મહાભારત · અધ્યાય 7.125

અપરાહ્ણે મહારાજ સઙ્ગ્રામઃ સુમહાનભૂત્ ।
પર્જન્યસમનિર્ઘોષઃ પુનર્દ્રોણસ્ય સોમકૈઃ ॥

શોણાશ્વં રથમાસ્થાય નરવીરઃ સમાહિતઃ ।
સમરેઽભ્યદ્રવત્પાણ્ડૂઞ્જવમાસ્થાય મધ્યમમ્ ॥

તવ પ્રિયહિતે યુક્તો મહેષ્વાસો મહાબલઃ । ચિત્રપુઙ્ખૈઃ શિતૈર્બાણૈઃ કલશોત્તમસમ્ભવઃ ।
જઘાન સોમકાન્રાજન્સૃઞ્જયાન્કેકયાનપિ ॥

વરાન્વરાન્હિ યોધાનાં વિચિન્વન્નિવ ભારત ।
આક્રીડત રમે રાજન્ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ॥

તમભ્યયાદ્બૃહત્ક્ષત્રઃ કેકયાનાં મહારથઃ ।
ભાતૄણાં નૃપ પઞ્ચાનાં શ્રેષ્ઠઃ સમરકર્કશઃ ॥

વિમુઞ્ચન્વિશિખાંસ્તીક્ષ્ણાનાચાર્યં ભૃશમાર્દયત્ ।
મહામેઘો યથા વર્ષં વિમુઞ્ચન્ગન્ધમાદને ॥

તસ્ય દ્રોણો મહારાજ સ્વર્ણપુઙ્ખાઞ્શિલાશિતાન્ ।
પ્રેષયામાસ સઙ્ક્રુદ્ધ- સાયકાન્દશ પઞ્ચ ચ ॥

તાંસ્તુ દ્રોણવિનિર્મુક્તાન્ક્રુન્દ્ધાશીવિષસન્નિભાન્ ।
એકૈકં પઞ્ચભિર્બાણૈર્યુધિ ચિચ્છેદ હૃષ્ટવત્ ॥

તદસ્ય લાઘવં દૃષ્ટ્વા પ્રહસ્ય દ્વિજપુઙ્ગવઃ ।
પ્રેષયામાસ વિશિખાનષ્ટૌ સન્નતપર્વણઃ ॥

તાન્દૃષ્ટ્વા પતતસ્તૂર્ણં દ્રોણચાપચ્યુતાઞ્શરાન્ ।
અવારયચ્છરૈરેવ તાવદ્ભિર્નિશિતૈર્મૃધે ॥

તતોઽભવન્મહારાજ તવ સૈન્યસ્ય વિસ્મયઃ ।
બૃહત્ક્ષત્રેણ તત્કર્મ કૃતં દૃષ્ટ્વા સુદુષ્કરમ્ ॥

તતો દ્રોણો મહારાજ બૃહત્ક્ષત્રં વિશેષયન્ ।
પ્રાદુશ્ચક્રે રણે દિવ્યં બ્રાહ્મમસ્ત્રં સુદુર્જયમ્ ॥

કૈકેયોઽસ્ત્રં સમાલોક્ય મુક્તં દ્રોણેન સંયુગે ।
બ્રહ્માસ્ત્રેણૈવ રાજેન્દ્ર બ્રાહ્મમસ્ત્રમશાતયત્ ॥

તતોઽસ્ત્રે નિહતે બ્રાહ્મે બૃહત્ક્ષત્રસ્તુ ભારત ।
વિવ્યાધ બ્રાહ્મણં ષષ્ટ્યા સ્વર્ણપુઙ્ખૈઃ શિલાશિતૈઃ ॥

તં દ્રોણો દ્વિપદાં શ્રેષ્ઠો નારાચેન સમાર્પયત્ ।
સ તસ્ય કવચં ભિત્ત્વા પ્રાવિશદ્ધરણીતલમ્ ॥

કૃષ્ણસર્પો યથા મુક્તો વલ્મીકં નૃપસત્તમ ।
તથાઽત્યગાન્મહીં બાણો ભિત્ત્વા કૈકેયમાહવે ॥

સોઽતિવિદ્ધો મહારાજ કૈકેયો દ્રોણસાયકૈઃ ।
ક્રોધેન મહતાઽવિષ્ટો વ્યાવૃત્ય નયને શુભે ॥

દ્રોણં વિવ્યાધ સપ્તત્યા સ્વર્ણપુઙ્ખૈઃ શિલાશિતૈઃ ।
સારથિં ચાસ્ય બાણેન ભૃશં મર્મસ્વતાડયત્ ॥

