મહાભારત · અધ્યાય 6.64

તતો ભૂરિશ્રવા રાજન્સાત્યકિં નવભિઃ શરૈઃ ।
પ્રાવિધ્યદ્ભૃશસન્ક્રુદ્ધસ્તોત્રૈરિવ મહાદ્વિપમ્ ॥

કૌરવં સાત્યકિશ્ચૈવ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
અવારયદમેયાત્મા સર્વલોકસ્ય પશ્યતઃ ॥

તતો દુર્યોધનો રાજા સોદર્યૈઃ પરિવારિતઃ ।
સોમદત્તિં રણે યત્તઃ સમન્તાત્પર્યવારયત્ ॥

તં ચૈવ પાણ્ડવાઃ સર્વે સાત્યકિં રભસં રણે ।
પરિવાર્ય સ્થિતાઃ સઙ્ખ્યે સમન્તાત્સુમહૌજસઃ ॥

ભીમસેનસ્તુ સન્ક્રુદ્ધો ગજામુદ્યમ્ય ભારત ।
દુર્યોધનમુખાન્સર્વાન્પુત્રાંસ્તે પર્યવારયત્ ॥

રથૈરનેકસાહસ્રૈઃ ક્રોધામર્ષસમન્વિતઃ ।
નન્દકસ્તવ પુત્રસ્તુ ભીમસેનં મહાબલમ્ ॥

વિવ્યાધ વિશિખૈઃ ષડ્ભિઃ કઙ્કપત્રૈઃ શિલાશિતૈઃ ।
દુર્યોધનસ્તદા રાજન્ભીમસેનં મહારથમ્ ॥

આજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધો માર્ગણૈર્નવભિઃ શિતૈઃ ।
તતો ભીમો મહાબાહુઃ સ્વરથં સુમહાબલઃ ॥

આરુરોહ રથશ્રેષ્ઠં વિશોકં ચેદમબ્રવીત્ ।
એતે મહારથાઃ શૂરા ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ સમાગતાઃ ॥

મામેવ ભૃશસન્ક્રુદ્ધા હન્તુમભ્યુદ્યતા યુધિ ।
મનોરથદ્રુમોઽસ્માકં ચિન્તિતો બહુવાર્ષિકઃ ॥

સફલઃ સૂત ચાદ્યેહ યોઽહં પશ્યામિ સોદરાન્ ।
યત્રાશોકસમુત્ક્ષિપ્તા રેણવો રથનેમિભિઃ ॥

પ્રયાસ્યન્ત્યન્તરિક્ષં હિ શરબૃન્દૈર્દિગન્તરે ।
તત્ર તિષ્ઠતિ સન્નદ્ધઃ સ્વયં રાજા સુયોધનઃ ॥

ભ્રાતરશ્ચાસ્ય સન્નદ્ધાઃ કુલપુત્રા મદોત્કટાઃ ।
એતાનદ્ય હનિષ્યામિ પશ્યતસ્તે ન સંશયઃ ॥

તસ્માન્મમાશ્વાન્સન્ગ્રમે યત્તઃ સંયચ્છ સારથે ।
એવમુક્ત્વા તતઃ પાર્થસ્તવ પુત્રં વિશામ્પતે ॥

વિવ્યાધ નિશિતૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ શરૈઃ કનકભૂષણૈઃ ।
નન્દકં ચ ત્રિભિર્ભાણૈરભ્યવિધ્યત્સ્તનાન્તરે ॥

તં તુ દુર્યોધનઃ ષષ્ટ્યા વિદ્ધ્વા ભીમં મહાબલમ્ ।
ત્રિભિરન્યૈઃ સુનિશિતૈર્વિશોકં પ્રત્યવિધ્યત ॥

ભિમસ્ય ચ રણે રાજન્ધનુશ્ચિચ્છેદ ભાસુરમ્ ।
મુષ્ટિદેશે ભૃશં તીક્ષ્ણૌસ્ત્રિભિર્ભલ્લૈર્હસન્નિવ ॥

સમરે પ્રેક્ષ્ય યન્તારં વિશોકં તુ વૃકોદરઃ ।
પીડિતં વિશિખૈસ્તીક્ષ્ણૈસ્તવ પુત્રેણ ધન્વિના ॥

