મહાભારત · અધ્યાય 7.126

વ્યૂહેષ્વાલોડ્યમાનેષુ પાણ્ડવાનાં તતસ્તતઃ ।
સુદૂરમન્વયુઃ પાર્થાઃ પાઞ્ચાલાઃ સહ સોમકૈઃ ॥

વર્તમાને તથા રૌદ્રે સઙ્ગ્રામે રોમહર્ષણે ।
સઙ્ક્ષયે જગતસ્તીવ્રે યુગાન્ત ઇવ ભારત ॥

દ્રોણે યુધિ પરાક્રાન્તે નર્દમાને મુહુર્મુહુઃ ।
પાઞ્ચાલેષુ ચ ક્ષીણેષુ વધ્યમાનેષુ પાણ્ડુષુ ॥

નાપશ્યચ્છરણં કઞ્ચિદ્વર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ચિન્તયામાસ રાજેન્દ્ર કથમેતદ્ભવિષ્યતિ ॥

તતો વિક્ષ્ય દિશઃ સર્વાઃ સવ્યસાચિદિદૃક્ષયા ।
યુધિષ્ઠિરો દદર્શાથ નૈવ પાર્થં ન માધવમ્ ॥

સોઽપશ્યન્નરશાર્દૂલં વાનરર્ષભલક્ષણમ્ ।
ગાણ઼્ડીવસ્ય ચ નિર્ઘોષમશૃણ્વન્વ્યથિતેન્દ્રિયઃ ॥

અપશ્યન્સાત્યકિં ચાપિ વૃષ્ણીનાં પ્રવરં રથમ્ । ચિન્તયાભિપરીતાઙ્ગો ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
નાધ્યગચ્છત્તદા શાન્તિ તાવપશ્યન્નરોત્તમૌ ॥

લોકોપક્રોશભીરુત્વાદ્વર્મરાજો મહામનાઃ ।
અચિન્તયન્મહાબાહુઃ શૈનેયસ્ય રથં પ્રતિ ॥

પદવીં પ્રેષિતશ્ચૈવ ફલ્ગુનસ્ય મયા રણે ।
શૈનેયઃ સાત્યકિઃ સત્યો મિત્રાણામભયઙ્કરઃ ॥

તદિદં હ્યેકમેવાસીદ્દ્દ્વિધા જાતં મમાઽદ્ય વૈ ।
સાત્યકિશ્ચ હિ વિજ્ઞેયઃ પાણ્ડવશ્ચ ધનઞ્જયઃ ॥

સાત્યકિં પ્રેષયિત્વા તુ પાણ્ડવસ્ય પદાનુગમ્ ।
સાત્વતસ્યાપિ કં યુદ્ધે પ્રેષયિષ્યે પદાનુગમ્ ॥

પરિષ્યામિ પ્રયત્નેન ભ્રાતુરન્વેષણં યદિ ।
યુયુધાનમનન્વિષ્ય લોકો માં ગર્હયિષ્યતિ ॥

ભ્રાતુરન્વેષણં કૃત્વા ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
પરિત્યજતિ વાર્ષ્ણેયં સાત્યકિં સત્યવિક્રમમ્ ॥

લોકાપવાદભીરુત્વાત્સોઽહં પાર્થં વૃકોદરમ્ ।
પદવીં પ્રેષયિષ્યામિ માધવસ્ય મહાત્મનઃ ॥

યથૈવ ચ મમ પ્રીતિરર્જુને શત્રુમૂદને ।
તથૈવ વૃષ્ણિવીરેઽપિ સાત્વતે યુદ્ધદુર્મદે ॥

અતિભારે નિયુક્તશ્ચ મયા શૈનેયનન્દનઃ । સ તુ મિત્રોપરોધેન ગૌરવાત્તુ મહાબલઃ ।
પ્રવિષ્ટો ભારતીં સેનાં મકરઃ સાગરં યથા ॥

