મહાભારત · અધ્યાય 6.96

પુત્રં વિનિહતં શ્રુત્વા ઇરાવન્તં ધṉઅઞ્જયઃ ।
દુઃખેન મહતાઽવિષ્ટો નિઃશ્વસન્પન્નગો યથા ॥

અબ્રવીત્સમરે રાજન્વાસુદેવમિદં વચઃ ।
ઇદં નૂનં મહાપ્રાજ્ઞો વિદુરો દૃષ્ટવાન્પુરા ॥

કુરૂણાં પાણ્ડવાનાં ચ ક્ષયં ઘોરં મહામતિઃક ।
સ તતો નિવારિતવાન્ધૃતરાષ્ટ્રં જનેશ્વરમ્ ॥

અન્યે ચ બહવો વીરાઃ સન્ગ્રામે મધુસૂદન ।
નિહતાઃ કૌરવૈઃ સઙ્ખ્યે તથાઽસ્માભિશ્ચ કૌરવાઃ ॥

અર્થહેતોર્નરશ્રેષ્ઠ ક્રિયતે કર્મ કુત્સિતમ્ ।
ધિગર્થાન્યત્કૃતે હ્યેવં ક્રિયતે જ્ઞાતિસન્ક્ષયઃ ॥

અધનસ્ય મૃતં શ્રેયો ન ચ જ્ઞાતિવધાદ્વનમ્ ।
કિં નુ પ્રાપ્સ્યામહે કૃષ્ણ હત્વા જ્ઞાતીન્સમાગતાન્ ॥

દુર્યોધનાપરાધેન શકુનેઃ સૌબલસ્ય ચ ।
ક્ષત્રિયા નિધનં યાન્તિ કર્ણદુર્મન્ત્રિતેન ચ ॥

ઇદાનીં ચ વિજાનામિ સુકૃતં મધુસૂદન ।
કૃતં રાજ્ઞા મહાબાહો યાચતા ત સુયોધનમ્ ॥

રાજ્યાર્ધં પઞ્ચ વા ગ્રામાન્નાકાર્ષીત્સ ચ દુર્મતિઃક ।
દૃષ્ટ્વા હિ ક્ષત્રિયાઞ્શૂરાઞ્શયાનાન્ધરણીતલે ॥

નિન્દામિ ભૃશમાત્માનં ધિગસ્તુ ક્ષત્રિજીવિકામ્ ।
અશક્તમિતિ મામેતે જ્ઞાસ્યન્તે ક્ષત્રિયા રણે ॥

એતદર્થં મયા યુદ્ધં રોચિતં મધુસૂદન ।
સઞ્ચોદય હયાઞ્શીઘ્રં ધાર્તરાષ્ટ્રચમૂં પ્રતિ ॥

પ્રતરિષ્યે મહાપારં ભુજાભ્યાં સમરોદધિમ્ ।
નાયં ક્લીબાયિતું કાલો વિદ્યતે માધવ ક્વચિત્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તુ પાર્થેન કેશવઃ પરવીરહા ।
ચોદયામાસ તાનશ્વાન્પાણ્ડુરાન્વાતરંહસઃ ॥

અથ શબ્દો મહાનાસીત્તવ સૈન્યસ્ય ભારત ।
મારુતોદ્ધૂતવેગસ્ય સાગરસ્યેવ પર્વણિ ॥

અપરાહ્ણે મહારાજ સન્ગ્રામઃ સમપદ્યત ।
પર્જન્યસમનિર્ઘોષો ભીષ્મસ્ય સહ પાણ્ડવૈઃ ॥

તતો રાજંસ્તવ સુતા ભીમસેનમુપાદ્રવન્ ।
પરિવાર્ય રણે દ્રોણં વસવો વાસવં યથા ॥

તતઃ શાન્તનવો ભીષ્મઃ કૃપશ્ચ રથિનાં વરઃ ।
ભગદત્તઃ સુશર્મા ચ ધનઞ્જયમુપાદ્રવન્ ॥

હાર્દિક્યો બાહ્લિકશ્ચૈવ સાત્યકિં સમભિદ્રુતૌ ।
અમ્બષ્ઠકસ્તુ નૃપતિરભિમન્યુમવસ્થિતઃ ॥

