મહાભારત · અધ્યાય 6.95

તસ્મિન્મહતિ સન્ક્રન્દે રાજા દુર્યોધનસ્તદા । પરાજયં રાક્ષસેન નામૃષ્યત પરન્તપઃ ।
ગાઙ્ગેયમુપસન્ગમ્ય વિનયેનાભિવાદ્ય ચ ॥

તસ્ય સર્વં યથાવૃત્તમાખ્યાતુમુપચક્રમે ।
ઘટોત્કચસ્ય વિજયમાત્મનશ્ચ પરાજયમ્ ॥

કથયામાસ દુર્ધર્ષો વિનિઃશ્વસ્ય પુનઃપુનઃ ।
અબ્રવીચ્ચ તદા રાજન્ભીષ્મં કુરુપિતામહમ્ ॥

ભવન્તં સમુપાશ્રિત્ય દ્રોણં ચૈવ પિતામહ ।
પાણ્ડવૈર્વિગ્રહો ઘોરઃ સમારબ્ધો મયા પ્રભો ॥

એકાદશ સમાખ્યાતા અક્ષૌહિણ્યશ્ચ યા મમ ।
નિદેશે તવ તિષ્ઠન્તિ મયા સાર્ધં પરન્તપ ॥

સોઽહં ભરતશાર્દૂલ ભીમસેનપુરોગમૈઃ ।
ઘટોત્કચં સમાશ્રિત્ય પાણ્ડવૈર્યુધિ નિર્જિતઃ ॥

તન્મે દહતિ ગાત્રાણિ શુષ્કવૃક્ષમિવાનલઃ ।
તદિચ્છામિ મહાભાગ ત્વત્પ્રસાદાત્પરન્તપ ॥

રાક્ષસાપશદં હન્તું સ્વયમેવ પિતામહ ।
ત્વાં સમાશ્રિત્ય દુર્ધર્ષં તન્મે કર્તું ત્વમર્હસિ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં રાજ્ઞો ભરતસત્તમ ।
દુર્યોધનમિદં વાક્યં ભીષ્મઃ શાન્તનવોઽબ્રવીત્ ॥

શૃણુ રાજન્મમ વચો યત્ત્વાં વક્ષ્યામિ કૌરવ ।
યથા ત્વયા મહારાજ વર્તિતવ્યં પરન્તપ ॥

આત્મા રક્ષ્યસ્ત્વયા તાત સર્વાવસ્થાસ્વરિન્દમ ।
ધર્મરાજેન સન્ગ્રામસ્ત્વયા કાર્યઃ સદાઽનઘ ॥

અર્જુનેન યમાભ્યાં વા ભીમસેનેન વા પુનઃ ।
અન્યૈર્વા પૃથિવીપાલૈ રાજા રાજાનમૃચ્છતિ ॥

ન તુ કાર્યસ્ત્વયા રાજન્હૈડિમ્બેન દુરાત્મા । અહં દ્રોણઃ કૃપો દ્રૌણિઃ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ ।
શલ્યશ્ચ વૃષસેનશ્ચ વિકર્ણશ્ચ મહારથઃ ॥

શેષાશ્ચ ભ્રાતરસ્ત્વન્યે દુઃશાસનપુરોગમાઃ ।
ત્વદર્થે પ્રતિયોત્સ્યામો રાક્ષસં તં મહાબલમ્ ॥

રૌદ્રે તસ્મિન્રાક્ષસેન્દ્રે યદિ તે હૃચ્છયો મહાન્ ।
અયમાગચ્છતુ રણં તસ્ય યુદ્ધાય દુર્મતેઃ ॥

ભગદત્તો મહીપાલઃ પુરન્દરસમો યુધિ ।
એતાવદુક્ત્વા રાજાનં ભગદત્તમથાબ્રવીત્ ॥

સમક્ષં પાર્થિવેન્દ્રસ્ય વાક્યં વાક્યવિશારદઃ ।
ગચ્છ શીઘ્રં મહારાજ હૈડિમ્બં યુદ્ધદુર્મદમ્ ॥

