મહાભારત · અધ્યાય 7.127

બ્રહ્મેશાનેન્દ્રવરુણાનવહદ્યઃ પુરા રથઃ ।
તમાસ્થાય ગતૌ કૃષ્ણૌ ન તયોર્વિદ્યતે ભયમ્ ॥

તવાજ્ઞાં શિરસા બિભ્રદેષ ગચ્છામિ મા શુચઃ ।
સમેત્ય તાન્નરવ્યાઘ્રાસ્તવ દાસ્યામિ સંવિદમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એતાવદુક્ત્વા પ્રયયૌ પરિદાય યુધિષ્ઠિરમ્ । ધૃષ્ટદ્યુમ્નાય બલવાન્સુહૃદ્ભ્યશ્ચ પુનઃપુનઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ચેદમાહ ભીમસેનો મહાબલઃ ॥

વિદિતં તે મહાબાહો યથા દ્રોણો મહારથઃ ।
ગ્રહણે ધર્મરાજસ્ય સર્વોપાયેન વર્તતે ॥

ન ચ મે ગમને કૃત્યં તાદૃક્પાર્ષત વિદ્યતે ।
યાદૃશં રક્ષણે રાજ્ઞઃ કાર્યમાત્યયિકં હિ નઃ ॥

એવમુક્તોઽસ્મિ પાર્થેન પ્રતિવક્તું ન ચોત્સહે ।
પ્રયાસ્યે તત્ર યત્રાસૌ મુમૂર્ષુઃ સૈન્ધવઃ સ્થિતઃ ॥

ધર્મરાજસ્ય વચને સ્થાતવ્યમવિશઙ્કયા ।
યાસ્યામિ પદવીં ભ્રાતુઃ સાત્વતસ્ય ચ ધીમતઃ ॥

સોઽદ્ય યત્તો રણે રાર્થં પરિરક્ષ યુધિષ્ઠિરમ્ ।
એતદ્ધિ સર્વકાર્યાણાં પરમં કૃત્સમાહવે ॥

તમબ્રવીન્મહારાજ ધૃષ્ટદ્યુમ્નો વૃકોદરમ્ ।
ઈપ્સિતં તે કરિષ્યામિ ગચ્છ પાર્થાવિચારયન્ ॥

નાહત્વા સમરે દ્રોણો ધૃષ્ટદ્યુમ્નં કથઞ્ચન ।
નિગ્રહં ધર્મરાજસ્ય પ્રકરિષ્યતિ સંયુગે ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તતો નિક્ષિપ્ય રાજાનં ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ચ પાણ્ડવમ્ ।
અભિવાદ્ય ગુરું જ્યેષ્ઠં પ્રયયૌ યેન ફલ્ગુનઃ ॥

પરિષ્વક્તશ્ચ કૌન્તેયો ધર્મરાજેન મારુતિઃ ।
આઘ્રાતશ્ચ તથા મૂર્ધ્નિ શ્રાવિતશ્ચાશિષઃ શુભાઃ ॥

[કૃત્વા પ્રદક્ષિણાન્વિપ્રાનર્ચિતાંસ્તુષ્ટમાનસાન્ ।
આલભ્ય મઙ્ગલાન્યષ્ટૌ પીત્વા કૈરાતકં મધુ ॥

દ્વિગુણદ્રવિણો વીરો મદરક્તાન્તલોચનઃ ।
વિપ્રૈઃ કૃતસ્વસ્ત્યયનો વિજયોત્પાદસૂચિતઃ ॥

પશ્યન્નેવાત્મનો બુદ્ધિં વિજયાનન્દકારિણીમ્ ।
અનુલોમાનિલૈશ્ચાશુ પ્રદર્શિતજયોદયઃ ॥

ભીમસેનો મહાબાહુઃ કવચી શુભકુણ્ડલી । સગદઃ સતલત્રાણઃ સશરી રથિનાં વરઃ ।
રથમારુહ્ય નિર્યુક્તં સર્વોપકરણાન્વિતમ્ ॥

તસ્ય કાર્ષ્ણાયસં વર્મ હેમચિત્રં મહર્દ્ધિમત્ ।
વિબભૌ સર્વતઃ શ્લિષ્ટં સવિદ્યુદિવ તોયદઃ ॥