દ્રોણસ્તુ બહુભિર્વિદ્ધો બૃહત્ક્ષત્રેણ મારિષ ।
અસૃજદ્વિશિખાંસ્તીક્ષ્ણાન્કૈકેયસ્ય રથં પ્રતિ ॥

વ્યાકુલીકૃત્ય તં દ્રોણો બૃહત્ક્ષત્રં મહારથમ્ ।
અશ્વાંશ્ચતુર્ભિરન્યવધીચ્ચતુરોઽસ્ય પતત્ત્રિભિઃ ॥

સૂતં ચૈકેન બાણેન રથનીડાદપાતયત્ ।
દ્વાભ્યાં ધ્વજં ચ ચ્છત્રં ચ ચ્છિત્ત્વા ભૂમાવપાતયત્ ॥

તતઃ સાધુવિસૃષ્ટેન નારાચેન દ્વિજર્ષભઃ ।
હૃદ્યવિધ્યદ્બૃહત્ક્ષત્રં સ ચ્છિન્નહૃદયોઽપતત્ ॥

બૃહત્ક્ષત્રે હતે રાજન્કેકયાનાં મહારથે ।
શૈશુપાલિરભિક્રુદ્ધો યન્તારમિદમબ્રવીત્ ॥

સારથે યાહિ યત્રૈષ દ્રોણસ્તિષ્ઠતિ દંશિતઃ ।
વિનિઘ્નન્કેકયાન્સર્વાન્પાઞ્ચાલાનાં ચ વાહિનીં ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સારથી રથિનાં વરમ્ ।
દ્રોણાય પ્રાપયામાસ કામ્ભોજૈર્જવનૈર્હયૈઃ ॥

ધૃષ્ટકેતુશ્ચ ચેદીનામૃષભોઽતિબલોદિતઃ ।
વધાયાભ્યદ્રવદ્દ્રોણં પતઙ્ગ ઇવ પાવકમ્ ॥

સોઽવિધ્યત તદા દ્રોણં ષષ્ટ્યા સાશ્વરથધ્વજમ્ ।
પુનશ્ચાન્યૈઃ સṟઐસ્તીક્ષ્ણૈઃ સુપ્તં વ્યાઘ્રં તુદન્નિવ ॥

તસ્ય દ્રોણો ધનુર્મધ્યે ક્ષુરપ્રેણ શિતેન ચ ॥
ચકર્ત ગાર્ધ્રપત્રેણ યતમાનસ્ય શુષ્મિણઃ ॥

અથાન્યદ્ધનુરાદાય શૈશુપાલિર્મહારથઃ ।
વિવ્યાધ સાયકૈર્દ્રોણં કઙ્કબર્હિણવાજિતૈઃ ॥

તસ્ય દ્રોણો હયાન્હત્વા ચતુર્ભિશ્ચતુરઃ શરૈઃ ।
સારથેશ્ચ શિરઃ કાયાચ્ચકર્ત પ્રહસન્નિવ ॥

અથૈનં પઞ્ચવિંશત્યા સાયકાનાં સમાર્પયત્ ॥

અવપ્લુત્ય રથાચ્ચૈદ્યો ગદામાદાય સત્વરઃ ।
ભારદ્વાજાય ચિક્ષેપ રુપિતામિવ પન્નગીમ્ ॥

તામાપતન્તીમાલોક્ય કાલરાત્રિમિવોદ્યતામ્ । અશ્મસારમયીં ગુર્વીં તપનીયવિભૂષિતામ્ ।
શરૈરનેકસાહસ્રૈર્ભાદ્વાજોઽચ્છિનચ્છિતૈઃ ॥

સા છિન્ના બહુભિર્બાણૈભારદ્વાજેન મારિષ ।
ગદા પપાત કૌરવ્ય નાદયન્તી ધરાતલમ્ ॥

ગદાં વિનિહતાં દૃષ્ટ્વા ધૃષ્ટકેતુરમર્ષણઃ ।
તોમરં વ્યસૃજદ્વીરઃ શક્તિં ચ કન કોજ્જ્વલામ્ ॥

તોમરં પઞ્ચભિર્ભિત્ત્વા શક્તિં ચિચ્છેદ પઞ્ચભિઃ ।
તૌ જગ્મતુર્મહીં છિન્નૌ સર્પાવિવ ગરુત્મતા ॥

તતોઽસ્ય વિશિખં તીક્ષ્ણં વધાય વધકાઙ્ક્ષિણઃ ।
પ્રેષયામાસ સમરે ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ॥

