મહાભારત · અધ્યાય 7.113

પ્રયાતે તવ સૈન્યં તુ યુયુધાને યુયુત્સયા । ધર્મરાજો મહારાજ સ્વેનાનીકેન સંવૃતઃ ।
પ્રાયાદ્દ્રોણરથં પ્રેપ્સુર્યુયુધાનસ્ય પૃષ્ઠતઃ ॥

તતઃ પાઞ્ચાલરાજસ્ય પુત્રઃ સમરદુર્મદઃ ।
પ્રયાતે માધવે રાજન્નિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

પ્રાક્રોશત્પાણ્ડવાનીકે વસુદાનશ્ચ પાર્થિવઃ ।
આગચ્છત પ્રહરત દ્રુતં વિપરિધાવત ॥

યથા સુખેન ગચ્છેત સાત્યકિર્યુદ્ધદુર્મદઃ ।
મહારથા હિ બહવો યતિષ્યન્તેઽસ્ય નિર્જયે ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

સેનાપતિવચઃ શ્રુત્વા પાણ્ડવેયાઃ સમન્તતઃ ।
અભ્યુદ્યયુર્મહારાજ તવ સૈન્યં સમન્તતઃ ॥

જહિ પ્રહર ગૃહ્ણીહિ વિધ્ય વિદ્રવ ચાદ્રવ ।
ઇતિ બ્રુવન્તૌ વેગેન નિપેતુસ્તે મહારથાઃ ॥

વયં પ્રતિજિગીષન્તસ્તત્ર તાન્સમભિદ્રુતાઃ ।
બાણશઙ્ખરવાન્કૃત્વા વિમિશ્રાન્વાદ્યનિસ્વનૈઃ ॥

યુયુધાનરથં દૃષ્ટ્વા તાવકા અભિદુદ્રુવુઃ ।
તતઃ શબ્દો મહાનાસીદ્યુયુધાનરથં પ્રતિ ॥

આકીર્યમાણા ધાવન્તી તવ પુત્રસ્ય વાહિની ।
સાત્વતેન મહારાજ શતધાઽભિવ્યશીર્યત ॥

તસ્યાં વિદીર્યમાણાયાં શિનેઃ પુત્રો મહારથઃ ।
સપ્તવીરાન્મહેષ્વાસાનગ્રાનીકેષ્વપોથયત્ ॥

અથાન્યાનપિ રાજેન્દ્ર નાનાજનપદેશ્વરાન્ ।
શરૈરનલસઙ્કાશૈર્નિન્યે વીરાન્યમક્ષયમ્ ॥

શતમેકેન વિવ્યાધ શતેનૈકં ચ પત્રિણામ્ । દ્વિપારોહાન્દ્વિપાંશ્ચૈવ હયારોહાન્હયાંસ્તથા ।
રથિનઃ સાશ્વસૂતાંશ્ચ જઘાનેશઃ પશૂનિવ ॥

તં તથાઽદ્ભુતકર્માણં શરસમ્પાતવર્ષિણમ્ ।
ન કેચનાભ્યધાવન્વૈ સાત્યકિં તવ સૈનિકાઃ ॥

તે ભીતા મૃદ્યમાનાશ્ચ પ્રમૃષ્ટા દીર્ઘબાહુના ।
આયોધનં જહુર્વીરા દૃષ્ટા તમતિમાનિનમ્ ॥

તમેકં બહુધા પશ્યન્મોહિતાસ્તસ્ય તેજસા ॥

રથૈર્વિમથિતૈશ્ચૈવ ભગ્નનીડૈશ્ચ મારિષ ।
ચક્રૈર્વિમથિતૈશ્છત્રૈર્ધ્વજૈશ્ચ વિનિપાતિતૈઃ ॥

અનુકર્ષૈઃ પતાકાભિઃ શિરસ્ત્રાણૈઃ સકાઞ્ચનૈઃ ।
બાહુભિશ્ચન્દનાદિગ્ધૈઃ સાઙ્ગદૈશ્ચ વિશામ્પતે ॥

