મહાભારત · અધ્યાય 6.89

દૃષ્ટ્વા મે નિહતાન્પુત્રાન્બહૂનેકેન સઞ્જય ।
ભીષ્મો દ્રોણઃ કૃપશ્ચૈવ કિમકુર્વત સંયુગે ॥

અહન્યહનિ મે પુત્રાઃ ક્ષયં ગચ્છન્તિ સઞ્જય ।
મન્યેઽહં સર્વથા પુત્રાન્દૈવેનોપહતાન્ભૃશમ્ ॥

યત્ર મે તનયાઃ સર્વે જીયન્તે ન જયન્ત્યુત ।
યત્ર ભીષ્મસ્ય દ્રોણસ્ય કૃપસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥

સૌમદત્તેશ્ચ વીરસ્ય ભગદત્તસ્ય ચોભયોઃ ।
અશ્વત્થામ્નસ્તથા તાત શૂરાણામનિવર્તિનામ્ ॥

અન્યેષાં ચૈવ શૂરાણાં મધ્યગાસ્તનયા મમ ।
યદહન્યન્ત સન્ગ્રામે કિમન્યદ્ભાગધેયતઃ ॥

ન હિ દુર્યોધનો મન્દઃ પુરા પ્રોક્તમબુધ્યત ।
વાર્યમાણો મયા તાત ભીષ્મેણ વિદુરેણ ચ ॥

ગન્ધાર્યા ચૈવ દુર્મેધાઃ સતતં હિતકામ્યયા ।
નાબુધ્યત પુરા મોહાત્તસ્ય પ્રાપ્તમિદં ફલમ્ ॥

યદ્ભીમસેનઃ સમરે પુત્રાન્મમ વિચેતસઃ ।
અહન્યહનિ સન્ક્રુદ્ધો નયતે યમસાદનમ્ ॥

ઇદં તત્સમનુપ્રાપ્તં ક્ષત્તુર્વચનમુત્તમમ્ ।
ન બુદ્ધવાનસ્મિ વિભો પ્રોચ્યમાનમિદં તદા ॥

નિવારય સુતં દ્યૂતાત્પાણ્ડવાન્મા દ્રુહેતિ ચ ।
સુહૃદાં હિતકામાનાં બ્રુવતાં તત્તદેવ ચ ॥

ન શૃણોમિ પુરા વાક્યં મર્ત્યઃ પથ્યમિવૌષધમ્ ।
તદિદં સમનુપ્રાપ્તં વચનં સાધુ ભાષિતમ્ ॥

વિદુરદ્રોણભીષ્માણાં તથાઽન્યેષાં હિતૈષિણામ્ ।
અકૃત્વા વચનં પથ્યં ક્ષયં ગચ્છન્તિ કૌરવાઃ ॥

તદેતત્સમતિક્રાન્તં પૂર્વમેવ હિ સઞ્જય ।
તસ્માન્મે વદ તત્ત્વેન યથા યુદ્ધમવર્તત ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

મધ્યાહ્ને મુમહારૌદ્રઃ સન્ગ્રામઃ સમુપદ્યત ।
લકક્ષયકરો રાજંસ્તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥

તતઃ સર્વાણિ સૈન્યાનિ ધર્મપુત્રસ્ય શાસનાત્ ।
સંરબ્ધાન્યભ્યવર્તન્ત ભીષ્મમેવ જિઘાંસયા ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ શિખણ્ડી ચ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ ।
યુક્તાનીકા મહારાજ ભીષ્મમેવ સમભ્યયુઃ ॥

વિરાટો દ્રુપદશ્ચૈવ સહિતાઃ સર્વસોમકૈઃ ।
અભ્યદ્રવન્ત સન્ગ્રામે ભીષ્મમેવ મહારથમ્ ॥

કેકયા ધૃષ્ટકેતુશ્ચ કુન્તિભોજશ્ચ દંશિતઃ ।
શુક્તાનીકા મહારાજ ભીષ્મમેવ સમભ્યયુઃ ॥

અર્જુનો દ્રૌપદશ્ચૈવ કુન્તિભોજશ્ચ દંશિતઃ ।
દુર્યોધનસમાદિષ્ટાન્રાજ્ઞઃ સર્વાન્સમભ્યયુઃ ॥

અભિમન્યુસ્તથા શૂરો હૈડિમ્બશ્ચ મહારથઃ ।
ભીમસેનશ્ચ સન્ક્રુદ્ધસ્તેઽભ્યધાવન્ત કૌરવાન્ ॥

