વા ત્વદ્ગર્જિતં વીર હાસ્યં હિ મમ જાયતે ॥

ચિરકાલેપ્સિતં લોકે યુદ્ધમદ્યાસ્તુ કૌરવ । ત્વરતે મે મતિસ્તાત તવ યુદ્ધાભિકાઙ્ક્ષિણી ।
નાહત્વાઽહં નિવર્તિષ્યે ત્વામદ્ય પુરુષાધમ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

અન્યોન્યં તૌ તથા વાગ્ભિસ્તક્ષન્તૌ નરપુઙ્ગવૌ ।
જિઘાંસૂ પરમક્રુદ્ધભિજઘ્નતુરાહવે ॥

સમેતૌ તૌ મહેષ્વાસૌ શુષ્મિણૌ સ્પર્ધિનૌ રણે ।
દ્વિરદાવિવ સઙ્ક્રુદ્ધૌ વાસિતાર્થે મદોત્કટૌ ॥

ભૂરિશ્રવાઃ સાત્યકિશ્ચ વવર્ષતુરરિન્દમૌ ।
શરવર્ષાણિ ઘોરાણિ મેઘાવિવ પરસ્પરમ્ ॥

સૌમદત્તિસ્તુ શૈનેયં પ્રચ્છાદ્યેષુભિરાશુગૈઃ ।
જિઘાંસુર્ભરતશ્રેષ્ઠ વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

દશભિઃ સાત્યકિં વિદ્ધ્વા સૌમદત્તિરથાપરાન્ ।
મુમોચ નિશિતાન્બાણાઞ્જિઘાંસુઃ શિનિપુઙ્ગવં ॥

તાનસ્ય વિશિખાંસ્તીક્ષ્ણાનન્તરિક્ષે વિશામ્પતે ।
અપ્રાપ્તાનસ્ત્રમાયાભિરગ્રસત્સાત્યકિઃ પ્રભો ॥

તૌ પૃથક્શસ્ત્રવર્ષાભ્યામવર્ષેતાં પરસ્પરમ્ ।
ઉત્તમાભિજનૌ વીરૌ કુરુવૃષ્મિયશસ્કરૌ ॥

તૌ નખૈરિવ શાર્દૂલૌ દન્તૈરિવ મહાદ્વિપૌ ।
રથશક્તિભિરન્યોન્યં વિશિખૈશ્ચાપ્યકૃન્તતામ્ ॥

નિર્ભિદન્તૌ હિ ગાત્રાણિ વિક્ષરન્તૌ ચ શોણિતમ્ ।
વ્યષ્ટમ્ભયેતામન્યોન્યં પ્રાણદ્યૂતાભિદેવિનૌ ॥

એવમુત્તમકર્માણૌ કુરુવૃષ્ણિયશસ્કરૌ ।
પરસ્પરમયુધ્યેતાં વારણાવિવ યૂથપૌ ॥

તાવદીર્ઘેણ કાલેન બ્રહ્મલોકપુરસ્કૃતૌ ।
યિયાસન્તૌ પરં સ્થાનમન્યોન્યં સઞ્જગર્જતુઃ ॥

સાત્યકિઃ સૌમદત્તિશ્ચ શરવૃષ્ટ્યા પરસ્પરમ્ ।
હૃષ્ટવદ્ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં પશ્યતામભ્યવર્ષતામ્ ॥

સમ્પ્રૈક્ષન્ત જનાસ્તૌ તુ યુધ્યમાનૌ યુધામ્પતી ।
યૂથપૌ વાસિતાહેતોઃ પ્રયુદ્ધાવિવ કુઞ્જરૌ ॥

ભૂયોભૂયઃ શરૈ રાજંસ્તક્ષન્તૌ ક્રોધમૂર્ચ્છિતૌ ।
અયુધ્યેતાં મહારઙ્ગે વને કેસરિણાવિવ ॥

મર્મજ્ઞાવિવ સઙ્ક્રુદ્ધૌ જિઘાંસન્તૌ જગર્જતુઃ ।
વિમર્દન્તાવથાન્યોન્યં બલવજ્રધરાવિવ ॥

અથાન્યોન્યં પતાકાશ્ચ રથોપકરણાનિ ચ ।
સઞ્ચિચ્છિદતુરાયાન્તૌ બાણૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥

પુનશ્ચ શરવર્ષાભ્યામન્યોન્યમભિવર્ષતામ્ ।
ઉભૌ તુ જઘ્નતુસ્તૂર્ણમિતરેતરસારથી ॥

અન્યોન્યસ્ય હયાન્હત્વા ધનુષી વિનિકૃત્ય ચ ।
વિરથાવસિયુદ્ધાય સમેયાતાં મહારણે ॥

આર્ષભે ચર્મણી ચિત્રે પ્રગૃહ્ય વિપુલે શુભે ।
વિકોશૌ ચાપ્યસી કૃત્વા સમરે તૌ વિચેરતુઃ ॥

ચરન્તૌ વિવિધાન્માર્ગાન્મણ્ડલાનિ ચ ભાગશઃ । મુહુરાજઘ્નતુઃ ક્રુદ્ધાવન્યોન્યમરિમર્દનૌ ।
સખઙ્ગૌ ચિત્રવર્માણૌ સનિષ્કાઙ્ગદભૂષણૌ ॥

ભ્રાન્તમુદ્ધાન્તમાવિદ્ધમાપ્લુતં વિપ્લુતં સૃતમ્ ।
સમ્પાતં સમુદીર્ણં ચ દર્શયન્તૌ યશસ્વિનૌ ॥

અસિભ્યાં સમ્પ્રજહાતે પરસ્પરમરિન્દમૌ ।
ઉભૌ છિદ્રૈષિણૌ વીરાવુભૌ ચિત્રં વવલ્ગતુઃ ॥

દર્શયન્તાવુભૌ શિક્ષાં લાઘવં સૌષ્ઠવં તથા ।
રણે રણકૃતાં શ્રેષ્ઠાવન્યોન્યં પર્યકર્ષતામ્ ॥

મુહૂર્તમિવ રાજેન્દ્ર સમાહત્ય પરસ્પરમ્ ।
પશ્યતાં સર્વસૈન્યાનાં વીરાવાશ્વસતાં પુનઃ ॥

અસિભ્યાં ચર્મણી ચિત્રે શતચન્દ્રે નરાધિપ ।
નિકૃત્ય પુરુષવ્યાઘ્રૌ બાહુયુદ્ધં પ્રચક્રતુઃ ॥

વ્યૂઢોરસ્કૌ દીર્ઘભુજૌ નિયુદ્ધકુશલાવુભૌ ।
બાહુભિઃ સમસજ્જેતામાયસૈઃ પરિધૈરિવ ॥

તયો રાજન્ભુજાઘાતનિગ્રહપ્રગ્રહાસ્તથા ।
શિક્ષાબલસમુદ્ભૂતાઃ સર્વયોધપ્રહર્ષણાઃ ॥

તયોર્નૃવરયો રાજન્સમરે યુધ્યમાનયોઃ ।
ભીમોઽભવન્મહાશબ્દો વજ્રપર્વતયોરિવ ॥

દ્વિપાવિવ વિષાણાગ્રૈઃ શૃઙ્ગૈરિવ મહર્ષભૌ ।
ભુજયોક્રાવબન્ધૈશ્ચ શિરોભ્યાં ચાવઘાતનૈઃ ॥

પાદાવકર્ષસન્ધાનૈસ્તોમરાઙ્કશલાસનૈઃ ।
પાદોદરવિબન્ધૈશ્ચ ભૂમાવુદ્ધમણૈસ્તથા ॥

ગતપ્રત્યાગતાક્ષેપૈઃ પાતનોત્થાનસમ્પુતૈઃ ।
યુયુધાતે મહાત્માનૌ કુરુસાત્વતપુઙ્ગવૌ ॥

દ્વાત્રિંશત્કારણાનિ સ્યુર્યાનિ યુદ્ધાનિ ભારત ।
તાન્યદર્શયતાં તત્ર યુધ્યમાનૌ મહાબલૌ ॥

ક્ષીણાયુધે સાત્વતે યુધ્યમાને તતોઽબ્રવીદર્જુનં વાસુદેવઃ ।
પશ્યસ્વૈનં વિરથં યુધ્યમાનં રણે વરં સર્વધનુર્ધરાણામ્ ॥