હસ્તિહસ્તોપમૈશ્ચાપિ ભુજઙ્ગાભોગસન્નિભૈઃ ।
ઊરુભિઃ પૃથિવી ચ્છન્ના મનુજાનાં નરાધિપ ॥

શશાઙ્કુસન્નિભૈશ્ચૈવ વદનૈશ્ચારુકુણ્ડલૈઃ ।
પતિતૈરૃષભાક્ષાણાં બભૌ ભારત મેદિની ॥

ગજૈશ્ચ બહુધા છિન્નૈઃ શયાનૈઃ પર્વતોપમૈઃ ।
રરાજાતિભૃશં ભૂમિર્વિકીર્ણૈરિવ પર્વતૈઃ ॥

તપનીયમયૈર્યોક્ત્રૈર્મુક્તાજાલવિભૂષિતૈઃ । ઉરશ્છદૈર્વિચિત્રૈશ્ચ વ્યશોભન્ત તુરઙ્ગમાઃ ।
ગતસત્વા મહીં પ્રાપ્ય પ્રમૃષ્ટા દીર્ઘબાહુના ॥

નાનાવિધાનિ સૈન્યાનિ તવ હત્વા તુ સાત્વતઃ ।
પ્રવિષ્ટસ્તાવકં સૈન્યં દ્રાવયિત્વા ચમૂં ભૃશમ્ ॥

તતસ્તેનૈવ માર્ગેણ યેન યાતો ધનઞ્જયઃ ।
ઇયેષ સાત્યકિર્ગન્તું તતો દ્રોણેન વારિતઃ ॥

ભારદ્વાજં સમાસાદ્ય યુયુધાનશ્ચ સાત્યકિઃ ।
ન ન્યવર્તત સઙ્ક્રુદ્ધો વેલામિવ જલાશયઃ ॥

નિવાર્ય તુ રણે દ્રોણો યુયુધાનં મહારથમ્ ।
વિવ્યાધ નિશિતૈર્બાણૈઃ પઞ્ચભિર્મર્મભેદિભિઃ ॥

સાત્યકિસ્તુ રણે દ્રોણં રાજન્વિવ્યાધ સપ્તભિઃ ।
હેમપુઙ્ઘૈઃ શિલાધૌતૈઃ કઙ્કબર્હિણવાજિતૈઃ ॥

ષં ષડ્ભિઃ સાયકૈર્દ્રોણઃ સાશ્વયન્તારમાર્દયત્ ।
સ તં ન મમૃષે દ્રોણં યુયુધાનો મહારથઃ ॥

સિંહનાદં તતઃ કૃત્વા દ્રોણં વિવ્યાધ સાત્યકિઃ ।
દશભિઃ સાયકૈશ્ચાન્યૈઃ ષડ્ભિરષ્ટાભિરેવ ચ ॥

યુયુધાનઃ પુનર્દ્રોણં વિવ્યાધ દશભિઃ શરૈઃ । એકેન સારથિં ચાસ્ય ચતુર્ભિશ્ચતુરો હયાન્ ।
ધ્વજમેકેન બાણેન વિવ્યાધ યુધિ મારિષ ॥

તં દ્રોણઃ સાશ્વયન્તારં સરથધ્વજમાશુગૈઃ ।
ત્વરન્પ્રાચ્છાદયદ્બાણૈઃ શલભાનામિવ વ્રજૈઃ ॥

તથૈવ યુયુધાનોઽપિ દ્રોણં બહુભિરાશુગૈઃ ।
પ્રાચ્છાદયદસમ્ભ્રાન્તસ્ત્વરમાણો મહારથઃ ॥

દ્રોણસ્તુ પરમક્રુદ્ધઃ સાત્યકિં પરવીરહા ।
અવાક્રિચ્છિતૈર્બાણૈર્વાસુદેવપરાક્રમમ્ ॥

તં તથા શરજાલેન પ્રચ્છાદ્ય મહતા પુનઃ ।
દ્રોણઃ પ્રહસ્ય શૈનેયમિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

તવાચાર્યો રણં હિત્વા ગતઃ કાપુરુષો યથા ।
યુધ્યમાનં ચ માં હિત્વા પ્રદક્ષિણમવર્તત ॥

ત્વં હિ મે યુધ્યતો નાદ્ય જીવન્યાસ્યસિ માધવ ।
યદિ માં ત્વં રણે હિત્વા ન યાસ્યાચાર્યવદ્દ્રુતમ્ ॥
સાત્યકિરુવાચ ।

ધનઞ્જયસ્ય પદવીં ધર્મરાજસ્ય શાસનાત્ ।
ગચ્છામિ સ્વસ્તિ તે બ્રહ્મન્ન મે કાલાત્યયો ભવેત્ ॥

આચાર્યાનુગતો માર્ગઃ શિષ્યૈરન્વાસ્યતે સદા ।
તસ્માદેવ વ્રજામ્યાશુ યથા મે સ ગુરુર્ગતઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એતાવદુક્ત્વા શૈનેય આચાર્યં પરિવર્જયન્ ।
પ્રયાતઃ સહસા રાજન્સારથિં ચેદમબ્રવીત્ ॥

