મહાભારત · અધ્યાય 6.83

બહૂનિ હિ વિચિત્રાણિ દ્વૈરથાનિ સ્મ સઞ્જય ।
પાણ્ડૂનાં મામકૈઃ સાર્ધમશ્રૌષં તવ જલ્પતઃ ॥

ન ચૈવ મામકં કિઞ્ચિદ્ધૃષ્ટં શંસસિ સઞ્જય ।
નિત્યં પાણ્ડુસુતાન્હૃષ્ટાનભગ્નાન્સમ્પ્રશંસસિ ॥

જીયમાનાન્વિમનસો મામકાન્વિગતૌજસઃ ।
વદસે સંયુગે સૂત દિષ્ટમેતન્ન સંશયઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

યથાશક્તિ યથોત્સાહં યુદ્ધે ચેષ્ટન્તિ તાવકાઃ ।
દર્શયાનાઃ પરં શક્ત્યા પૌરુષં પુરુષર્ષભ ॥

ગઙ્ગાયાઃ સુરનદ્યા વૈ સ્વાદુભૂતં યથોદકમ્ ।
મહોદધિસમભ્યાશે લવણત્વં નિગચ્છતિ ॥

તથા તત્પૌરુષં રાજંસ્તાવકાનાં પરન્તપ ।
પ્રાપ્ય પાણ્ડુસુતાન્વીરાન્વ્યર્થં ભવતિ સંયુગે ॥

ઘટમાનાન્યથાશક્તિ કુર્વાણાન્કર્મ દુષ્કરમ્ ।
ન દોષેણ કુરુશ્રેષ્ઠ કૌરવાન્ગન્તુમર્હસિ ॥

તવાપરાધાત્સુમહાન્સપુત્રસ્ય વિશામ્પતે ।
પૃતિવ્યાઃ પ્રક્ષયો ઘોરો યમરાષ્ટ્રવિવર્ધનઃ ॥

આત્મદોષાત્સમુત્પન્નં શોચિતું નાર્હસે નૃપ ।
ન હિ રક્ષન્તિ રાજાનઃ સર્વથાઽત્રાપિ જીવિતમ્ ॥

યુદ્ધે સુકૃતિનાં લોકાનિચ્છન્તો વસુધાધિપાઃ ।
ચમૂં વિગાહ્ય યુદ્ધ્યન્તે નિત્યં સ્વર્ગપરાયણાઃ ॥

પૂર્વાહ્ણે તુ મહારાજ પ્રાવર્તત જનક્ષયઃ ।
તં ત્વમેકમના ભૂત્વા શૃણુ દેવાસુરોપમમ્ ॥

આવન્ત્યૌ તુ મહેષ્વાસૌ મહાસેનૌ મહાબલૌ ।
યુધામન્યુમભિપ્રેક્ષ્ય સમેયતા રણોત્કટૌ ॥

તેષાં પ્રવવૃતે યુદ્ધં સમુહદ્રોણહર્ષણમ્ ।
યુધામન્યુઃ સુસન્ક્રુદ્ધો ભ્રાતરૌ દેવરૂપિણૌ ॥

વિવ્યાધ નિશિતૈસ્તૂર્ણં શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
તાવેનં પ્રત્યવિધ્યેતાં સમરે ચિત્રયોધિનૌ ॥

યુધ્યતાં હિ તથા રાજન્વિશેષો ન વ્યદૃશ્યત ।
યતતાં શત્રુનાશાય કૃતપ્રતિકૃતૈષિણામ્ ॥

યુધામન્યુસ્તતો રાજન્નનુવિન્દસ્ય સાયકૈઃ ।
ચતુર્ભિશ્ચતુરો વાહાનનયદ્યમસાદનમ્ ॥

ભલ્લાભ્યાં ચ સુતીક્ષ્ણાભ્યાં ધનુઃ કેતું ચ મારિષ ।
ચિચ્છેદ સમરે રાજંસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

ત્યક્ત્વાઽનુવિન્દોઽથ રથં વિન્દસ્ય રથમાસ્થિતઃ ।
ધનુર્ગૃહીત્વા પરમં ભારસાધનમુત્તમમ્ ॥

તાવેકસ્થૌ રણે વીરાવાવન્ત્યૌ રથિનાં વરૌ ।
શરાન્મુમુચતુસ્તૂર્ણં યુધામન્યૌ મહાત્મનિ ॥