પીતરક્તાસિતસિતૈર્વાસૌભિશ્ચ સુવેષ્ટિતઃ ।
કણ્ઠસૂત્રેણ વિબભૌ સેન્દ્રાયુધ ઇવામ્બુદઃ ॥

પ્રયાતે ભીમસેને તુ તવ સૈન્યં યુયુત્સયા ।
પાઞ્ચજન્યરવો ઘોરઃ પુનરાસીદ્વિશામ્પતે ॥

તં શ્રુત્વા નિનદં ઘોરં ત્રૈલોક્યત્રાસનં મહત્ ।
પુનર્ભીમં મહાબાહું ધર્મપુત્રોઽભ્યભાષત ॥

એષ વૃષ્ણિપ્રવીરેણ ધ્માતઃ સલિલજો ભૃશમ્ ।
પૃથિવીં ચાન્તરિક્ષં ચ વિનાદયતિ શઙ્ખરાટ્ ॥

નૂનં વ્યસનમાપન્ને સુમહત્સવ્યસાચિનિ ।
કુરુભિર્યુધ્યતે સાર્ધં સર્વૈશ્ચક્રગદાધરઃ ॥

નૂનમાર્યા મહત્કુન્તી પાપં વ્યસનમીદૃશમ્ । દ્રૌપદી ચ સુભદ્રા ચ પશ્યન્તિ સહ બન્ધુભિઃ ।
તદ્ભીમ ત્વરયા યુક્તો યાહિ યત્ર ધનઞ્જયઃ ॥

મુહ્યતીવ હિ મે ચિત્તં ધનઞ્જયદિદૃક્ષયા ।
દિશશ્ચ પ્રદિશઃ પાર્થ સાત્વતસ્ય ચ કારણાત્ ॥

ગચ્છગચ્છેતિ ગુરુણા સોઽનુજ્ઞાતો વૃકોદરઃ ।
તતઃ પાણ્ડુસુતો રાજન્ભીમસેનઃ પ્રતાપવાન્ ॥

બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણઃ પ્રગૃહીતશરાસનઃ ।
જ્યેષ્ઠેન પ્રહિતો ભ્રાત્રા ભ્રાતા ભ્રાતુઃ પ્રિયઙ્કરઃ ॥

આહત્ય દુન્દુભિં ભીમઃ શઙ્ખં પ્રધ્માપ્ય ચાસકૃત્ ।
વિનદ્ય સિંહનાદેન જ્યાં વિકર્ષન્પુનઃપુનઃ ॥

તેન શબ્દેન વીરાણાં પાતયિત્વા મનાંસ્યુત ।
દર્શયન્ઘોરમાત્માનમમિત્રાન્સહસાઽભ્યયાત્ ॥

તમૂહુર્જવના દાન્તા વિરુવન્તો હયોત્તમાઃ ।
વિશોકેન સુસંયત્તા મનોમારુતરંહસઃ ॥

આરુજન્વિરુજન્પાર્થો જ્યાં વિકર્ષંશ્ચ પાણિના ।
સમ્પ્રકર્ષન્વિકર્ષંશ્ચ સેનાગ્રં સમલોડયત્ ॥

તં પ્રયાન્તં મહાબાહું પાઞ્ચાલાઃ સહસોમકાઃ ।
પૃષ્ઠતોઽનુયયુઃ શૂરા મઘવન્તમિવામરાઃ ॥

તં સમેત્ય મહારાજ તાવકાઃ પર્યવારયન્ ।
દુઃશાસનશ્ચિત્રસેનઃ કુણ્ડભેદી વિવિંશતિઃ ॥

દુર્મુખો દુઃસહશ્ચૈવ વિકર્ણશ્ચ શલસ્તથા ।
વિન્દાનુવિન્દૌ સુમુખો દીર્ઘબાહુઃ સુદર્શનઃ ॥

