મહાભારત · અધ્યાય 7.112

ધર્મરાજસ્ય તદ્વાક્યં નિશમ્ય શિનિપુઙ્ગવઃ ।
સ પાર્થાદ્ભયમાશંસન્પરિત્યાગાન્મહીપતેઃ ॥

અપવાદં હ્યાત્મનશ્ચ લોકાદ્રક્ષન્વિશેષતઃ ।
ન માં ભીતમિતિ બ્રૂયાત્પ્રયાન્તં ફલ્ગુનં પ્રતિ ॥

નિશ્ચિત્ય બહુધૈવં સ સાત્યકિર્યુદ્ધદુર્મદઃ ।
નાતિવ્યક્તમિવાભાષ્ય ધર્મરાજં મહાયશાઃ ॥

શોકગદ્ગદયા વાચા શોકોપહતચેતનઃ ।
યથેદાનીમિતિ ધ્યાત્વા ધર્મરાજમથાબ્રવીત્ ॥

કૃતાં ચેન્મન્યસે રક્ષાં સ્વસ્તિ તેઽસ્તુ વિશામ્પતે ।
અનુયાસ્યામિ બીભત્સું કરિષ્યે વચનં તવ ॥

ન હિ મે પાણ્ડવાત્કશ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે ।
યો મે પ્રિયતરો રાજન્સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે ॥

તસ્યાહં પદવીં યાસ્યે સન્દેશાત્તવ માનદ ।
ત્વત્કૃતે ન ચ મે કિઞ્ચિદકર્તવ્યં કથઞ્ચન ॥

યથા હિ મે ગુરોર્વાક્યં વિશિષ્ટં દ્વિપદાં વર ।
તથા તવાપિ વચનં વિશિષ્ટતરમેવ મે ॥

પ્રિયે હિ તવ વર્તેતે ભ્રાતરૌ કૃષ્ણપાણ્ડવૌ ।
તયોઃ પ્રિયે સ્થિતં ચૈવ વિદ્ધિ માં રાજપુઙ્ગવ ॥

તવાજ્ઞાં શિરસા ગૃહ્ય પાણ્ડવાર્થમહં પ્રભો ।
ભિત્ત્વેદં દુર્ભિદં સૈન્યં પ્રયાસ્યે નરપુઙ્ગવ ॥

દ્રણાનીકં વિશામ્યેષ ક્રુદ્ધો ઝષ ઇવાર્ણવમ્ ।
તત્ર યાસ્યામિ યત્રાસૌ રાજન્રાજા જયદ્રથઃ ॥

યત્ર સેનાન્તમાશ્રિત્ય ભીતસ્તિષ્ઠતિ પાણ્ડવાત્ ।
ગુપ્તો રથવરશ્રેષ્ઠૈર્દ્રૌણિકર્ણકૃપાદિભિઃ ॥

ઇતિસ્ત્રિયોજનં મન્યે તમધ્વાનં વિશામ્પતે ।
યત્ર તિષ્ઠતિ પાર્થોઽસૌ જયદ્રથવધોદ્યતઃ ॥

ત્રિયોજનગતસ્યાપિ તસ્ય યાસ્યાભ્યહં પદમ્ ।
આસૈન્ધવવધાદ્રાજન્સુદૃઢેનાન્તરાત્મના ॥

અનાદિષ્ટસ્તુ ગુરુણા કો નુ યુધ્યેત માનવઃ ।
આદિષ્ટસ્તુ યથા રાજન્કો ન યુધ્યેત માદૃશઃ ॥

અભિજાનામિ તં દેશમિતઃ પૂર્ણં ત્રિયોજનમ્ ।
યત્ર તિષ્ઠતિ રાજાઽસૌ સૈન્ધવો બાલઘાતકઃ ॥

સાગરપ્રતિમં સૈન્યં ગર્જન્તમિવ સાગરમ્ । હલશક્તિગદાપ્રાસચર્મખઙ્ગર્ષ્ટિતોમરમ્ ।
ઇષ્વસ્ત્રવરસમ્બાધં ક્ષોભયિત્વા વ્રજામ્યહમ્ ॥