અમૃષ્યમાણઃ સંરબ્ધો ધનુર્દિવ્યં પરામૃશમ્ ।
પુત્રસ્ય તે મહારાજ વધાર્થં ભરતર્ષભ ॥

સમાદધત્સુસન્ક્રુદ્ધઃ ક્ષુરપ્રં રોમવાહિનમ્ ।
તેન ચિચ્છેદ નૃપતેર્ભીમઃ કાર્મુકમુત્તમમ્ ॥

સોઽપવિદ્ધ્ય ધનુશ્છિન્નં પુત્રસ્તે ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ।
અન્યત્કાર્મુકમાદત્ત સત્વરં વેગવત્તરમ્ ॥

સન્દધે વિશિખં ઘોર કાલમૃત્યુસમપ્રભમ્ ।
તેનાજઘાન સન્ક્રુદ્ધો ભીમસેનં સ્તનાન્તરે ॥

સ ગાઢવિદ્ધો વ્યથિતઃ સ્યાન્દનોપસ્થ આવિશત્ ।
સ નિષણ્ણો રથોપસ્થે મૂર્ચ્છામભિજગામ હ ॥

તં દૃષ્ટ્વા વ્યથિતં ભીમમભિમન્યુપુરોગમાઃ ।
નામૃષ્યન્ત મહેષ્વાસાઃ પાણ્ડવાનાં મહારથઃ ॥

તતસ્તુ તુમુલાં વૃષ્ટિં શસ્ત્રાણાં તિગ્મતેજસામ્ ।
પાતયામાસુરવ્યગ્રાઃ પુત્રસ્ય તવ મૂર્ધનિ ॥

પ્રતિલભ્ય તતઃ સઞ્જ્ઞાં ભીમસેનો મહાબલઃ ।
દુર્યોધનં ત્રિભિર્વિદ્ધ્વા પુનર્વિવ્યાધ પઞ્ચભિઃ ॥

શલ્યં ચ પઞ્ચવિંશત્યા શરૈર્વિવ્યાધ પાણ્ડવઃ ।
રુક્મપુઙ્ખૈર્મહેષ્વાસઃ સ વિદ્ધો વ્યપયાદ્રણાત્ ॥

પ્રત્યુદ્યયુસ્તતો ભીમં તવ પુત્રાશ્ચતુર્દશ ।
સેનાપતિઃ સુષેણશ્ચ જલસન્ધઃ સુલોચનઃ ॥

ઉદ્રો ભીમરથો ભીમો વીરબાહુરલોલુપઃ ।
દુર્મુખો દુષ્પ્રધર્ષશ્ચ વિવિત્સુર્વિકટઃ સમઃ ॥

વિસૃજન્તો બહૂન્બાણાન્ક્રોધસંરક્તલોચનાઃ ।
ભીમસેનમભિદ્રુત્ય વિવ્યધુઃ સહિતા ભૃશમ્ ॥

પુત્રાંસ્તુ તવ સમ્પ્રેક્ષ્ય ભીમસેનો મહાબલઃ ।
સૃક્કિણી વિલિહન્વીરઃ પશુમધ્યે યથા વૃકઃ ॥

અભિપત્ય મહાબાહુર્ગરુત્માનિવ વેગિતઃ ।
સેનાપતેઃ ક્ષુરપ્રેણ શિરશ્ચિચ્છેદ પાણ્ડવઃ ॥

સમ્પ્રહસ્ય ચ હૃષ્ટાત્મા ત્રિભિર્બાણૈર્મહાભુજઃ ।
જલસન્ધં વિનિર્ભિદ્ય સોઽનયદ્યમસાદનમ્ ॥

સુષેણં ચ તતો હત્વા પ્રેષયામાસ મૃત્યવે ।
ઉગ્રસ્ય સશિરસ્ત્રાણં શિરશ્ચન્દ્રોપમં ભુવિ ॥

પાતયામાસ ભલ્લેન કુણ્ડલાભ્યાં વિભૂષિતમ્ ।
વીરબાહું ચ સપ્તત્યા સાશ્વકેતું સસારથિમ્ ॥