સિન્ધુરાજવધે સક્તં પાર્થં કૃષ્ણોઽબ્રવીત્પુનઃ ।
સીદન્તં સાત્યકિં પશ્ય પાર્થૈનં પરિરક્ષ ચ ॥

પ્રવિષ્ટો ભારતીં ભિત્ત્વા તવ પાણ્ડવ પૃષ્ઠતઃ ।
યોધિતશ્ચ મહાવીર્યૈઃ સર્વૈર્ભારત ભારતૈઃ ॥

ધાર્તરાષ્ટ્રાશ્ચ યે મુખ્યા યે ચ મુખ્યા મહારથાઃ ।
નિહતા વૃષ્ણિવીરેણ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

પરિશ્રાન્તં યુધાં શ્રેષ્ઠં સમ્પ્રાપ્તો ભૂરિદક્ષિણઃ ।
યુદ્ધાકાઙ્ક્ષી સમાયાન્તં નૈતત્સમમિવાર્જુન ॥

તતો ભૂરિશ્રવાઃ ક્રુદ્ધઃ સાત્યકિં યુદ્ધદુર્મદઃ ।
ઉદ્યમ્યાભ્યાહનદ્રાજન્મત્તો મત્તમિવ દ્વિપમ્ ॥

તતો જલદનિર્ઘોષઃ સમીપે નૃપસત્તમ । હાહાકારો મહાનાસીત્સૈન્યાનાં ભરતર્ષભ ।
યદુદ્યમ્ય મહાબાહુઃ સાત્યકિં ન્યહનદ્ભુવિ ॥

રથસ્થયોર્દ્વયોર્યુદ્ધે ક્રુદ્ધયોર્યોધમુખ્યયોઃ ।
કેશવાર્યુનયો રાજન્સમરે પ્રેક્ષમાણયોઃ ॥

અથ કૃષ્ણો મહાબાહુરર્જુનં પ્રત્યભાષત ।
પશ્ય વૃષ્ણ્યન્ધકવ્યાઘ્રં સૌમદત્તિવશં ગતમ્ ॥

પરિશ્રાન્તં ગતં ભૂમૌ કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્ ।
તવાન્તેવાસિનં વીરં પાલયાર્જુન સાત્યકિમ્ ॥

ન વશં યજ્ઞશીલસ્ય ગચ્છેદેષ વરોઽર્જુન ।
ત્વત્કૃતે પુરુષવ્યાઘ્ર તદાઽશુ ક્રિયતાં વિભો ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

સ સિંહ ઇવ માતઙ્ગં વિકર્ષન્ભૂરિદક્ષિણઃ ।
વ્યરોચત કુરુશ્રેષ્ઠઃ સાત્વતપ્રવરં યુધિ ॥

અથાબ્રવીદ્ધૃષ્ટમના વાસુદેવં ધનઞ્જયઃ । પશ્ય વૃષ્ણિપ્રવીરેણ ક્રીડન્તં કુરુપુઙ્ગવમ્ ।
મહાદ્વિપેનેવ વને મત્તેન હરિયૂથપમ્ ॥

મામેવ ચ મહાબાહો પરિયાન્તિ મહારથાઃ ।
યથાશક્તિ યતન્તો માં યોધયન્તો જનાર્દન ॥

ધ્રુવં ચ યોધયામ્યેતાઞ્છિદ્રાન્વેષણતત્પરાન્ ।
રક્ષામિ સાત્યકિં ચૈવ સૌમદત્તિવશં ગતમ્ ॥

અપ્રાપ્તોઽયં મયા કૃષ્મ હન્તું ભૂરિશ્રવા રણે ।
અન્યેન તુ સમાસક્તં મમ નોત્સહતે મનઃ ॥

અવશ્યં ચ મયા કૃષ્ણ વૃષ્ણિવીરસ્ય રક્ષણમ્ ।
મદર્થં યુધ્યમાનસ્ય કાર્યં પ્રાણૈરપિ પ્રભો ॥

અધર્મો વાઽસ્તુ ધર્મો વા મમ માધવ માધવઃ ।
પરેણ નિહતો મા સ્મ પ્રાણાન્હાસીન્મહારથઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વાઽર્જુનઃ કૃષ્ણં પરાનાશુ શિતૈઃ શરૈઃ ।
છાદયામાસ સઙ્ક્રુદ્ધઃ પરે ચાપિ ધનઞ્જયમ્ ॥