યદેતત્કુઞ્જરાનીકં સહસ્રમનુપશ્યસિ ।
કુલમાઞ્જનકં નામ યત્રૈતે વીર્યશાલિનઃ ॥

આસ્થિતા બહુભિર્મ્લેચ્છૈર્યુદ્ધશૌણ્ડૈઃ પ્રહારિભિઃ ।
નાગા નગનિભા રાજન્ક્ષરન્ત ઇવ તોયદાઃ ॥

નૈતે જાતુ નિવર્તેરન્પ્રેષિતા હસ્તિસાદિભિઃ ।
અન્યત્ર હિ વધાદેષાં નાસ્તિ રાજન્પરાજયઃ ॥

અથ યાન્રથિનો રાજન્સહસ્રમનુપશ્યસિ ।
એતે રુક્મરથા નામ રાજપુત્રા મહારથાઃ ॥

રથેષ્વસ્ત્રેષુ નિપુણા નાગેષુ ચ વિશામ્પતે ।
ધનુર્વેદે ગતાઃ પારં મુષ્ટિયુદ્ધે ચ કોવિદાઃ ॥

ગદાયુદ્ધવિશેષજ્ઞા નિયુદ્ધકુશલાસ્તથા ।
ખઙ્ગપ્રહરણે યુક્તાઃ સમ્પાતે ચાસિચર્મણોઃ ॥

શૂરાશ્ચ કૃતવિદ્યાશ્ચ સ્પર્ધન્તે ચ પરસ્પરમ્ ।
નિત્યં હિ સમરે રાજન્વિજિગીષન્તિ માનવાન્ ॥

કર્ણેન વિહિતા રાજન્દુઃશાસનમનુવ્રતાઃ ।
એતાંસ્તુ વાસુદેવોઽપિ રથોદારાન્પ્રશંસતિ ॥

સતતં પ્રિયકામાશ્ચ કર્ણસ્યૈતે વશે સ્થિતાઃ ।
તસ્યૈવ વચનાદ્રાજન્નિવૃત્તાઃ શ્વેતવાહનાત્ ॥

તે ન ક્લાન્તા ન ચ શ્રાન્તા દૃઢાવરણકાર્મુકાઃ ।
મદર્થેઽધિષ્ઠિતા નૂનં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય શાસનાત્ ॥

એતાન્પ્રમથ્ય સઙ્ગ્રામે પ્રિયાર્થં તવ કૌરવ ।
પ્રયાસ્યામિ તતઃ પશ્ચાત્પદવીં સવ્યસાચિનઃ ॥

યાંસ્ત્વેતાનપરાન્રાજન્નાગાન્સપ્તશતાનિમાન્ ।
પ્રેક્ષસે વર્મસઞ્છન્નાન્કિરાતૈઃ સમધિષ્ઠિતાન્ ॥

કિરાતરાજો યાન્પ્રાદાદ્ગૃહીતઃ સવ્યસાચિના ।
સ્વલઙ્કૃતાંસ્તદા પ્રેષ્યાનિચ્છઞ્જીવિતમાત્મનઃ ॥

આસન્નેતે પુરા રાજંસ્તવ કર્મકરા દૃઢમ્ ।
ત્વામેવાદ્ય યુયુત્સન્તે પશ્ય કાલસ્ય પર્યયમ્ ॥

એષામેતે મહામાત્રાઃ કિરાતા યુદ્ધદુર્મદાઃ ।
હસ્તિશિક્ષાવિદશ્ચૈવ સર્વે ચૈવાગ્નિયોનયઃ ॥

એતે વિનિર્જિતાઃ સઙ્ખ્યે સઙ્ગ્રામે સવ્યસાચિના ।
મદર્થમદ્ય સંયત્તા દુર્યોધનવશાનુગાઃ ॥

એતાન્હત્વા શરૈ રાજન્કિરાતાન્યુદ્ધદુર્મદાન્ ।
સૈન્ધવસ્ય વધે યત્તમનુયાસ્યામિ પાણ્ડવમ્ ॥