સ તસ્ય કવચં ભિત્ત્વા હૃદયં ચામિતૌજસઃ ।
અભ્યગાદ્ધરણીં બાણો હંસઃ પદ્મવનં યથા ॥

પતઙ્ગં હિ ગ્રસેચ્ચાષો યથા ક્ષુદ્રં બુભુક્ષિતઃ ।
તથા દ્રોણોઽગ્રસચ્છૂરો ધૃષ્ટકેતું મહાહવે ॥

નિહતે ચેદિરાજે તુ તત્ખણ્ડં પિત્ર્યમાવિશત્ ।
અમર્ષવશમાપન્નઃ પુત્રોઽસ્ય પરમાસ્ત્રવિત્ ॥

તમપિ પ્રહસન્દ્રોણઃ શરૈર્નિત્યે યમક્ષયમ્ ।
મહાવ્યાઘ્રો મહારણ્યે મૃગશાવં યથા બલી ॥

તેષુ પ્રક્ષીયમાણેષુ પાણ્ડવેયેષુ ભારત ।
જરાસન્ધસુતો વીરઃ સ્વયં દ્રોણમુપાદ્રવત્ ॥

સ તુ દ્રોણં મહાબાહુઃ શરધારાભિરાહવે ।
અદૃશ્યમકરોત્તૂર્ણં જલદો ભાસ્કરં યથા ॥

તસ્ય તલ્લાઘવં દૃષ્ટ્વા દ્રોણઃ ક્ષત્રિયમર્દનઃ ।
વ્યસૃજત્સાયકાંસ્તૂર્ણં શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

છાદયિત્વા રમે દ્રોણં રથસ્થં રથિનાં વરમ્ ।
જારાસન્ધિં જઘાનાશુ મિષતાં સર્વધન્વિનામ્ ॥

યોયો વિધીયતે ખણ્ડસ્તન્તં દ્રોણોઽન્તકોપમઃ ।
આદત્ત સર્વભૂતાનિ પ્રાપ્તે કાલે યથાન્તકઃ ॥

તતો દ્રોણો મહારાજ નામ વિશ્રાવ્ય સંયુગે ।
શરૈરનેકસાહસ્રૈઃ પાણ્ડવેયાન્સમાવૃણોત્ ॥

તે તુ નામાઙ્કિતા બાણા દ્રોણેનાસ્તાઃ શિલાશિતાઃ ।
નરાન્નાગાન્હયાંશ્ચૈવ નિજઘ્નુઃ શતશો મૃધે ॥

તે વધ્યમાના દ્રોણેન શક્રેણેવ મહાસુરાઃ ।
સમકમ્પન્ત પાઞ્ચાલા ગાવઃ શીતાર્દિતા ઇવ ॥

તતો નિષ્ટાનકો ઘોરઃ પાણ્ડવાનામજાયત ।
દ્રોણેન વધ્યમાનેષુ સૈન્યેષુ ભરતર્ષભ ॥

પ્રતાપ્યમાનાઃ સૂર્યેણ હન્યમાનાશ્ચ સાયકૈઃ ।
અન્વપદ્યન્ત પાઞ્ચાલાસ્તદા સન્ત્રસ્તચેતસઃ ॥

મોહિતા બાણજાલેન ભારદ્વાજેન સંયુગે ।
ઊરુગ્રાહગૃહીતાનાં પાઞ્ચાલાનાં મહારથાઃ ॥

ચેદયશ્ચ મહારાજ સૃઞ્જયાઃ કાશિકોસલાઃ ।
અભ્યદ્રવન્ત સંહૃષ્ટા ભારદ્વાજં યુયુત્સયા ॥

બ્રુવન્તશ્ચ રણેઽન્યોન્યં ચેદિપાઞ્ચાલસૃઞ્જયાઃ ।
હત દ્રોણં હત દ્રોણમિતિ તે દ્રોણમભ્યયુઃ ॥

યતન્તઃ પુરુપવ્યાઘ્રાઃ સર્વશક્ત્યા મહાદ્યુતિમ્ ।
નિનીપવો રણે દ્રોણં યમસ્ય સદનં પ્રતિ ॥

યતમાનાંસ્તુ તાન્વીરાન્ભારદ્વાજઃ શિલીમુખૈઃ ।
યમાય પ્રેપયામાસ ચેદિમુખ્યાન્વિશેપતઃ ॥

તેષુ પ્રક્ષીયમાણેષુ ચેદિમુખ્યેષુ સર્વશઃ ।
પાઞ્ચલાઃ સમકમ્પન્ત દ્રોણસાયકપીડિતાઃ ॥

પ્રાક્રોશન્ભીમસેનં તે ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ચ ભારત ।
દૃષ્ટ્વા દ્રોણસ્ય કર્માણિ તથારૂપાણિ મારિષ ॥
ભીમ ઉવાચ ।