એવં સ્મ યુધ્યતે વીરઃ સાત્યકિં ચ મુહુર્મુહુઃ ।
પ્રેક્ષતે સ્મ નરવ્યાઘ્રો ભૂરિશ્રવસમેવ ચ ॥

તથા તુ કૃષ્યમાણં તં દૃષ્ટ્વા સાત્યકિમાહવે ।
વાસુદેવસ્તદા વાક્યં ભૂયોઽપ્યર્જુનમબ્રવીત્ ॥

પશ્ય વૃષ્ણ્યન્ધકવ્યાઘ્રં સૌમદત્તિવંશં ગતમ્ ।
તવ શિષ્યં મહાબાહો ધનુષ્યનવમં ત્વયા ॥

અનિત્યો વિક્રમઃ પાર્થ યત્ર ભૂરિશ્રવા રણે ।
વિશેષયતિ વાર્ષ્ણેયં સાત્યકિં સત્યવિક્રમમ્ ॥

બહુભિર્મહારથૈરેષ પરાક્રાન્તૈર્યુયુત્સુભિઃ ।
યુદ્ધ્વા ભૃશં પરિશ્રાન્તઃ ક્ષીણાયુધરપરિચ્છદઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તો મહારાજ વાસુદેવેન પાણ્ડવઃ ।
મનસા પૂજયામાસ ભૂરિશ્રવસમાહવે ॥

વિકર્ષન્સાત્વતાં શ્રેષ્ઠં ક્રીડમાન ઇવાહવે ।
સ હર્ષયતિ માં ભૂયઃ કુરૂણાં નન્દિવર્ધનઃ ॥

પ્રવરં વૃષ્ણિવીરાણાં યન્નિહન્ત્યેષ સાત્યકિમ્ ।
મહાદ્વિપમિવારણ્યે કર્ષન્નિવ હરિર્ભૃશમ્ ॥

એવં તુ મનસા રાજન્પાર્થઃ સમ્પૂજ્ય કૌરવમ્ ।
અયુધ્યતારિભિર્વીરસ્તં ચ સમ્પ્રેક્ષતે મુહુઃ ॥

અથ કોશાદ્વિનિષ્કૃષ્ય ખઙ્ગં ભૂરિશ્રવાઃ શિતમ્ । મૂર્ધજેષુ ચ જગ્રાહ પદા ચોરસ્યાતાડયત્ ।
આક્રમ્ય ચાપ્યથોદ્યમ્ય સહાસિં સુભુજો ભુજમ્ ॥

શુશુભે સ ભુજસ્તસ્ય તપનીયવિભૂષણઃ ।
મધ્યે રથસમૂહસ્ય ઇન્દ્રધ્વજ ઇવોચ્છ્રિતઃ ॥

હાહાકૃતમભૂત્સર્વં પાણ્ડવાનાં મહદ્બલમ્ ।
તાવકાશ્ચ મુદા યુક્તાઃ સિંહનાદં વિચુક્રુશુઃ ॥

નિમીલિતાક્ષાસ્ત્વભવઞ્જનાઃ સઙ્ગ્રામભીરવઃ ।
તથા ભૂરિશ્રવોગ્રસ્તે સાત્વતે નષ્ટવિક્રમે ॥

વાસુદેવં મહાબાહુરર્જુનઃ પ્રત્યભાષત ।
સૈન્ધવે સક્તદૃષ્ટિત્વાન્ન તં પશ્યામિ માધવમ્ ॥

એષ ત્વસુકરં કર્મ યાદવાર્થે કરોમ્યહમ્ । મમ શિષ્યો મમાર્થાય યુધ્યતે મમ શત્રુભિઃ ।
તં કૃષ્ણ મોક્ષયિષ્યામિ દાવાત્સિંહશિશું યથા ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ઇત્યુક્ત્વા વચનં કુર્વન્વાસુદેવસ્ય પાણ્ડવઃ ।
તતઃ ક્ષુરપ્રં નિશિતં ગાણ્ડીવે સમયોજયત્ ॥

પાર્થબાહુવિસૃષ્ટઃ સ મહોલ્કેવ નભશ્ચ્યુતા ।
સખઙ્ગં યજ્ઞશીલસ્ય બાહું દક્ષિણમચ્છિનત્ ॥