વારયસ્વ રણે યત્તો મિષતાં સર્વધન્વિનામ્ ।
રાક્ષસં ક્રૂરકર્માણં યથેન્દ્રસ્તારકં પુરા ॥

તવ દિવ્યાનિ ચાસ્ત્રાણિ વિક્રમશ્ચ પરન્તપ ।
સમાગમશ્ચ બહુભિઃ પુરાઽભૂદમરૈઃ સહ ॥

ત્વં તસ્ય નૃપશાર્દૂલ પ્રતિયોદ્ધા મહાહવે ।
સ્વબલેનાવૃતો ગચ્છ જહિ રાક્ષસપુઙ્ગવમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં ભીષ્મસ્ય પૃતનાપતેઃ ।
પ્રયયૌ સિંહનાદેન પરાનભિમુખકો દ્રુતમ્ ॥

તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય ગર્જન્તમિવ તોયદમ્ ।
અભ્યવર્તન્ત સન્ક્રુદ્ધાઃ પાણ્ડવાનાં મહારથાઃ ॥

ભીમસેનોઽભિમન્યુશ્ચ રાક્ષસશ્ચ ઘટોત્કચઃ ।
દ્રૌપદેયાઃ સત્યધૃતિઃ ક્ષત્રદેવશ્ચ ભારત ॥

ચેદિપો વસુદાનશ્ચ દશાર્ણાધિપતિસ્તથા ।
સુપ્રતીકેન તાંશ્ચાપિ ભગદત્તોઽપ્યુપાદ્રવત્ ॥

તતઃ સમભવદ્યુદ્ધં ઘોરરૂપં ભયાનકમ્ ।
પાણ્ડૂનાં ભગદત્તેન યમરાષ્ટ્રવિવર્ધનમ્ ॥

પ્રયુક્તા રથિભિર્બાણા ભીમવેગાઃ સુતેજનાઃ ।
તે નિપેતુર્મહારાજ નાગેષુ ચ રથેષુ ચ ॥

પ્રભિન્નાશ્ચ મહાનાગા વિનીતા હસ્તિસાદિભિઃ ।
પરસ્પરં સમાસાદ્ય સન્નિપેતુરભીતવત્ ॥

મદાન્ધા રોષસંરબ્ધા વિષાણાગ્રૈર્મહાહવે ।
બિભિદુર્દન્તમુસલૈઃ સમાસાદ્ય પરસ્પરમ્ ॥

હયાશ્ચ ચામરાપીડાઃ પ્રાસપાણિભિરાસ્થિતાઃ ।
ચોદિતાઃ સાદિભિઃ ક્ષિપ્રં નિજઘ્રુરિતરેતરમ્ ॥

પાદાતાશ્ચ પદાત્યોઘૈસ્તાડિતાઃ શક્તિતોમરૈઃ ।
ન્યપતન્ત તદા ભૂમૌ શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

રથિનશ્ચ રથાકંશ્ચિત્રાન્કર્ણિનાલીકતોમરૈઃ ।
નિહત્ય સમરે વીરાન્સિંહનાદાન્વિનેદિરે ॥

તસ્મિંસ્તથા વર્તમાને સન્ગ્રામે રોમહર્ષણે ।
ભગતત્તો મહેષ્વાસો ભીમસેનમથાદ્રવત્ ॥

કુઞ્જરેણ પ્રભિન્નેન સપ્તધા સ્રવતા મદમ્ ।
પર્વતેન યથા તોયં સ્રવમાણેન સર્વશઃ ॥

કિરઞ્છરસહસ્રાણિ સુપ્રતીકશિરોગતઃ ।
ઐરાવતસ્થો મઘવાન્વારિધારા ઇવાનઘ ॥

સ ભીમં શરધારાભિસ્તાજયામાસ પાર્થિવઃ ।
પર્વતં વારિધારાભિસ્તપાન્તે જલદો યથા ॥

ભીમસેનસ્તુ સન્ક્રુદ્ધઃ પાદરક્ષાન્પરઃશતાન્ ।
નિજઘાન મહેષ્વાસઃ સંરબ્ધઃ શરવૃષ્ટિભિઃ ॥