યે ત્વેતે સુમહાનાગ અઞ્જનસ્ય કુલોદ્ભવાઃ ।
કર્કશાશ્ચ વિનીતાશ્ચ પ્રભિન્નકરટામુખાઃ ॥

જામ્બૂનદમયૈઃ સર્વૈર્વર્મભિઃ સુવિભૂષિતાઃ ।
લબ્ધલક્ષા રણે રાજન્નૈરાવણસમા યુધિ ॥

આસ્થિતા દસ્યુભિસ્તીક્ષ્ણૈઃ શૂરૈરુત્તમપાર્વતૈઃ ।
કર્કશૈઃ પ્રવરૈર્યોધૈઃ કાષ્ણાર્યસતનુચ્છદૈઃ ॥

સન્તિ ગોયોનયશ્ચાત્ર સન્તિ વાનરયોનયઃ ।
અનેકયોનયશ્ચાન્યે તથા માનુષયોનયઃ ॥

અનીકમસતામેતદ્ભૂમ્રવર્ણમુદીર્યતે ।
મ્લેચ્છાનાં પાપકર્તૄણાં હિમદુર્ગનિવાસિનામ્ ॥

એતદ્દુર્યોધનો લબ્ધ્વા સમગ્રં રાજમણ્ડલમ્ ।
કૃપં ચ સૌમદત્તિં ચ દ્રોણં ચ રથિનાં વરમ્ ॥

સિન્ધુરાજં તથા કર્ણમવમન્યત પાણ્ડવાન્ ।
કૃતાર્થમથ ચાત્માનં મન્યતે કાલચોદિતઃ ॥

તે તુ સર્વેઽદ્ય સમ્પ્રાપ્તા મમ નારાચગોચરમ્ ।
નભવિષ્યન્તિ કૌન્તેય યદ્યપિ સ્યુર્મનોજવાઃ ॥

તેન સમ્ભાવિતા નિત્યં પરવીર્યોપજીવિના ।
વિનાશમુપયાસ્યન્તિ મચ્છરૌઘનિપીડિતાઃ ॥

યે ત્વેતે રથિનો રાજન્દૃશ્યન્તે કાઞ્ચનધ્વજાઃ ।
એતે દુર્વારણા નામ કામ્ભોજા યદિ તે શ્રુતાઃ ॥

શૂરાશ્ચ કૃતવિદ્યાશ્ચ ધનુર્વેદે ચ નિષ્ઠિતાઃ ।
સંહતાશ્ચ ભૃશં હ્યેતે અન્યોન્યસ્ય હિતૈષિણઃ ॥

અક્ષૌહિણ્યશ્ચ સંરબ્ધા ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય ભારત ।
યત્તા મદર્થે તિષ્ઠન્તિ કુરુવીરાભિરક્ષિતાઃ ॥

અપ્રમત્તા મહારાજ મામેવ પ્રત્યુપસ્થિતાઃ ।
તાનહં પ્રમથિષ્યામિ તૃણાનીવ હુતાશનઃ ॥

તસ્માત્સર્વાનુપાસઙ્ગાન્સર્વોપકરણાનિ ચ ।
રથે કુર્વન્તુ મે રાજન્યથાવદ્રથકલ્પકાઃ ॥

અસ્મિંસ્તુ કિલ સમ્મર્દે ગ્રાહ્યં વિવિધમાયુધમ્ ।
યથોપદિષ્ટમાચાર્યૈઃ કાર્યઃ પઞ્ચગુણો રથઃ ॥

કામ્ભોજૈર્હિ સમેષ્યામિ તીક્ષ્ણૈરાશીવિષોપમૈઃ ।
નાનાશસ્ત્રસમાવાયૈર્વિવિધાયુધયોધિભિઃ ॥

કિરાતૈશ્ચ સમેષ્યામિ વિષકલ્પૈઃ પ્રહારિભિઃ ।
લાલિતૈઃ સતતં રાજ્ઞા દુર્યોધનહિતૈષિભિઃ ॥