તાભ્યાં મુક્તા મહાવેગાઃ શરાઃ કાઞ્ચનભૂષણાઃ ।
દિવાકરપથં પ્રાપ્ય ચ્છાદયામાસુરમ્બરમ્ ॥

યુધામન્યૂ રણે ક્રુદ્ધો ભ્રાતરૌ તૌ મહારથૌ ।
વવર્ષ શરવર્ષેણ સારથિં ચાપ્યપાતયત્ ॥

તસ્મિંસ્તુ પતિતે ભૂમૌ ગતસત્વે તુ સારથૌ ।
રથઃ પ્રદુદ્રાવ દિશઃ સમુદ્ધાન્તહયસ્તતઃ ॥

તૌ સ જિત્વા મહારાજ યજ્ઞસેનસુતઃ પ્રભુઃ ।
પૌરુષં ખ્યાપયંસ્તૂર્ણં વ્યધમત્તવ વાહિનીમ્ ॥

સા વધ્યમાના સમરે ધાર્તરાષ્ટ્રી મહાચમૂઃ ।
વેગાન્બહુવિધાંશ્ચક્રે વિષં પીત્વેન માનવઃ ॥

હૈડિમ્બો રાક્ષસેન્દ્રસ્તુ ભગદત્તં સમાદ્રવત્ ।
રથેનાદિત્યવર્ણેન સધ્વજેન મહાબલઃ ॥

તતઃ પ્રાગ્જ્યોતિષો રાજા નાગરાજં સમાસ્થિતઃક ।
યથા વજ્રધરઃ પૂર્વં સન્ગ્રામે તારકામયે ॥

તત્ર દેવાઃ સગન્ધર્વા ઋષયશ્ચ સમાગતાઃ ।
વિશેષં ન સ્મ વિવિદુર્હૈડિમ્બભગદત્તયોઃ ॥

યથા સુરપતિઃ શક્રસ્ત્રાસયામાસ દાનવાન્ ।
તથૈવ સમરે રાજા દ્રાવયામાસ પાણ્ડવાન્ ॥

તેન વિદ્રાવ્યમાણાસ્તે પાણ્ડવાઃ સર્વતો દિશમ્ ।
ત્રાતારં નાભ્યગચ્છન્તઃ સ્વેષ્વનીકેષુ ભારત ॥

ભૈમસેનિં રથસ્થં તુ તત્રાપશ્યામ ભારત ।
શેષા વિમનસો ભૂત્વા પ્રાદ્રવન્ત મહારથાઃ ॥

નિવૃત્તેષુ તુ પાણ્ડૂનાં પુનઃ સૈન્યેષુ ભારત ।
આસીન્નિષ્ઠાનકો ઘોરસ્તવ સૈન્યસ્ય સંયુગે ॥

ઘટોત્કચસ્તતો રાજન્ભગદત્તં મહારણે ।
શરૈઃ પ્રચ્છાદયામાસ મેરું ગિરિમિવામ્બુદઃ ॥

નિહત્ય તાઞ્શરાન્રાજા રાક્ષસસ્ય ધનુશ્ર્યુતાન્ ।
ભૈમસેનિં રણે તૂર્ણં સર્વમર્મસ્વતાડયત્ ॥

સ તાડ્યમાનો બહુભિઃ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
ન વિવ્યથે રાક્ષસન્દ્રો ભિદ્યમાન ઇવાચલઃ ॥

તસ્ય પ્રાગ્જ્યોતિષઃ ક્રુદ્ધસ્તોમરાંશ્ચ ચતુર્દશ ।
પ્રેષયામાસ સમરે તાંશ્ચિચ્છેદ સ રાક્ષસઃ ॥

સ તાંશ્છિત્ત્વા મહાબાહુસ્તોમરાન્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
ભગદત્તં ચ વિવ્યાધ સપ્તત્યા કઙ્કપત્રિભિઃ ॥

તતઃ પ્રાગ્જ્યોતિષો રાજા પ્રહસન્નિવ ભારત ।
તસ્યાશ્વાંશ્ચતુરઃ સઙ્ખ્યે પાતયામાસ સાયકૈઃ ॥

સ હતાશ્વે રથે તિષ્ઠન્રાક્ષસેન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
શક્તિં ચિક્ષેપ વેગેન પ્રગ્જ્યોતિષગજં પ્રતિ ॥

તામાપતન્તીં સહસા હેમદણ્ડાં સુવેગિનીમ્ ।
ત્રિધા ચિચ્છેદ નૃપતિઃ સા વ્યકીર્યત મેદિનીં ॥