અસૌ હિ શ્રૂયતે શબ્દઃ શૂરાણામનિવર્તિનામ્ ।
મિથઃ સંયુધ્યમાનાનં વૃષ્ણિવીરેણ ધીમતા ॥

પ્રાપ્તકાલં સુબલવન્નિશ્ચિતં બહુધા હિ મે । તત્રૈવ પાણ્ડવેયસ્ય ભીમસેનસ્ય ધન્વિનઃ ।
ગમનં રોચતે મહ્યં યત્ર યાતૌ મહારથૌ ॥

ન ચાપ્યસહ્યં ભીમસ્ય વિદ્યતે ભુવિ કિઞ્ચિન ॥

શક્તો હ્યેષ રણે યત્તઃ પૃથિવ્યાં સર્વધન્વિનામ્ ।
સ્વબાહુબલમાસ્થાય પ્રતિવ્યૂહિતુમઞ્જસા ॥

યસ્ય બાહુબલં સર્વે સમાશ્રિત્ય મહાત્મનઃ ।
વનવાસાન્નિવૃત્તાઃ સ્મ ન ચ યુદ્ધેષુ નિર્જિતાઃ ॥

ઇતો ગતે ભીમસેને સાત્વતં પ્રતિ પાણ઼્ડવે ।
સનાથૌ ભવિતારૌ હિ યુધિ સાત્વતફલ્ગુનૌ ॥

કામં ત્વશોચનીયૌ તૌ રણે સાત્વતફલ્ગુનૌ ।
રક્ષિતૌ વાસુદેવેન સ્વયં શસ્ત્રવિશારદૌ ॥

અવશ્યં તુ મયા કાર્યમાત્મનઃ શોકનાશનમ્ ।
તસ્માદ્ભીમં નિયોક્ષ્યામિ સાત્વતસ્ય પદાનુગમ્ ॥

તતઃ પ્રતિકૃતં મન્યે વિધાનં સાત્યકિં પ્રતિ ॥ એવં નિશ્ચિત્ય મનસા ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।

યન્તારમબ્રવીદ્રાજા ભીમં પ્રતિ નયસ્વ મામ્ ॥

ધર્મરાજવચઃ શ્રુત્વા સારથિર્હયકોવિદઃ ।
રથં હેમપરિષ્કારં ભીમાન્તિકમુપાનયત્ ॥

ભીમસેનમનુજ્ઞાપ્ય પ્રાપ્તકાલમચિન્તયત્ ।
કશ્મલં પ્રાવિશદ્રાજા બહુ તત્ર સમાદિશત્ ॥

સ કશ્મલસમાવિષ્ટો ભીમમાહૂય પાર્થિવઃ । અબ્રવીદ્વચનં રાજન્કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।

અબ્રવીદ્વચનં રાજન્કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ॥ યઃ સદેવાન્સગન્ધર્વાન્દૈત્યાંશ્ચૈકરથોઽજયત્ ।

તસ્ય લક્ષ્મ ન પશ્યામિ ભીમસેનાનુજસ્ય તે ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।
તતોઽબ્રવીદ્ધર્મરાજં ભીમસેનસ્તથાગતમ્ ।
નૈવાદ્રાક્ષં નચાશ્રૌષં તવ કશ્મલમીદૃશમ્ ॥

પુરાતિદુઃખદીર્ણાનાં ભવાન્ગતિરભૂદ્ધિ નઃ ।
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ રાજેન્દ્ર શાધિ કિં કરવાણિ તે ॥

ન હ્યસાધ્યમકાર્યં વા વિદ્યતે મમ માનદ ।
આજ્ઞાપય કુરુશ્રેષ્ઠ મા ચ શોકે મનઃ કૃથાઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તમબ્રવીદશ્રુપૂર્ણઃ કૃષ્ણસર્પ ઇવ શ્વસન્ ।
ભીમસેનમિદં વાક્યં પ્રમ્લાનવદનો નૃપઃ ॥

શ્રૂયતે પાઞ્ચજન્યસ્ય યથા શઙ્ખસ્ય નિસ્વનઃ ।
પૂરિતો વાસુદેવેન સંરબ્ધેન યશસ્વિના ॥

નૂનમદ્ય હતઃ શેતે તવ ભ્રાતા ધનઞ્જયઃ ।
તસ્મિન્વિનિહતે નૂનં યુધ્યતેઽસૌ જનાર્દનઃ ॥

યસ્ય સત્વવતો વીર્યં હ્યુપજીવન્તિ પાણ્ડવાઃ ।
યં ભયેષ્વભિગચ્છન્તિ સહસ્રાક્ષમિવામરાઃ ॥