શકૈશ્ચાપિ સમેષ્યામિ શક્રતુલ્યપરાક્રમૈઃ ।
અગ્નિકલ્પૈર્યુરાધર્ષૈઃ પ્રદીપ્તૈરિવ પાવકૈઃ ॥

તથાઽન્યૈર્વિવિધૈર્યોધૈઃ કાલકલ્પૈર્દુરાસદૈઃ ।
સમેષ્યામિ રણે રાજન્બહુભિર્યુદ્ધદુર્મદૈઃ ॥

ત્રિયોજનગતસ્યાપિ પદવીં સવ્યસાચિનઃ ।
યાસ્યામિ રથિનાં શ્રેષ્ઠં પ્રવરં ચ ધનુષ્મતામ્ ॥

સૂર્યોદયગતસ્યાહં પાણ્ડવસ્ય ગતિં ચરન્ ।
અપરાહ્ણગતે સૂર્યે ગમિષ્યામિ ન સંશયઃ ॥

તસ્માદ્વૈ વાજિનો મુખ્યાન્વિશ્રુતાઞ્શુભલક્ષણૈઃ ।
ઉપાવૃત્તાંશ્ચ પીતાંશ્ચ પુનર્યુઞ્જન્તુ મે રથે ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તસ્ય સર્વાનુપાસઙ્ગાન્સર્વોપકરણાનિ ચ ।
રથે ચાસ્થાપયદ્રાજા શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥

તતસ્તાન્સર્વતોમુક્તાન્સદશ્વાંશ્ચતુરો જનાઃ ।
રસવત્પાયયામાસુઃ પાનં મદસમીરણમ્ ॥

પીતોપવૃત્તાન્સ્નાતાંશ્ચ જગ્ધાન્નાન્સમલઙ્કૃતાન્ ।
વિનીતશલ્યાંસ્તુરગાંશ્ચતુરો હેમમાલિનઃ ॥

તાન્યુક્તાન્રુક્મવર્ણાભાન્વિનીતાઞ્શીઘ્રગામિનઃ ।
સંહૃષ્ટમનસો વ્યગ્રાન્વિધિવત્કલ્પિતાન્રથે ॥

મહાધ્વજેન સિંહેન હેમકેસરમાલિના ।
સંવૃતે કેતકૈર્હૈર્મૈર્મણિવિદ્રુમચિત્રિતૈઃ ॥

પાણ્ડુરાભ્રપ્રકાશાભિઃ પતાકાભિરલઙ્કૃતે । હેમદણ્ડોચ્છ્રિતચ્છત્રે બહુશસ્ત્રપરિચ્છદે ।
યોજયામાસ વિધિવદ્ધેમભાણ્ડવિભૂષિતાન્ ॥

દારુકસ્યાનુજો ભ્રાતા સૂતસ્તસ્ય પ્રિયઃ સખા ।
ન્યવેદયદ્રથં યુક્તં વાસવસ્યેવ માતલિઃ ॥

તતઃ સ્નાતઃ શુચિર્ભૂત્વા કૃતકૌતુકમઙ્ગલઃ ।
સ્નાતકાનાં સહસ્રસ્ય સ્વર્ણનિષ્કાનથો દદૌ ॥

આશીર્વાદૈઃ પરિષ્વક્તઃ સાત્યકિઃ શ્રીમતાં વરઃ ।
તતઃ સમધુપર્કામ્ભઃ પીત્વા કૈરાતકં મધુ ॥

લોહિતાક્ષો બભૌ તત્ર મદવિહ્વલલોચનઃ ।
આલભ્ય વીરકાંસ્યં ચ હર્ષેણ મહતાઽન્વિતઃ ॥

દ્વિગુણીકૃતતેજોભિઃ પ્રજ્વલન્નિવ પાવકઃ ।
ઉત્સઙ્ગે ધનુરાદાય સશરં રથિનાં વરઃ ॥

આશીર્વાદૈઃ પરિષ્વક્તઃ સાત્યકિઃ શ્રીમતાં વરઃ ।
કૃતસ્વસ્ત્યયનો વિપ્રૈઃ કવચી સમલઙ્કૃતઃ ॥