શક્તિં વિનિહતાં દૃષ્ટ્વા હૈડિમ્બઃ પ્રાદ્રવદ્ભયાત્ ।
યથેન્દ્રસ્ય રણાત્પૂર્વં નમુચિર્દૈત્યસત્તમઃ ॥

તં વિજિત્ય રણે શૂરં વિક્રાન્તં ખ્યાતપૌરુષમ્ ।
અજય્યં સમરે વીરં યમેન વરુણેન ચ ॥

પાણ્ડવીં સમરે સેનાં સમ્મમર્દ સ કુઞ્જરઃ ।
યથા વનગજો રાજન્મૃદ્ગશ્ચરતિ પદ્મિનીમ્ ॥

મદ્રેશ્વરસ્તુ સમરે યમાભ્યાં સમસઞ્જત ।
સ્વસ્ત્રીયૌ છાદયાઞ્ચક્રે શરૌઘૈઃ પાણ્ડુનન્દનૌ ॥

સહદેવસ્તુ સમરે માતુલં દૃશ્ય સન્ગતમ્ ।
અવારયચ્છરૌઘેણ મેઘો યદ્વદ્દિવાકરમ્ ॥

છાદ્યમાનઃ શરૌઘેણ હૃષ્ટરૂપતરોઽભવત્ ।
તયોશ્ચાપ્યભવત્પ્રીતિરતુલા માતૃકારણાત્ ॥

તતઃ પ્રહસ્ય સમરે નકુલસ્ય મહારથઃ ।
ધ્વજં ચિચ્છેદ બાણેન ધનુશ્ચૈકેન મારિષ ॥

અથૈનં છિન્નધન્વાનં છાદયામાસ ભારત ।
નિજઘાન રણે તં તુ સૂતં ચાસ્ય ન્યપાતયત્ ॥

તતઃ પ્રસહ્ય સમરે નકુલસ્ય મહારથઃ ।
અશ્વાંશ્ચ ચતુરો રાજંશ્ચતુર્ભિઃ સાયકોત્તમૈઃ ॥

પ્રેષયામાસ સમરે યમસ્ય સદનં પ્રતિ ।
હતાશ્વાત્તુ રથાત્તૂર્ણમવપ્લુત્ય મહારથઃ ॥

આરુરોહ તતો યાનં ભ્રાતુરેવ યશસ્વિનઃ ।
એકસ્થૌ તુ રણે શૂરૌ દૃઢે વિક્ષિપ્ય કાર્મુકે ॥

મદ્રરાજરથં તૂર્ણં ચ્છાદયામાસતુઃ ક્ષણાત્ ।
સ ચ્છાદ્યમાનો બહુભિઃ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ॥

સ્વસ્ત્રીયાભ્યાં નરવ્યાઘ્રો નાકમ્પત યથાઽચલઃ ।
પ્રહસન્નિવ તાં ચાપિ શસ્ત્રવૃષ્ટિં જઘાન હ ॥

સહદેવસ્તતઃ ક્રુદ્ધઃ શરમુદ્ગૃહ્ય વીર્યવાન્ ।
મદ્રરાજમભિપ્રેક્ષ્ય પ્રેષયામાસ ભારત ॥

સ શરઃ પ્રેષિતસ્તેન ગરુડાનિલવેગવાન્ ।
મદ્રરાજં વિનિર્ભિદ્ય નિપપાત મહીતલે ॥

સ ગાઢવિદ્ધો વ્યથિતો રથોપસ્થે મહારથઃ ।
નિષસાદ મહારાજ કશ્મલં ચ જગામ હ ॥

તં વિસઞ્જ્ઞં નિપતિતં સૂતઃ સમ્પ્રેક્ષ્ય સંયુગે ।
અપોવાહ રથેનાજૌ યમાભ્યામભિપીડિતમ્ ॥

દૃષ્ટ્વા મદ્રેશ્વરરથં ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ પરાઙ્ભુખમ્ ।
સર્વે વિમનસો ભૂત્વા નેદમસ્તીત્યચિન્તયન્ ॥

નિર્જિત્ય માતુલં સઙ્ખ્યે માદ્રીપુત્રૌ મહારથૌ ।
દધ્યતુર્મુદિતૌ શઙ્ખૌ સિંહનાદં ચ નેદતુઃ ॥

અભિદુદ્રુવતુર્હૃષ્ટૌ તવ સૈન્યં વિશામ્પતે ।
યથા દૈત્યચમૂં રાજન્નિન્દ્રોપેન્દ્રાવિવામરૌ ॥