શેષાસ્ત્વન્યે મહારાજ શેષાનેવ મહારથાન્ ।
તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં ઘોરરૂપં ભયાવહમ્ ॥

ભીમસેનસ્તુ સમ્પ્રેક્ષ્ય પુત્રાંસ્તવ વિશામ્પતે ।
પ્રજજ્વાલ રણે ક્રુદ્ધો હવિષા હવ્યવાડિવ ॥

પુત્રાસ્તુ તવ કૌન્તેયં છાદયાઞ્ચક્રિરે શરૈઃ ।
પ્રાવૃષીવ મહારાજ જલદા ઇવ પર્વતમ્ ॥

સ ચ્છાદ્યમાનો બહુધા પુત્રૈસ્તવ વિશામ્પતે ।
સૃક્વિણી સંલિહન્વીરઃ શાર્દૂલ ઇવ દર્પિતઃ ॥

વ્યૂઢોરસ્કસ્તતો ભીમઃ પોથયામાસ પાર્થિવમ્ ।
ક્ષુરપ્રેણ સુતીક્ષ્ણેન સુમુક્તેન મહારણે ॥

તાડયામાસ સન્ક્રુદ્ધઃ સોઽભવદ્વ્યથિતેન્દ્રિયઃ . અપરેણ તુ ભલ્લેન પીતેન નિશિતેન તુ ।
અપાતયત્કુણ્ડલિતં સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગં યથા ॥

તતઃ સુનિશિતાન્બાણાન્ભીમસેનઃ શિલાશિતાન્ ।
સ સપ્ત સન્દધે હન્તું પુત્રાસ્તે ભરતર્ષભ ॥

પ્રેષિતા ભિમસેનેન શરાસ્તે દૃઢધન્વના ।
અપાતયન્ત પુત્રાંસ્તે રથેભ્યઃ સુમહારથાન્ ॥

અનાધૃષ્ટિં કુણ્ડભેદિં વિરાજં દીપ્તલોચનમ્ ।
દીર્ઘબાહું સુબાહું ચ તથૈવ મકરધ્વજમ્ ॥

પ્રપતન્તિસ્મ વીરાસ્તે વિરેજુર્ભરતર્ષભ ।
વસન્તે પુષ્પશબલાઃ કિંશુકાઃ પતિતા ઇવ ॥

તતઃ પ્રદુદ્રુવુઃ શેષાસ્તવ પુત્રા મહાહવે ।
તં કાલમિવ મન્યન્તો ભીમસેનં મહાબલમ્ ॥

દ્રોણસ્તુ સમરે વીરં નિર્દહનક્તં સુતાંસ્તવ ।
યથાદ્રિં વારિધારાભિઃ સમન્તાદ્વ્યકિરચ્છરૈઃ ॥

તત્રાદ્ભુતમપશ્યામ કુન્તીપુત્રસ્ય પૌરુષમ્ ।
દ્રોણેન વાર્યમાણોઽપિ નિજઘ્ને યત્સુતાંસ્તવ ॥

યથા ગોવૃષભો વર્ષં સન્ધારયતિ સ્વાત્પતત્ ।
ભીમસ્તથા દ્રોણમુક્તં શરવર્ષમદીધરત્ ॥

અદ્ભુતં ચ મહારાજ તત્ર ચક્રે વૃકોદરઃ ।
યત્પુત્રાંસ્તેઽવધીત્સઙ્ખ્યે દ્રોણં ચૈવ ન્યવારયત્ ॥