વૃન્દારકઃ સુહસ્તશ્ચ સુષેણો દીર્ઘલોચનઃ ।
અભયો રૌદ્રકર્ણા ચ સુવર્મા દુર્વિમોચનઃ ॥

શોભન્તો રથિનાં શ્રેષ્ઠાઃ સહસૈન્યપદાનુગાઃ ।
સંયત્તાઃ સમરે વીરા ભીમસેનમુપાદ્રવન્ ॥

તૈઃ સમન્તાદ્વૃતઃ શૂરૈઃ સમરેષુ મહારથઃ । તાન્સમીક્ષ્ય તુ કૌન્તેયો ભીમસેનઃ પરાક્રમી ।
અભ્યવર્તત વેગેન સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગાનિવ ॥

તે મહાસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ તત્ર વીરા અદર્શયન્ ।
છાદયન્તઃ શરૈર્ભીમં મેઘાઃ સૂર્યમિવોદિતમ્ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો મહારાજ ભીમસેનઃ પરાક્રમી ।
અગ્રતઃ સ્યન્દનાનીકં શરવર્ષૈરવાકિરત્ ॥

તે વધ્યમાનાઃ સમરે તવ પુત્રા મહારથાઃ ।
ભીમં ભીમબલા યુદ્ધે યોધયન્તિ જયૈષિણઃ ॥

તતો દુઃશાસનઃ ક્રુદ્ધો રથશક્તિં સમાક્ષિપત્ ।
સર્વપારસવીં તીક્ષ્ણાં જિઘાંસુઃ પાણ્ડુનન્દનમ્ ॥

આપતન્તીં મહાશક્તિં તવ પુત્રપ્રણોદિતામ્ ।
દ્વિધા ચિચ્છેદ તાં ભીમસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

અથાન્યૈર્વિશિખૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સઙ્ક્રુદ્ધઃ કુણ્ડભેદિનમ્ ।
સુષેણં દીર્ઘનેત્રં ચ ત્રિભિસ્ત્રીનવધીદ્બલી ॥

તતો વૃન્દારકં વીરં કુરૂણાં કીર્તિવર્ધનમ્ ।
પુત્રાણાં તવ વીરાણાં યુધ્યતામવધીત્પુનઃ ॥

અભયં રૌદ્રકર્માણં દુર્વિમોચનમેવ ચ ।
ત્રિભિસ્ત્રીનવધીદ્ભીમઃ પુનરેવ સુતાંસ્તવ ॥

વધ્યમાના મહારાજ પુત્રાસ્તવ બલીયસા ।
ભીમં પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠં સમન્તાત્પર્યવારયન્ ॥

તે શરૈર્ભીમકર્માણં વવર્ષુઃ પાણ્ડવં યુધિ ।
મેઘા ઇવાતપાપાયે ધારાભિર્ધરણીધરમ્ ॥

સ તદ્બાણમયં વર્ષમશ્મવર્ષમિવાચલઃ ।
પ્રતીચ્છન્પાણ્ડુદાયાદો ન પ્રાવ્યથત શત્રુહા ॥

વિન્દાનુવિન્દૌ સહિતૌ સુવર્માણં ચ તે સુતમ્ ।
પ્રહસન્નેવ કૌન્તેયઃ શરૈર્નિન્યં યમક્ષયમ્ ॥

તતઃ સુદર્શનં વીરં પુત્રં તે ભરતર્ષભ ।
વિવ્યાધ સમરે તૂર્ણં સ પપાત મમાર ચ ॥

સોઽચિરેણૈવ કાલેન તદ્રથાનીકમાશુગૈઃ ।
દિશઃ સર્વાઃ સમાલોક્ય વ્યધમત્પાણ્ડુનન્દનઃ ॥

તતો વૈ રથઘોષેણ ગર્જિતેન મૃગા ઇવ । ભજ્યમાનાશ્ચ સમરે તવ પુત્રા વિશામ્પતે ।
પ્રાદ્રવન્સહસા સર્વે ભીમસેનભયર્દિતાઃ ॥

અનુયાયાચ્ચ કૌન્તેયઃ પુત્રાણાં તે મહદ્બલમ્ ।
વિવ્યાધ સમરે રાજન્કૌરવેયાન્સમન્તતઃ ॥

વધ્યમાના મહારાજ ભીમસેનેન તાવકાઃ । ત્યક્ત્વા ભીમં રણાજ્જગ્મુશ્ચોદયન્તો હયોત્તમાન્ ।