નિનાય સમરે વીરઃ પરલોકાય પાણ્ડવઃ ।
ભીમં ભીમરથં ચોભૌ ભીમસેનો હસન્નિવ ॥

પુત્રૌ તે દુર્મદૌ રાજન્નનયદ્યમસાદનમ્ ।
તતઃ સુલોચનં ભીમઃ ક્ષુરપ્રેણ મહામૃધે ॥

મિષતાં સર્વસૈન્યાનામનયદ્યમસાદનમ્ ।
પુત્રાસ્તુ તવ તં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનપરાક્રમમ્ ॥

શેષા યેઽન્યેઽભવંસ્તત્ર તે ભીમસ્ય ભયાર્દિતાઃ ।
વિપ્રદ્રુતા દિશો રાજન્વધ્યમાના મહાત્મના ॥

તતોઽબ્રવીચ્છાન્તનવઃ સર્વાનેવ મહારથાન્ ।
એષ ભીમો રણે ક્રુદ્ધો ધાર્તરાષ્ટ્રાન્મહારથાન્ ॥

યથા પ્રાગ્ર્યાન્યથા જ્યેષ્ઠાન્યથા શૂરાંશ્ચ સન્ગતાન્ ।
નિપાતયત્યુગ્રધન્વા તં પ્રગૃહ્ણીત માચિરમ્ ॥

એવમુક્ત્વા તતઃ સર્વે ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સૈનિકાઃ ।
અભ્યદ્રવન્ત સન્ક્રુદ્ધા ભીમસેનં મહાબલમ્ ॥

ભગદત્તઃ પ્રભિન્નેન કુઞ્જરેણ વિશામ્પતે ।
અભ્યયાત્સહસા તત્રયત્ર ભીમો વ્યવસ્થિતઃ ॥

આપતન્નેવ ચ રણે ભીમસેનં શિલીમુખૈઃ ।
અદૃશ્યં સમરે ચક્રે જીમૂત ઇવ ભાસ્કરમ્ ॥

અભિમન્યુમુખાસ્તત્તુ નામૃષ્યન્ત મહારથાઃ ।
ભીમસ્યાચ્છાદનં શઙ્ખ્યે સ્વબાહુબલમાશ્રિતાઃ ॥

ત એનં શરવર્ષેણ સમન્તાત્પર્યવારયન્ . 6-64-46બ્ગજં ચ શરવૃષ્ટ્યા તુ બિભિદુસ્તે સમન્તતઃ ॥

સ શસ્ત્રવૃષ્ટ્યાઽભિહતઃ સમસ્તૈસ્તૈર્મહારથૈઃ ।
પ્રાગ્જ્યોતિષગજો રાજન્નાનાલિઙ્ગૈઃ સુતેજનૈઃ ॥

સઞ્જાતરુધિરોત્પીડઃ પ્રેક્ષણીયોઽભવદ્રણે ।
ગભસ્તિભિરિવાર્કસ્ય સંસ્યૂતો જલદો મહાન્ ॥

સઞ્ચોદિતો મદસ્રાવી ભગદત્તેન વારણઃ ।
અભ્યધાવત તન્સર્વાન્કાલોત્સૃષ્ટ ઇવાન્તકઃ ॥

દ્વિગુણં જવમાસ્થાય કમ્પયંશ્ચરણૈર્મહીમ્ ।
તસ્ય તત્સુમહદ્રૂપં દૃષ્ટ્વા સર્વે મહારથાઃ ॥

અસહ્યં મન્યમાનાશ્ચ નાતિપ્રમનસોઽભવન્ ।
તતસ્તુ નૃપતિઃ ક્રુદ્ધો ભીમસેનં સ્તનાન્તરે ॥

આજઘાન મહારાજ શરેણાનતપર્વણા । સોઽતિવિદ્ધો મહેષ્વાસસ્તેન રાજ્ઞા મહારથઃ ।

મૂર્ચ્છયાઽભિપરીતાત્મા ધ્વજયષ્ટિં સમાશ્રયત્ ।
તાંસ્તુ ભીતાન્સમાલક્ષ્ય ભીમસેનં ચ મૂર્ચ્છિતમ્ ॥