બ્રાહ્મણેન તપો નૂનં ચરિતં દુશ્ચરં મહત્ ।
તથા હિ યુધિ સઙ્ક્રુદ્ધો દહતિ ક્ષત્રિયર્પભાન્ ॥

ધર્મો યુદ્ધં ક્ષત્રિયસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય પરં તપઃ ।
તપસ્વી કૃતવિદ્યશ્ચ પ્રેક્ષિતેનાપિ નિર્દહેત્ ॥

દ્રોણાગ્નિમસ્ત્રસંસ્પર્શં પ્રવિષ્ટાઃ ક્ષત્રિયર્પભાઃ ।
બહવો દુસ્તરં ઘોરં યત્રાદહ્યન્ત ભારત ॥

યથાબલં યથોત્સાહં યથાસત્વં મહાદ્યુતિઃ ।
મોહયન્સર્વભૂતાનિ દ્રોણો હન્તિ બલાનિ નઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ક્ષત્રધર્મા વ્યવસ્થિતઃ ।
અર્ધચન્દ્રેણ ચિચ્છેદ દ્રોણસ્ય સશરં ધનુઃ ॥

સ સંરબ્ધતરો ભૂત્વા દ્રોણઃ ક્ષત્રિયમર્દનઃ ॥

અન્યત્કાર્મુકમાદાય ભાસ્વરં વેગવત્તરમ્ ।
તત્રાધાય શરં તીક્ષ્ણં પરાનીકવિશાતનમ્ ॥

આકર્ણપૂર્ણમાચાર્યો બલવાનભ્યવાસૃજત્ ।
સ હત્વા ક્ષત્રધર્માણં જગામ ધરણીતલમ્ ॥

સ ભિન્નહૃદયો વાહાન્ન્યપતન્મેદિનીતલે ।
તતઃ સૈન્યાન્યકમ્પન્ત ધૃષ્ટદ્યુમ્નસુતે હતે ॥

અથ દ્રોણં સમારોહચ્ચેકિતાનો મહાબલઃ ।
સ દ્રોણં દશભિર્વિદ્ધ્વા પ્રત્યવિદ્ધ્યત્સ્તનાન્તરે ॥

ચતુર્ભિઃ સારથિં ચાસ્ય ચતુર્ભિશ્ચતુરો હયાન્ ।
તમાચાર્યસ્ત્રિભિર્બાણૈર્બાહ્વોરુરસિ ચાર્દયત્ ॥

ધ્વજં સપ્તભિરુન્મથ્ય યન્તારમવધીત્ત્રિભિઃ ।
તસ્ય સૂતે હતે તેઽશ્વા રથમાદાય વિદ્રુતાઃ ॥

સમરે શરસંવીતા ભારદ્વાજેન મારિષ ।
ચેકિતાનરથં દૃષ્ટ્વા હતાશ્વં હતસારથિમ્ ॥

તાન્સમેતાન્રણે શૂરાંશ્ચેદિપાઞ્ચાલસૃઞ્જયાન્ ।
સમન્તાદ્દ્રાવયન્દ્રોણો બહ્વશોભત મારિષ ॥

આકર્ણપલિતઃ શ્યામો વયસાઽશીતિપઞ્ચકઃ ।
રણે પર્યચરદ્દ્રોણો વૃદ્ધઃ ષોડશવર્ષવત્ ॥

અથ દ્રોણં મહારાજ વિચરન્તમભીતવત્ ।
વજ્રહસ્તમમન્યન્ત શત્રવઃ શત્રુસૂદનમ્ ॥

તતોઽબ્રવીન્મહાબાહુર્દ્રુપદો બુદ્ધિમાન્નૃપ ।
લુબ્ધોઽયં ક્ષત્રિયાન્હન્તિ વ્યાઘ્રઃ ક્ષુદ્રમૃગાનિવ ॥

કૃચ્છ્રાન્દુર્યોધનો લોકાન્પાપઃ પ્રાપ્સ્યતિ દુર્મતિઃ ।
યસ્ય લોભાદ્વિનિહતાઃ સમરે ક્ષત્રિયર્ષભાઃ ॥

શતશઃ શેરતે ભૂમૌ નિકૃત્તા ગોવૃષા ઇવ ।
રુધિરેણ પરીતાઙ્ગાઃ શ્વશૃગાલાદનીકૃતાઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા મહારાજ દ્રુપદોઽક્ષૌહિણીપતિઃ ।
પુરસ્કૃત્ય રણે પાર્થાન્દ્રોણમભ્યદ્રવદ્દ્રુતમ્ ॥