પુત્રેષુ તવ વીરેષુ ચિક્રીડાર્જુનપૂર્વજઃ ।
મૃગેષ્વિવ મહારાજ ચરન્વ્યાઘ્રો મહાબલઃ ॥

યથા હિ પશુમધ્યસ્થો દ્રાવયેત પશૂન્વૃકઃ ।
વૃકોદરસ્તવ સુતાંસ્તથા વ્યદ્રાવયદ્રણે ॥

ગાઙ્ગેયો ભગદત્તશ્ચ ગોતમશ્ચ મહારથાઃ ।
પાણ્ડવં રભસં યુદ્ધે વારયામાસુરર્જુનમ્ ॥

અસ્ત્રૈરસ્ત્રાણિ સંવાર્ય તેષાં સોઽતિરથો રણે પ્રવીરાંસ્તવ સૈન્યેષુ પ્રેષયામાસ મૃત્યવે ॥

અભિમન્યુસ્તુ રાજાનમમ્બષ્ઠં લોકવિશ્રુતમ્ ।
વિરથં રથિનાં શ્રેષ્ઠં કારયામાસ સાયકૈઃ ॥

વિરથો વધ્યમાનસ્તુ સૌભદ્રેણ યશસ્વિના ।
અવપ્લુત્ય રથાત્તૂર્ણમમ્બષ્ઠો વસુધાધિપઃ ॥

અસિં ચિક્ષેપ સમરે સૌભદ્રસ્ય મહાત્મનઃ ।
આરુરોહ રથં ચૈવ હાર્દિક્યસ્ય મહાબલઃ ॥

આપતન્તં તુ નિસ્ત્રિંશં યુદ્ધમાર્ગવિશારદઃ ।
લાઘવાદ્વ્યંસયામાસ સૌભદ્રઃ પરવીરહા ॥

વ્યંસિતં વીક્ષ્ય નિસ્ત્રિંશં સૌભદ્રેણ રણે તદા ।
સાધુસાધ્વિતિ સૈન્યાનાં પ્રણાદોઽભૂદ્વિશામ્પતે ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નમુખાસ્ત્વન્યે તવ સૈન્યમયોધયન્ ।
તથૈવ તાવકાઃ સર્વે પાણ્ડુસૈન્યમયોધયન્ ॥

તત્રાક્રન્દો મહાનાસીત્તવ તેષાં ચ ભારત ।
નિઘ્નતાં દૃઢમન્યોન્યં કુર્વતાં કર્મ દુષ્કરમ્ ॥

અન્યોન્યં હિ રણે શૂરાઃ કેશેષ્વાક્ષિષ્ય માનિનઃ ।
નખદન્તૈરયુધ્યન્ત મુષ્ટિભિર્જાનુભિસ્તથા ॥

તલૈશ્ચૈવાથ નિસ્ત્રિંશૈર્બાહુભિશ્ચ સુસંસ્થિતૈઃ ।
વિવરં પ્રાપ્ય ચાન્યોન્યમનયન્યમસાદનમ્ ॥

ન્યહનચ્ચ પિતા પુત્રં પુત્રશ્ચ પિતરં તથા ।
વ્યાકુલીકૃતસન્કલ્પા યુયુધુસ્તત્ર માનવાઃ ॥

રણે ચારૂણિ ચાપાનિ હેમપૃષ્ઠાનિ મારિષ ।
હતાનામપવિદ્ધાનિ કલાપાશ્ચ મહાધનાઃ ॥

જાતરૂપમયૈઃ પુઙ્ખૈ રાજતૈર્નિશિતાઃ શરાઃ ।
તૈલધૌતા વ્યરાજન્ત નિર્મુક્તભુજગોપમાઃ ॥

ખઙ્ગાશ્ચ દાન્તત્સરવો જાતરૂપપરિષ્કૃતાઃ ।
ચર્માણિ ચાપવિદ્ધાનિ રુક્મચિત્રાણિ ધન્વિનાં ॥