લાજૈર્ગન્ધૈસ્તથા માલ્યૈઃ કન્યાભિશ્ચાભિનન્દિતઃ ।
યુધિષ્ઠિરસ્ય ચરણાવભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ ॥

તેન મૂર્ધન્યુપાઘ્રાતઃ કૃતસ્વસ્યયનોઽપિ ચ । આશિષો વિવિધાઃ શ્રુત્વા ધર્મરાજમુખેરિતાઃ ।
હર્ષેણ મહતા યુક્ત આરુરોહ મહારથમ્ ॥

તતસ્તે વાજિનો હૃષ્ટાઃ સુપુષ્ટા વાતરંહસઃ । અજય્યા જૈત્રમૂહુસ્તં વિકુર્વાણાઃ સ્મ સૈન્ધવાઃ ।
યથા શક્રરથં રાજન્નૂહુસ્તે હરયઃ પુરા ॥

તથૈવ ભીમસેનોઽપિ ધર્મરાજેન પૂજિતઃ ।
પ્રાયાત્સાત્યકિના સાર્ધમભિવાદ્ય યુધિષ્ઠિરમ્ ॥

તૌ દૃષ્ટ્વા પ્રવિવિક્ષન્તૌ તવ સેનામરિન્દમૌ ।
સંયત્તાસ્તાવકાઃ સર્વે તસ્થુર્દ્રોણપુરોગમાઃ ॥

સન્નદ્ધમનુગચ્છન્તં દૃષ્ટ્વા ભીમં સ સાત્યકિઃ ।
અભિનન્દ્યાબ્રવીદ્વીરસ્તદા હર્ષકરં વચઃ ॥

ત્વં ભીમ રક્ષ રાજાનમેતત્કાર્યતમં હિ તે ।
અહં ભિત્ત્વા પ્રવેક્ષ્યામિ કાલપક્વમિદં બલમ્ ॥

આયત્યાં ચ તદાત્વે ચ શ્રેયો રાજ્ઞોઽભિરક્ષણમ્ । જાનીષે મમ વીર્યં ત્વં તવ ચાહમરિન્દમ ।
તસ્માદ્ભીમ નિવર્તસ્વ મમ ચેદિચ્છસિ પ્રિયમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તથોક્તઃ સાત્યકિં પ્રાહ વ્રજ ત્વં કાર્યસિદ્ધયે ।
અહં રાજ્ઞઃ કરિષ્યામિ રક્ષાં પુરુષસત્તમ ॥

એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ ભીમસેનં સ માધવઃ ।
ગચ્છ ગચ્છ ધ્રુવં પાર્થ ધ્રુવો હિ વિજયો મમ ॥

યન્મે સ્નિગ્ધોઽનુરક્તશ્ચ ત્વમદ્ય વશમાસ્થિતઃ ।
નિમિત્તાનિ ચ ધન્યાનિ યથા ભીમ વદન્તિ માં ॥

નિહતે સૈન્ધવે પાપે પાણ્ડવેન મહાત્મના । પરિષ્વજિષ્યે રાજાનં ધર્માત્માનં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
અપ્રમાદશ્ચ તે કાર્યો દ્રોણં પ્રતિ મહારથમ્ ॥
સઞ્ચય ઉવાચ ।

એતાવદુક્ત્વા ભીમં તુ વિસૃજ્ય ચ મહાયશાઃ ।
સમ્પ્રૈક્ષત્તાવકં સૈન્યં વ્યાઘ્રો મૃગગણાનિવ ॥

તં દૃષ્ટ્વા પ્રવિવિક્ષન્તં સૈન્યં તવ જનાધિપ ।
ભૂય એવાભવન્મૂઢં સુભૃશં ચાપ્યકમ્પત ॥

તતઃ પ્રયાતઃ સહસા તવ સૈન્યં સ સાત્યકિઃ ।
દિદૃક્ષુરર્જુનં રાજન્ધર્મરાજસ્ય શાસનાત્ ॥