નનાદ બલવન્નાદં ભગદત્તઃ પ્રતાપવાન્ ।
તતો ઘટોત્કચો રાજન્પ્રેક્ષ્ય ભીમં તથાઽગતં ॥

સન્ક્રુદ્ધો રાક્ષસો ઘોરસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ।
સ કૃત્વા દારુણાં માયાં ભૂરૂણાં ભયવર્ધિનીમ્ ॥

અદૃશ્યત નિમેષાર્ધાદ્ધોરરૂપં સમાસ્થિતઃ ।
ઐરાવતં સમારૂઢઃ સ વૈ માયાકૃતં સ્વયમ્ ॥

તસ્ય ચાન્યેઽપિ દિઙ્વાગા બભૂવુરનુયાયિનઃ ।
અઞ્જનો વમાનશ્ચૈવ મહાપદ્મશ્ચ સુપ્રભઃ ॥

ત્રય એતે મહાનાગા રાક્ષસૈઃ સમધિષ્ઠિતાઃ ।
મહાકાયાસ્ત્રિધા રાજન્પ્રસ્રવન્તો મદં બહુ ॥

તેજોવીર્યબલોપેતા મહાબલપરાક્રમાઃ ।
ઘટોત્કચસ્તુ સ્વં નાગં ચોદયામાસ તં તદા ॥

સગજં ભગદત્તં તુ હન્તુકામઃ પરન્તપઃ ।
તે ચાન્યે ચોદિતા નાગા રાક્ષસૈસ્તૈર્મહાબલૈઃ ॥

પરિપેતુઃ સુસંરબ્ધાશ્ચતુર્દંષ્ટ્રાશ્ચતુર્દિશમ્ ।
ભગદત્તસ્ય તં નાગં વિષાણૈરભ્યપીડયન્ ॥

સ પીડ્યમાનસ્તૈર્નાગૈર્વેદનાર્તઃ શરાહતઃ ।
અનદત્સુમહાનાદમિન્દ્રાશનિસમસ્વનમ્ ॥

વ્યવર્તત મહાઘોષો ભૈમસેનિશરાર્દિતઃ ।
મૃદિત્વા સર્વસૈન્યાનિ તવ પુત્રસ્ય ભારત ॥

તસ્ય તં નદતો નાદં સુઘોરં ભીમનિઃશ્વનમ્ ।
શ્રુત્વા ભીષ્મોઽબ્રવીદ્દ્રોણં રાજાનં ચ સુયોધનમ્ ॥

એષ યુધ્યતિ સન્ગ્રામે હૈડિમ્બેન દુરાત્મના ।
ભગદત્તો મહેષ્વાસઃ કૃચ્છ્રે ચ પરિવર્તતે ॥

રાક્ષસશ્ચ મહામાયઃ સ ચ રાજાઽતિકોપનઃ ।
એતૌ સમેતૌ સમરે કાલમૃત્યુસમાવુભૌ ॥

શ્રીયતે ચૈવ હૃષ્ટાનાં પાણ્ડવાનાં મહાસ્વનઃ ।
હસ્તિનશ્ચૈવ સુમહાન્ભીતસ્ય રુદિતધ્વનિઃ ॥

તત્ર ગચ્છામ ભદ્રં વો રાજાનં પરિરક્ષિતુમ્ ।
અરક્ષ્યમાણઃ સમરે ક્ષિપ્રં પ્રાણાન્વિમોક્ષ્યતિ ॥

તે ત્વરધ્વં મહાવીર્યાઃ કિં ચિરેણ પ્રયામહે ।
મહાન્હિ વર્તતે રૌદ્રઃ સન્ગ્રામો રોમહર્ષણઃ ॥

ભક્તશ્ચ કુલપુત્રશ્ચ શૂરશ્ચ પૃતનાપતિઃ ।
યુક્તં તસ્ય પરિત્રાણં કર્તુમસ્માભિરચ્યુત ॥

ભીષ્મસ્ય તદ્વચઃ શ્રુત્વા સર્વ એવ મહારથાઃ ।
દ્રોણભીષ્મૌ પુરસ્કૃત્ય ભગદત્તપરીપ્સયા ॥