દ્રોણઃ કરિષ્યતે યત્નં સર્વથા મમ વારણે ।
યત્તો યાહિ રણે સૂત શૃણુ ચેદં વચઃ પરમ્ ॥

એતદાલોક્યતે સૈન્યમાવન્ત્યાનાં મહાપ્રભમ્ ।
અસ્યાનન્તરતસ્ત્વેતદ્દાક્ષિણાત્યં મહદ્બલમ્ ॥

તદનન્તરમેતચ્ચ બાહ્લિકાનાં મહદ્બલમ્ ।
બાહ્લિકાભ્યાશતો યુક્તં કર્ણસ્ય ચ મહદ્બલમ્ ॥

અન્યોન્યેન હિ સૈન્યાનિ ભિન્નાન્યેતાનિ સારથે ।
અન્યોન્યં સમુપાશ્રિત્ય ન ત્યક્ષ્યન્તિ રણાજિરમ્ ॥

એતદન્તરમાસાદ્ય ચોદયાશ્વાન્પ્રહૃષ્ટવત્ ।
મધ્યમં જવમાસ્થાય વહ મામત્ર સારથે ॥

બાહ્લિકા યત્ર દૃશ્યન્તે નાનાપ્રહરણોદ્યતાઃ ।
દાક્ષિણાત્યાશ્ચ બહવઃ સૂતપુત્રપુરોગમાઃ ॥

હસ્ત્યશ્વરથસમ્બાધં યચ્ચાનીકં વિલોક્યતે ।
નાનાદેશસમુત્થૈશ્ચ પદાતિભિરધિષ્ઠિતમ્ ॥

*તતઃ શક્યો મહાવ્યૂહો ભેત્તું સ સહસા રણે ।
તં દેશં ત્વરિતા યામો મૃદ્ગ્રન્તો યુધિ શાત્રવાન્ ॥

તત્રૈતે સમ્પ્રહૃષ્ટત્વાન્નાસ્માન્પ્રતિ યુયુત્સવઃ ॥

અયુધ્યમાનો બહુભિરેકં પ્રાપ્ય સુદુર્બલમ્ ।
બલં પ્રમથ્ય ગચ્છામિ મિષતાં સર્વધન્વિનામ્ ॥

મધ્યતો યાહિ યત્રોગ્રં કર્ણસ્ય સુમહદ્બલમ્ । યત્રૈતે પરમક્રુદ્ધા દાક્ષિણાત્યા મહારથાઃ ।
એતાન્વિજિત્ય સઙ્ગ્રામે તતો યામો ધનઞ્જયમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

યુયુધાનવચઃ શ્રુત્વા યુયુધાનસ્ય સારથિઃ ।
યથોક્તમગમદ્રાજન્વર્જયન્દ્રોણમાહવે ॥

તં દ્રોણોઽનુયયૌ ક્રુદ્ધો વિકિરન્વિશિખાન્બહૂન્ ।
યુયુધાનં મહાભાગં ગચ્છન્તમનિવર્તિનમ્ ॥

સ ચ સૈન્યં મહદ્ભિત્ત્વા દાક્ષિણાત્યબલં ચ તત્ ।
કર્ણસ્ય સૈન્યં સુમહદભિહત્ય શિતૈઃ શરૈઃ ॥

પ્રાવિશદ્ભારતીં સેનામપર્યન્તાં સ સાત્યકિઃ ।
સાત્યકો હિ તતઃ સૈન્યં દ્રાવયન્સ સમન્તતઃ ॥

પ્રવિષ્ટે યુયુધાને તુ સૈનિકેષુ દ્રુતેષુ ચ ।
અમર્ષી કૃતવર્મા તુ સાત્યકિં પર્યવારયત્ ॥

તમાપતન્તં વિશિખૈઃ ષડ્ભિરાહત્ય સાત્યકિઃ ।
ચતુર્ભિશ્ચતુરોઽસ્યાશ્વાનાજઘાનાશુ વીર્યવાન્ ॥

તતઃ પુનઃ ષોડશભિર્નતપર્વભિરાશુગૈઃ ।
સાત્યકિઃ કૃતવર્માણં પ્રત્યવિધ્યત્સ્તનાન્તરે ॥

સ તાડ્યમાનો વિશિખૈર્બહુભિસ્તિગ્મતેજનૈઃ ।
સાત્વતેન મહારાજ કૃતવર્મા ન ચક્ષમે ॥

સ વત્સન્દતં સન્ધાય તિગ્માંશ્વનલસપ્રભમ્ ।
આકૃષ્ય રાજન્નાકર્ણાદ્વિવ્યાધોરસિ સાત્યકિમ્ ॥