ત્રિધાભૂતૈરવધ્યન્ત પાણ્ડવૈઃ કૌરવા યુધિ ।
તથૈવ કૌરવૈ રાજન્નવધ્યન્ત પરે રણે ॥

દ્રોણસ્તુ રથિનાં શ્રેષ્ઠઃ સોમકાન્સૃઞ્જયૈઃ સહ ।
અભ્યધાવત સન્ક્રુદ્ધઃ પ્રેષયિષ્યન્યમક્ષયમ્ ॥

તત્રાક્રન્દો મહાનાસીત્સૃઞ્જયાનાં મહાત્માનામ્ ।
વધ્યતાં સમરે રાજન્ભારદ્વાજેન ધન્વિના ॥

દ્રોણેન નિહતાસ્તત્ર ક્ષત્રિયા બહવો રણે ।
વિચેષ્ટન્તો હૃદૃશ્યન્ત વ્યાધિક્લિષ્ટા વરા ઇવ ॥

કૂજતાં ક્રન્દતાં ચૈવ સ્તનતાં ચૈવ ભારત ।
અનિશં શુશ્રુવે શબ્દઃ ક્ષુત્ક્લિષ્ટાનાં નૃણામિવ ॥

તથૈવ કૌરવેયાણાં ભીમસેનો મહાબલઃ ।
ચકાર કદનં ઘોરં ક્રુદ્ધઃ કાલ ઇવાપરઃ ॥

વધ્યતાં તત્ર સૈન્યાનામન્યોન્યેન મહારણે ।
પ્રાવર્તત નદી ઘોરા રુધિરૌઘપરવાહિની ॥

સ સન્ગ્રામો મહારાજ ઘોરરૂપોઽભવન્મહાન્ ।
કુરૂણાં પાણડવાનાં ચ યમરાષ્ટ્રવિવર્ધનઃ ॥

તતો ભીમો રણે ક્રુદ્ધો રભસશ્ચ વિશેષતઃ ।
ગજાનીકં સમાસાદ્ય પ્રેષયામાસ મૃત્યવે ॥

તત્ર ભારત ભીમેન નારાચાભિહતા ગજાઃ ।
પેતુર્નેદુશ્ચ સેદુશ્ચ દિશશ્ચ પરિબભ્રમુઃ ॥

છિન્નહસ્તા મહાનાગાશ્છિન્નગાત્રાશ્ચ મારિષ ।
ક્રૌઞ્ચવદ્વ્યનદન્ભીતાઃ પૃથિવીમધિશેરતે ॥

નકુલઃ સહદેવશ્ચ હયાનીકમભિદ્રુતૌ ।
તે હયાઃ કાઞ્ચનાપીડા રુક્મભાણ્ડપરિચ્છદાઃ ॥

વધ્યમાના વ્યદૃશ્યન્ત શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।
પતિદ્ભિસ્તુરગૈ રાજન્સમાસ્તીર્યત મેદિની ॥

નિર્જિહ્વૈશ્ચ શ્વસદ્ભિશ્ચ કૂજદ્ભિશ્ચ ગતાસુભિઃ ।
હયૈર્બભૌ નરશ્રેષ્ઠ નાનારૂપધરૈર્ધરા ॥

અર્જુનેન હતૈઃ સઙ્ખ્યે તથા ભારત રાજભિઃ ।
પ્રબભૌ વસુધા ઘોરા તત્રતત્ર વિશામ્પતે ॥

રથૈર્ભગ્નૈર્ધ્વજૈશ્છિન્નૈર્નિકૃત્તૈશ્ચ મહાયુધૈઃ ।
ચામરૈર્વ્યજનૈશ્ચૈવ ચ્છત્રૈશ્ચ સુમહાપ્રભૈઃ ॥

હરૈર્નિષ્કૈઃ સકેયૂરૈઃ શિરોભિશ્ચ સકુણ્ડલૈઃ ।
ઉષ્ણીષૈરપવિદ્ધૈશ્ચ પતાકાભિશ્ચ સર્વશઃ ॥

અનુકર્ષૈઃ શુભૈ રાજન્યોક્રૈશ્ચૈવ સરશ્મિભિઃ ।
સન્કીર્ણા વસુધા ભાતિ વસન્તે કુસુમૈરિવ ॥

એવમેષ ક્ષયો વૃત્તઃ પાણ્ડૂનામપિ ભારત ।
ક્રુદ્ધે શાન્તનવે ભીષ્મે દ્રોણે ચ રથસત્તમે ॥

અશ્વત્થામ્નિ કૃપે ચૈવ તથૈવ કૃતવર્મણિ ।
તથેતરેષુ ક્રુદ્ધેષુ તાવકાનામપિ ક્ષયઃ ॥