તાન્દૃષ્ટ્વા નિહતાન્ક્રુદ્ધો ભગદત્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
ચોદયામાસ નાગેન્દ્રં ભીમસેનરથં પ્રતિ ॥

સ નાગઃ પ્રેષિતસ્તેન બાણો જ્યાચોદિતો યથા ।
અભ્યધાવત વેગેન ભીમસેનપુરોગમાઃ ॥

તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય પાણ્ડવાનાં મહારથાઃ ।
અભ્યવર્તન્ત વેગેન ભીમસેનપુરોગમાઃ ॥

કેકયાશ્ચાભિમન્યુશ્ચ દ્રૌપદેયાશ્ચ સર્વશઃ ।
દશાર્ણાધિપતિઃ શૂરઃ ક્ષત્રદેવશ્ચ મારિષ ॥

ચેદિપો ધૃષ્ટકેતુશ્ચ સંરબ્ધાઃ સર્વ એવ તે ।
ઉત્તમાસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ દર્શયન્તો મહાબલાઃ ॥

તમેકં કુઞ્જરં ક્રુદ્ધાઃ સમન્તાત્પર્યવારયન્ ।
સ વિદ્ધો બહુભિર્બાણૈર્વ્યરોચત મહાદ્વિપઃ ॥

સઞ્જાતરુધિરોત્પીડો ધાતુચિત્ર ઇવાદ્રિરાટ્ ।
દશાર્ણાધિપતિશ્ચાઽપિ ગજં ભૂમિધરોપમમ્ ॥

સમાસ્થિતોઽભિદુદ્રાવ ભગદત્તસ્ય વારણમ્ ।
તમાપતન્તં સમરે જગં જગપતિઃ સ ચ ॥

દધાર સુપ્રતીકોઽપિ વેલેવ મકરાલયમ્ ।
વારિતં પ્રેક્ષ્ય નાગેન્દ્રં દશાર્ણસ્ય મહાત્મનઃ ॥

સાધુસાધ્વિતિ સૈન્યાનિ ત્વદીયાન્યભ્યપૂજયન્ ।
તતઃ પ્રાગ્જ્યોતિષઃ ક્રુદ્ધસ્તોમરાન્વૈ ચતુર્દશ ॥

પ્રાહિણોત્તસ્ય નાગસ્ય પ્રમુખે નૃપસત્તમ ।
તસ્ય કુમ્ભપરિત્રાણાં શાતકુમ્ભપરિષ્કૃતમ્ ॥

વિદાર્ય પ્રાવિશન્ક્ષિપ્રં વલ્મીકમિવ પન્નગાઃ ।
સ ગાઢવિદ્ધો વ્યથિતો નાગો ભરતસત્તમ ॥

ઉપાવૃત્તમદઃ ક્ષિપ્રમભ્યવર્તત વેગિનઃ ।
સ પ્રદુદ્રાવ વેગેન પ્રણદન્ભૈરવં રવમ્ ॥

સમ્મર્દમાનઃ સ્વબલં વાયુર્વૃક્ષાનિવૌજસા ।
તસ્મિન્પરાજિતે નાગે પાણ્ડવાનાં મહારથાઃ ॥

સિંહનાદં વિનદ્યોચ્ચૈર્યુદ્ધાયૈવાવતસ્થિરે ।
તતો ભીમં પુરસ્કૃત્ય ભગદત્તમુપાદ્રવન્ ॥

કિરન્તો વિવિધાન્બાણાઞ્શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।
તેષામાપતતાં રાજન્સન્ક્રુદ્ધાનામમર્ષિણામ્ ॥