સુવર્ણાવિકૃતાઃ પ્રાસાઃ પ્રભગ્ના હેમભૂષિતાઃ ।
જાતરૂપમયા યષ્ટ્યઃ શક્ત્યશ્ચ કનકોજ્જ્વલાઃ ॥

અવસ્કન્દાશ્ચ પતિતા મુસલાનિ ગુરૂણિ ચ ।
પરિઘાઃ પટ્ટસાશ્ચૈવ ભિણ્ડિપાલાશ્ચ મારિષ ॥

પતિતા વિવિધાશ્ચાપાશ્ચિત્રા હેમપરિષ્કૃતાઃ ।
કુથા બહુવિધાકારાશ્ચામરા વ્યજનાનિ ચ ॥

નાનાવિધાનિ શસ્ત્રાણિ પ્રગૃહ્ય પતિતા નરાઃ ।
જીવન્ત ઇવ દૃશ્યનતે ગતસત્ત્વા મહારથાઃ ॥

ગજાવિમથિતૈર્ગાત્રૈર્મુસલૈર્ભિન્નમસ્તકાઃ ।
ગજાવાજિરથક્ષુણ્ણાઃ શેરતે સ્મ નરાઃ ક્ષિતૌ ॥

તથૈવાશ્વનૃનાગાનાં શરીરૈર્વિબભૌ તદા ।
સઞ્છન્ના વસુધા રાજન્પર્વતૈરિવ શાતિતૈઃ ॥

સમરે પતિતૈશ્ચૈવ શક્ત્યૃષ્ટિશરતોમરૈઃ ।
નિસ્ત્રિંશૈઃ પટ્ટસૈઃ પ્રાસૈરવસ્કન્દૈઃ પરશ્વથૈઃ ॥

પરિઘૈર્ભિણ્ડિપાલૈશ્ચ શતઘ્નીભિશ્ચ મારિષ ।
શરીરૈઃ શસ્ત્રનિર્ભિન્નૈઃ સમાસ્તીર્યત મેદિની ॥

વિશબ્દૈરલ્પશબ્દૈશ્ચ શોણિતૌગપરિપ્લુતૈઃ ।
ગતાસુભિરમિત્રઘ્ન વિબભૌ નિચિતા મહી ॥

સતલત્રૈઃ સકેયૂરૈર્બાહુભિશ્ચન્દનોક્ષિતૈઃ ।
હસ્તિહસ્તોપમૈશ્છિન્નૈરૂરુભિશ્ચ તરસ્વિનામ્ ॥

બદ્ધચૂજામણિવરૈઃ શિરોભિશ્ચ સકુણ્ડલૈઃ ।
પાતિતૈ ઋષભાક્ષાણાં બભૌ ભારત મેદિની ॥

કવચૈઃ શોણિતાદિગ્ધૈર્વિપ્રકીર્ણૈશ્ચ કાઞ્ચનૈઃ ।
રરાજ સુભૃશં ભૂમિઃ શાન્તાર્ચિર્ભિરિવાનલૈઃ ॥

વિપ્રવિદ્ધૈઃ કલાપૈશ્ચ પતિતૈશ્ચ શરાસનૈઃ ।
વિપ્રકીર્ણૈઃ શરૈશ્ચૈવ રુક્મપુઙ્ખૈઃ સમન્તતઃ ॥

રથૈશ્ચ સર્વતો ભગ્નૈઃ કિઙ્કિણીજાલભૂષિતૈઃ ।
વાજિભિશ્ચ હતૈર્બાણૈઃ સ્રસ્તજિહ્વૈઃ સશોણિતૈઃ ॥

અનુકર્ષૈઃ પતાકાભિરુપાસઙ્ગૈર્ધ્વજૈરપિ ।
પ્રવીરાણાં મહાશઙ્ખૈર્વિપ્રકીર્ણૈશ્ચ પાણ્ડુરૈઃ ॥

સ્રસ્તહસ્તૈશ્ચ માતઙ્ગૈઃ શયાનૈર્વિબભૌ મહી ।
નાનારૂપેરલન્કારૈઃ પ્રમદેવાભ્યલઙ્કૃતા ॥