તાંસ્તુ નિર્જિત્ય સમરે ભીમસેનો મહાબલઃ ।
સિંહનાદરવં ચક્રે બાહુશબ્દં ચ પાણ્ડવઃ ॥

*મહાન્તં તલશબ્દં ચ કૃત્વા દ્રોણાન્તિકં યયૌ ।
તમાવારયદાચાર્યો વેલેવોદ્વૃત્તમર્ણવમ્ ॥

તસ્ય દ્રોણો રથં રાજઞ્છાદયામાસ સંયુગે ।
સાશ્વસૂતધ્વજં તૂર્ણં તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

લલાટેઽતાડયચ્ચૈનં નારાચેન સ્મયન્નિવ ।
ઊર્ધ્વરશ્મિરિવાદિત્યો વિબભૌ તત્ર પાણ્ડવઃ ॥

સ મન્યમાનસ્ત્વાચાર્યો મમાયં ફલ્ગુનો યથા ।
ભીમઃ કરિષ્યતે પૂજામિત્યુવાચ વૃકોદરમ્ ॥

ભીમસેન ન તે શક્યં પ્રવેષ્ટુમરિવાહિનીમ્ ।
મામનિર્જિત્ય સમરે શત્રુમદ્ય મહાબલ ॥

યદિ તે સાનુજઃ કૃષ્ણઃ પ્રવિષ્ટોઽનુમતે મમ ।
અનીકં ન તુ શક્યં મે પ્રવેષ્ટુમિહ વૈ ત્વયા ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

અથ ભીમસ્તુ તચ્છ્રુત્વા ગુરોર્વાક્યમશેષતઃ ।
ક્રુદ્ધઃ પ્રોવાચ વૈ દ્રોણં રક્તતામ્રેક્ષણઃ શ્વસન્ ॥

તવાર્જુનો નાનુમતે બ્રહ્બન્ધો રમાજિરમ્ ।
પ્રવિષ્ટઃ સ હિ દુર્ધર્ષઃ શક્રસ્યાપિ વિશેદ્બલમ્ ॥

યેન ત્વં પરમાં પૂજાં કુર્વતા માનિતો હ્યસિ ।
નાર્જુનોઽહં ઘૃણી વિપ્ર ભીમસેનોઽસ્મિ તે રિપુઃ ॥

પિતા નસ્ત્વં ગુરુર્બન્ધુસ્તદા પુત્રા હિ ર્તે વયમ્ ।
ઇતિ મન્યામહે સર્વે ભવન્તં પ્રણતાઃ સ્થિતાઃ ॥

તદદ્ય વિપરીતં તે વદતોઽસ્માસુ દૃશ્યતે । યદિ શત્રું ત્વમાત્માનં મન્યસે તત્તથાઽસ્ત્વિહ ।
એષ તે સદૃશં કર્મ શત્રોર્ભીમઃ કરિષ્યતિ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

અથોદ્ધામ્ય ગદાં વીરઃ કાલદણ્ડમિવાન્તકઃ ।
દ્રોણાયાવાસૃજદ્રાજન્સ રથાદવપુપ્લુવે ॥

સાશ્વસૂતધ્વજં યાનં દ્રોણસ્યાપોથયત્તદા ।
તદદ્ભુતમપશ્યામ પાણ્ડવેયસ્ય વિક્રમમ્ ॥

દ્રોણં તુ વિરથં કૃત્વા ભીમસેનો મહાબલઃ ।
અભ્યવર્તત સૈન્યાનિ તાવકાનિ સમન્તતઃ ॥

સ મૃદ્રંસ્તરસા યોધાન્વાયુર્વૃક્ષાનિવૌજસા ।
વિચચાર રણે રાજન્વાયુતુલ્યપરાક્રમઃ ॥

નિર્જિતસ્તુ તદા તેન પાણ્ડવેન મહાત્મના ।
અન્યં તુ રથમાતિષ્ઠદ્દ્રોણઃ પ્રહરતાં વરઃ ॥