સ શૂરઃ સૈન્ધવપ્રેપ્સુરન્વયાદ્ભારતીં ચમૂમ્ ।
તસ્ય વૈ ગમનં વિદ્મો ભીમ નાવર્તનં પુનઃ ॥

શ્યામો યુવા ગુડાકેશો દર્શનીયો મહારથઃ ।
વ્યૂઢોરસ્કો મહાબાહુર્મત્તદ્વિરદવિક્રમઃ ॥

ચકોરનેત્રસ્તામ્રાસ્યો દ્વિષતાં ભયવર્ધનઃ ।
મમ પ્રિયહિતાર્થં ચ શક્રલોકાદિહાગતઃ ॥

વૃદ્ધોપસેવી ધૃતિમાન્કૃતજ્ઞઃ સત્યસઙ્ગરઃ ।
પ્રવિષ્ટો મહતીં સેનામપર્યન્તાં ધનઞ્જયઃ ॥

પ્રવિષ્ટે ચ ચમૂં ઘોરામર્જુને શત્રુનાશને ।
પ્રેષિતઃ સાત્વતો વીરઃ ફલ્ગુનસ્ય પદાનુગઃ ॥

તસ્યાભિગમનં જાને ભીમ નાવર્તનં પુનઃ ।
તદિદં મમ ભદ્રં તે શોકસ્થાનમરિન્દમ ॥

અર્જુનાર્થે મહાબાહો સાત્વતસ્ય ચ કારણાત્ ।
વર્ધતે હવિષેવાગ્નિરિધ્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ ॥

તસ્ય લક્ષ્મ ન પશ્યામિ તેન વિન્દામિ કશ્મલમ્ ।
તં વિદ્ધિ પુરુષવ્યાઘ્રં સાત્વતં ચ મહારથમ્ ॥

સ તં મહારથં પશ્ચાદનુયાતસ્તવાનુજમ્ ।
તમપશ્યન્મહાબાહુમદં વિન્દામિ કશ્મલમ્ ॥

અથૈનં પુનરાચક્ષ્વ લોહિતાક્ષં સકેશવમ્ ।
દૃષ્ટ્વા કુશલિનં પાર્થં સૈન્ધવાન્તે સસાત્યકિમ્ ॥

સંવિદં મમ કુર્યાસ્ત્વં સિંહનાદેન પાણ્ડવ ॥

નૂનં વિનિહતઃ શૂરઃ સવ્યાસાચી પરન્તપ ।
પાર્થે તસ્મિન્હતે ચૈવ યુધ્યતે ગરુડધ્વજઃ ॥

સહયો નાસ્ય વૈ કશ્ચિત્તેન વિન્દામિ કશ્મલમ્ ।
તસ્માત્કૃષ્ણો રણે નૂનં યુધ્યતે યુદ્ધકોવિદઃ ॥

ન હિ મે શુધ્યતે ભાવસ્તયોરેવ પરન્તપ ।
સ તત્ર ગચ્છ કૌન્તેય યત્ર યાતો ધનઞ્જયઃ ॥

સાત્યકિશ્ચ મહાવીર્યઃ કર્તવ્યં યદિ મન્યસે ।
વચનં મમ ધર્મજ્ઞ ભ્રાતા જ્યેષ્ઠો ભવામિ તે ॥

ન મેઽર્જુનસ્તથા જ્ઞેયો જ્ઞાતવ્યઃ સાત્યકિર્યથા ॥

ચિકીર્ષુર્મત્પ્રિયં પાર્થ સ યાતઃ સવ્યસાચિનઃ ।
પદવીં દુર્ગમાં ઘોરામગમ્યામકૃતાત્મભિઃ ॥

દૃષ્ટ્વા કુશલિનૌ કૃષ્ણૌ સાત્વતં ચૈવ સાત્યકિમ્ ।
સંવિદં ચૈવ કુર્યાસ્ત્વં સિંહનાદેન પાણ઼્ડવ ॥