શ્રુત્વા સ નિનદન્ક ઘોરમમર્ષાદ્ગતસાધ્વસઃ ।
ભગદત્તો મહેષ્વાસઃ સ્વનાગં પ્રત્યચોદયત્ ॥

અઙ્કુશાઙ્ગુષ્ઠનુદિતઃ સ ગજપ્રવરો યુધિ ।
તસ્મિન્ક્ષણે સમભવત્સાંવર્તક ઇવાનલઃ ॥

રથસઙ્ઘાંસ્તથા નાગાન્હયાંશ્ચ હયસાદિનઃ ।
પાદાતાંશ્ચ સુસન્ક્રુદ્ધઃ શતશોઽથ સહસ્રશઃક ॥

અમૃદ્ગાત્સમરે નાગઃ સમ્પ્રધાવંસ્તતસ્તતઃ ।
તેન સંલોડ્યમાનં તુ પાણ્ડવાનાં બલં મહત્ ॥

સઞ્ચુકોચ મહારાજ ચર્મેવાગ્નૌ સમાહિતમ્ ।
ભગ્નં તુ સ્વબલં દૃષ્ટ્વા ભગદત્તેન ધીમતા ॥

ઘટોત્કચોઽથ સન્ક્રુદ્ધો ભગદત્તમુપાદ્રવત્ ।
વિકટઃ પરુષો રાજન્દીપ્તાસ્યો દીપ્તલોચનઃ ॥

રૂપં વિભીષણં કૃત્વા રોષેણ પ્રજ્વલન્નિવ ।
જગ્રાહ વિમલં શૂલં ગિરીણામપિ દારણમ્ ॥

નાગં જિઘાંસુઃ સહસા ચિક્ષેપ ચ મહાબલઃ ।
સ વિસ્ફુલિઙ્ગમાલાભિઃ સમન્તાત્પરિવેષ્ટિતમ્ ॥

તમાપતન્તં સહસા દૃષ્ટ્વા પ્રાગ્જ્યોતિષો નૃપઃ ।
ચિક્ષેપ રુચિરં તીક્ષ્ણમર્ધચન્દ્રં સુદારુણમ્ ॥

ચિચ્છેદ તન્મહચ્છૂલં તેન બાણેન વેગવાન્ ।
ઉત્પપાત દ્વિધા ચ્છિન્નં શૂલં હેમપરિષ્કૃતમ્ ॥

મહાશનિર્યથા ભ્રષ્ટા શક્રમુક્તા નભોગતા ।
શૂલં નિપતિતં દૃષ્ટ્વા દ્વિધા કૃત્તં ચ પાર્થિવઃ ॥

રુક્મદણ્ડાં મહાશક્તિં જગ્રાહાગ્નિશિખોપમાન્ ।
ચિક્ષેપ તાં રાક્ષસસ્ય તિષ્ઠિતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

તામાપતન્તીં સમ્પ્રેક્ષ્ય વિયત્સ્થામશનીમિવ ।
ઉત્પત્ય રાક્ષસસ્તૂર્ણં જગ્રાહ ચ નનાદ ચ ॥

બભઞ્જ ચૈનાં ત્વરિતો જાનુન્યારોપ્ય ભારત ।
પશ્યતઃ પાર્થિવેન્દ્રસ્ય તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

તદવેક્ષ્ય કૃતં કર્મ રાક્ષસેન બલીયસા ।
દિવિ દેવાઃ સગન્ધર્વા મુનયશ્ચાપિ વિસ્મિતાઃ ॥

પાણ્ડવાશ્ચ મહારાજ ભીમસેનપુરોગમાઃ ।
સાધુસાધ્વિતિ નાદેન પૃથિવીમન્વનાદયન્ ॥

તં તુ શ્રુત્વા મહાનાદં પ્રહૃષ્ટાનાં મહાત્મનામ્ ।
નામૃષ્યત મહેષ્વાસો ભગદત્તઃ પ્રતાપવાન્ ॥