ઉત્તમં જવમાસ્થાય પ્રયયુર્યત્ર સોઽભવત્ ।
તાન્પ્રયાતાન્સમાલોક્ય યુધિષ્ઠિરપુરોગમાઃ ॥

પઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવૈઃ સાર્ધં પૃષ્ઠતોઽનુયયુઃ પરાન્ ।
તાન્યનીકાન્યથાલોક્ય રાક્ષસેન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્ ॥

નનાદ સુમહાનાદં વિસ્ફોટમશનેરિવ ।
તસ્ય તં નિનદં શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા નાગાંશ્ચ યુધ્યતઃ ॥

ભીષ્મઃ શાન્તનવો ભૂયો ભારદ્વાજમભાષત ।
ન રોચતે મે સન્ગ્રામો હૈડિમ્બેન દુરાત્મના ॥

બલવીર્યમસાવિષ્ટઃ સસહાયશ્ચ સામ્પ્રતજ્ ।
નૈષ શક્યો યુધા જેતુમપિ વજ્રભૃતા સ્વયમ્ ॥

લબ્ધલક્ષઃ પ્રહારી ચ વયં ચ શ્રાન્તવાહનાઃ ।
પાઞ્ચાલૈઃ પાણ્ડવેયૈશ્ચ દિવસં ક્ષતવિક્ષતાઃ ॥

ઇદાનીં યુધિ નિર્જેતું ન શક્યોઽસૌ સ રાક્ષસઃ . અસ્તમભ્યેતિ સવિતા રાત્રૌ યોદ્ધું કન શક્યતે ।
અવહારમતઃ કુર્મઃ શ્વો યોત્સ્યામઃ પરૈ સહ ॥

પિતામહવચઃ શ્રુત્વા યથા ચક્રુઃસ્મ કૌરવાઃ ।
ઉપાયેનાપયાનં તે ઘટોત્કચભયાર્દિતાઃ ॥

કૌરવેષુ નિવૃત્તેષુ પાણ્ડવા જિતકાશિનઃ ।
સિંહનાદાન્ભૃશં ચક્રુઃ શઙ્ખાન્દધ્મુશ્ચ ભારત ॥

એવં તદભવદ્યુદ્ધં દિવસં ભરતર્ષભ ।
પાણ્ડવાનાં કુરૂણાં ચ પુરસ્કૃત્ય ઘટોત્કચમ્ ॥

કૌરવાસ્તુ તતો રાજન્પ્રયયુઃ શિબિરં સ્વકમ્ ।
વ્રીડમાના નિશાકાલે પાણ્ડવેયૈઃ પરાજિતાઃ ॥

શરવિક્ષતગાત્રાસ્તુ પાણ્ડપપુત્રા મહારથાઃ ।
યુદ્ધે સુમનસો ભૂત્વા જગ્મુઃ સ્વશિબિરં પ્રતિ ॥

પુરસ્કૃત્ય મહારાજ ભીમસેનઘટોત્કચૌ ।
પૂજયન્તસ્તદાન્યોન્યં મુદા પરમયા યુતાઃ ॥

નદન્તો વિવિધાન્નાદાંસ્તૂર્યસ્વનવિમિશ્રિતાન્ ।
સિંહનાદાંશ્ચ કુર્વન્તો વિમિશ્રાઞ્શઙ્ખનિઃ સ્વનૈઃ ॥

વિનદન્તો મહાત્માનઃ કમ્પયન્તશ્ચ મેદિનીમ્ . ઘટ્ટયન્તશ્ચ મર્માણિ તવ પુત્રસ્ય મારિષ ।

પ્રયાતાઃ શિબિરાયૈવ નિશાકાલે પરન્તપ ।
દુર્યોધનસ્તુ નૃપતિર્દીનો ભ્રાતૃવધેન ચ ॥

મુહૂર્તં ચિન્તયામાસ બાષ્પશોકસમાકુલઃ । તતઃ કૃત્વા વિધિં સર્વં શિબિરસ્ય યથાવિધિ ।
પ્રદધ્યૌ શોકસન્તપ્તો ભ્રાતૃવ્યસનકર્શિતઃ ॥