દન્તિભિશ્ચાપરૈસ્તત્ર સપ્રાણૈર્ગાઢવેદનૈઃ ।
કરૈઃ શબ્દં વિમુઞ્ચદ્ભિઃ શીકરં ચ મુહુર્મુહુઃ ॥

વિબભૌ તદ્રણસ્થાનં સ્યન્દમાનૈરિવાચલૈઃ ।
નાનારાગૈઃ કમ્બલૈશ્ચ પરિસ્તોમેશ્ચ દન્તિનામ્ ॥

વૈદૂર્યમણિદણ્ડૈશ્ચ પતિતૈરઙ્કુશૈઃ શુભૈઃ ।
ઘણ્ટાભિશ્ચ ગજેન્દ્રાણાં પતિતાભિઃ સમન્તતઃ ॥

વિપાટિતવિચિત્રાભિઃ કુથાભિરઙ્કુશૈસ્તથા ।
ગ્રૈવેયૈશ્ચિત્રરૂપૈશ્ચ રુક્મકક્ષ્યાભિરેવ ચ ॥

યન્ત્રૈશ્ચ બહુધા ચ્છિન્નૈસ્તોમરૈશ્ચાપિ કાઞ્ચનૈઃ । રરાજ સુભૃશં ભૂમિસ્તત્રતત્ર વિશામ્પતે
અશ્વાનાં રેણુકપિલૈ રુક્મચ્છન્નૈરુરશ્છદૈઃ ॥

સાદિનાં ચ ભુજૈશ્છિન્નૈઃ પતિતૈઃ સાઙ્ગદૈસ્તથા ।
પ્રાસૈશ્ચ વિમલૈસ્તીક્ષ્ણૈર્વિમલાભિસ્તથર્ષ્ટિભિઃ ॥

ઉષ્ણીષૈશ્ચ તથા ચિત્રૈર્વિપ્રવિદ્ધૈસ્તતસ્તતઃ ।
વિચિત્રૈર્બાણવર્ષૈશ્ચ જાતરૂપપરિષ્કૃતૈઃ ॥

અશ્વાસ્તરપરિસ્તોમૈ રાઙ્કવૈર્મૃદિતૈસ્તથા ।
નરેન્દ્રચૂડામણિભિર્વિચિત્રૈશ્ચ મહાધનૈઃ ॥

છત્રૈસ્તથાપવિદ્ધૈશ્ચ ચામરૈર્વ્યજનૈરપિ ।
પદ્મેન્દુદ્યુતિભિશ્ચૈવ વદનૈશ્ચારુકુણ્ડલૈઃ ॥

ક્લૃપ્તશ્મશ્રુભિરત્યર્થં વીરાણાં સમલઙ્કૃતૈઃ ।
અપવિદ્ધૈર્મહારાજ સુવર્ણાજ્જ્વલકુણ્ડલૈઃ ॥

ગ્રહનક્ષત્રશબલા દ્યૌરિવાસીદ્વસુન્ધરા ।
એવમેતે મહાસેને મૃદિતે તત્ર ભારત ॥

પરસ્પરં સમાસાદ્ય તવ તેષાં ચ સંયુગે ।
તેષુ શ્રાન્તેષુ ભગ્નેષુ મૃદિતેષુ ચ ભારત ॥

રાત્રિઃ સમભવત્તત્ર નાપશ્યામ તતોઽનુગાન્ ।
તતોઽવહારં સૈકન્યાનાં પ્રચુક્રુઃ કુરુપાણ્ડવાઃ ॥

ઘોરે નિશામુખે રૌદ્રે વર્તમાને મહાભયે । અવહારં તતઃ કૃત્વા સહિતાઃ કુરુપાણડ્વાઃ ।
ન્યવિશન્ત નિશાકાલે ગત્વા સ્વશિબિરં તદા ॥