સ વિષ્ફાર્ય મહચ્ચાપમિન્દ્રાશાનિસમપ્રભમ્ ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન પાણ્ડવાનાં મહારથાન્ ॥

વિસૃજન્વિમલાંસ્તીક્ષ્ણાન્નારાચાઞ્જ્વલનપ્રભાન્ ।
ભીમમેકેન વિવ્યાધ રાક્ષસં નવભિઃ શરૈઃ ॥

અભિમન્યું ત્રિભિશ્ચૈવ કેકયાન્પઞ્ચ પઞ્ચભિઃ ।
પૂર્ણાયતવિસૃષ્ટેન શરેણાનતપર્વણા ॥

બિભેદ દક્ષિણં બાહું ક્ષત્રેદવસ્ય ચાહવે ।
પપાત સહસા તસ્ય સશરં ધનુરુત્તમમ્ ॥

દ્રૌપદેયાંસ્તતઃ પઞ્ચ પઞ્ચભિઃ સમતાડયત્ ।
ભીમસેનસ્ય ચ ક્રોધાન્નિજઘાન તુરન્ગમાન્ ॥

ધ્વજં કેસરિણં ચાસ્ય ચિચ્છેદ વિશિખૈસ્ત્રિભિઃ ।
નિર્બિભેદ ત્રિભિશ્ચાન્યૈઃ સારથિં ચાસ્ય પત્રિભિઃ ॥

સ ગાઢવિદ્ધો વ્યથિતો રથોપસ્થ ઉપાવિશત્ ।
વિશોકો ભરતશ્રેષ્ઠ ભગદત્તેન સંયુગે ॥

તતો ભીમો મહાબાહુર્વિરથો રથિનાં વરઃ ।
ગદાં પ્રગૃહ્ય વેગેન પ્રચસ્કન્દ રથોત્તમાત્ ॥

તમુદ્યતગદં દૃષ્ટ્વા સશૃઙ્ગમિવ પર્વતમ્ ।
તાવકાનાં ભયં ઘોરં સમપદ્યત ભારત ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પાણ્ડવઃ કૃષ્ણસારથિઃ ।
આજગામ મહારાજ નિઘ્નઞ્શત્રૂન્સમન્તતઃ ॥

યત્ર તૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ પિતાપુત્રૌ મહાબલૌ ।
પ્રાગ્જ્યોતિષેણ સંયુક્તૌ ભીમસેનઘટોત્કચૌ ॥

દૃષ્ટ્વા ચ પાણ્ડવો ભ્રાતૄન્યુધ્યમાનાન્મહારથાન્ ।
ત્વરિતો ભરતશ્રેષ્ઠ તત્રાયુધ્યત્કિરઞ્છરાન્ ॥

તતો દુર્યોધનો રાજા ત્વરમાણો મહારથઃ ।
સેનામચોદયત્ક્ષિપ્રં રથનાગાશ્વસન્કુલામ્ ॥

તામાપતન્તીં સહસા કૌરવાણાં મહાચમૂમ્ ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન પાણ્ડવઃ શ્વેતવાહનઃ ॥

ભગદત્તશ્ચ સમરે તેન નાગેન ભારત ।
વિમૃદ્ગન્પાણ્ડવબલં યુધિષ્ઠિરમુપાદ્રવત્ ॥

તદાસીત્સુમહદ્યુદ્ધં ભગદત્તસ્ય મારિષ ।
પાઞ્ચાલૈઃ પાણ્ડવેયૈશ્ચ કેકયૈશ્ચોદ્યતાયુધૈઃ ॥

ભીમસેનોઽપિ સમરે તાવુભૌ કેશવાર્જિનૌ ।
અશ્રાવયદ્યથાવૃત્તમિરાવદ્વધતુત્તમમ્ ॥