સ તસ્ય દેહાવરણં ભિત્ત્વા દેહં ચ સાયકઃ ।
સપુઙ્ખપત્રઃ પૃથિવીં વિવેશ રુધિરોક્ષિતઃ ॥

અથાસ્ય બહુભિર્બાણૈરચ્છિનત્પરમાસ્ત્રવિત્ ।
સ માર્ગણગણં રાજન્કૃતવર્મા શરાસનમ્ ॥

વિવ્યાધ ચ રણે રાજન્સાત્યકિં સત્યવિક્રમમ્ ।
દશભિર્વિશિખૈસ્તીક્ષ્ણૈરભિક્રુદ્ધઃ સ્તનાન્તરે ॥

તતઃ પ્રશીર્ણે ધનુષિ શક્ત્યા શક્તિમતાં વરઃ ।
જઘાન દક્ષિણં બહું સાત્યકિઃ કૃતવર્મણઃ ॥

તતોઽન્યત્સુદૃઢં ચાપં પૂર્ણમાયમ્ય સાત્યકિઃ ।
વ્યસૃજદ્વિશિખાંસ્તૂર્ણં શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

સરથં કૃતવર્માણં સમન્તાત્પર્યવારયત્ । છાદયિત્વા રણે રાજન્હાર્દિક્યં સ તુ સાત્યકિઃ ।
અથાસ્ય ભલ્લેન શિરઃ સારથેઃ સમકૃન્તત ॥

સ પપાત હતઃ સૂતો હાર્દિક્યસ્ય મહારથાત્ ।
તતસ્તે યન્તૃરહિતાઃ પ્રાદ્રવંસ્તુરગા ભૃશમ્ ॥

અથ ભોજસ્તુ સમ્ભ્રાન્તો નિગૃહ્ય તુરગામન્સ્વયમ્ ।
તસ્થૌ વીરો ધનુષ્પાણિસ્તત્સૈન્યાન્યભ્યપૂજયન્ ॥

સ મુહૂર્તમિવાશ્વાસ્ય સદશ્વાન્સમનોદયત્ ।
વ્યપેત ભીરમિત્રાણામાવહત્સુમહદ્ભયમ્ ॥

સાત્યકિશ્ચાત્યગાત્તસ્માત્સ તુ ભીમમુપાદ્રવત્ ॥

યુયુધાનોઽપિ રાજેન્દ્ર ભોજાનીકાદ્વિનિઃસૃતઃ ।
પ્રયયૌ ત્વરિતસ્તૂર્ણં કામ્ભોજાનાં મહાચમૂમ્ ॥

સ તત્ર બહુભિઃ શૂરૈઃ સન્નિરુદ્ધો મહારથૈઃ ।
ન ચચાલ તદા રાજન્સાત્યકિઃ સત્યવિક્રમઃ ॥

સન્ધાય ચ ચમૂં દ્રોણો ભોજે ભારં નિવેશ્ય ચ ।
અભ્યધાવદ્રણે યત્તો યુયુધાનં યુયુત્સયા ॥

તથા તમનુધાવન્તં યુયુધાનસ્ય પૃષ્ઠતઃ । ન્યવારયન્ત સંહૃષ્ટાઃ પાણ્ડુસૈન્યે બ્રૃહત્તમાઃ ।
સમાસાદ્ય તુ હાર્દિક્યં રથાનાં પ્રવરં રથમ્ ॥

પાઞ્ચાલા વિગતોત્સાહા ભીમસેનપુરોગમાઃ ।
વિક્રમ્ય વારિતા રાજન્વીરેણ કૃતવર્મણા ॥

યતમાનાંશ્ચ તાન્સર્વાનીષદ્વિગતચેતસઃ ।
અભિતસ્તાઞ્શરૌઘેણ ક્લાન્તવાહાનકારયત્ ॥

નિગૃહીતાસ્તુ ભોજેન ભોજાનીકેપ્સવો રણે । અતિષ્ઠન્નાર્યવદ્વીરાઃ પ્રાર્થયન્તો મહદ્યશઃ ।
હાર્દિક્યં સમરે યત્તા ન શેકુઃ પ્રતિવીક્ષિતુમ્ ॥