મહાભારત · અધ્યાય 6.65

ભયં મે સુમહઞ્જાતં વિસ્મયશ્ચૈવ સઞ્જય ।
શ્રુત્વા પાણ્ડુકુમારાણાં કર્મ દેવૈઃ સુદુષ્કરમ્ ॥

પુત્રાણાં ચ પરાભાવં શ્રુત્વા સઞ્જય સર્વશઃ ।
ચિન્તા મે મહતી સૂત ભવિષ્યતિ કથં ત્વિતિ ॥

ધ્રુવં વિદુરવાક્યાનિ ધક્ષ્યન્તિ હૃદયં મમ ।
તથા હિ દૃશ્યતે સર્વં દૈવયોગેન સઞ્જય ॥

યત્ર ભીષ્મમુખાન્સર્વાઞ્શસ્ત્રજ્ઞાન્યોધસત્તમાન્ ।
પાણ્ડવાનામનીકેષુ યોધયન્તિ પ્રહારિણઃ ॥

કેનાવધ્યા મહાત્માનઃ પાણ્ડુપુત્રા મહાબલાઃ ।
કેન દત્તવરાસ્તાત કિં વા જ્ઞાનં વિદન્તિ તે ॥

યેન ક્ષયં ન ગચ્છન્તિ દિવિ તારાગણા ઇવ ।
પુનઃપુનર્ન મૃષ્યામિ હતં સૈન્યં તુ પાણ્ડવૈઃ ॥

મય્યેવ દણ્ડઃ પતતિ દૈવાત્પરમદારુણઃ ।
યથાઽવધ્યાઃ પાણ્ડુસુતા યથા વાધ્યાશ્ચ મે સુતાઃ ॥

એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ યાથાતથ્યેન સઞ્જય ।
ન હિ પારં પ્રપશ્યામિ દુઃખસ્યાસ્ય કથઞ્ચન ॥

સમુદ્રસ્યેવ મહતો ભુજાભ્યાં પ્રતરન્નરઃ ।
પુત્રાણાં વ્યસનં મન્યે ધ્રુવં પ્રાપ્તં સુદારુણમ્ ॥

ઘાતયિષ્યતિ મે સ્રવાન્પુત્રાન્ભીમો ન શંસયઃ ।
ન હિ પશ્યામિ તં વીરં યો મે રક્ષેત્સુતાન્રણે ॥

ધ્રુવં વિનાશઃ સમ્પ્રાપ્તઃ પુત્રામાં મમ સઞ્જય ।
તસ્માન્મે કારણં સૂત શક્તિં ચૈવ વિશેષતઃ ॥

પૃચ્છતો વૈ યથાતત્ત્વં સર્વમાખ્યાતુમર્હસિ ।
દુર્યોધનશ્ચ યચ્ચક્રે દૃષ્ટ્વા સ્વાન્વિમુખાન્રણે ॥

ભીષ્મદ્રોણૌ કૃપશ્ચૈવ સૌબલશ્ચ જયદ્રથઃ ।
દ્રૌણિર્વાપિ મહેષ્વાસો વિકર્ણો વા મહાબલઃ ॥

નિશ્ચયો વાપિ કસ્તેષાં તદા હ્યાસીન્મહાત્માનામ્ ।
વિમુખેષુ મહાપ્રાજ્ઞ મમ પુત્રેષુ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

શ્રૃણુ રાજન્નવહિતઃ શ્રુત્વા ચૈવાવધારય ।
નૈવ મન્ત્રકૃતં કિઞ્ચિન્નૈવ માયાં તથાવિધામ્ ॥

ન વૈ વિભીષિકાં કાઞ્ચિદ્રાજન્કુર્વન્તિ પાણ્ડવાઃ ।
યુધ્યન્તિ તે યથાન્યાયં શક્તિમન્તશ્ચ સંયુગે ॥

ધર્મેણ સર્વકાર્યાણિ જીવિતાદીનિ ભારત ।
આરભન્તે સદા પાર્થાઃ પ્રાર્થયાના મહદ્યશઃ ॥

ન તે યુદ્ધાન્નિવર્તન્તે ધર્મોપેતા મહાબલાઃ ।
શ્રિયા પરમયા યુક્તા યતો ધર્મસ્તતો જયઃ ॥

તેનાવધ્યા રણે પાર્થા જયયુક્તાશ્ચ પાર્થિવ ।
તવ પુત્રા દુરાત્માનઃ પાપેષ્વભિરતાઃ સદા ॥

નિષ્ઠુરા હીનકર્માણસ્તેન હીયન્તિ સંયુગે ।
સુબહૂનિ નૃશંસાનિ પુત્રૈસ્તવ જનેશ્વરે ॥

નિકૃતાનીહ પાણ્ડૂનાં નીચૈરિવ યથા નરૈઃ ।
સર્વં ચ તદનાદૃત્ય પુત્રાણાં તવ કિલ્બિષમ્ ॥

ધર્મમૂલાઃ સદૈવાસન્પાણ્ડવાઃ પાણ્ડુપૂર્વજ । ન ચૈતાન્બહુમન્યન્તે પુત્રાસ્તવ વિશામ્પતે ।

તસ્ય પાપસ્ય સતતં ક્રિયમાણસ્ય કર્મણઃ ।
સામ્પ્રતં સુમહદ્ધોરં ફલં પ્રાપ્તં જનેશ્વર ॥

સ ત્વં ભુઙ્ક્ષ્વ મહારાજ સપુત્રઃ સમુહૃઞ્જનઃ ।
નાવબુધ્યસિ યદ્રાજન્વાર્યમાણઃ સુહૃજ્જનૈઃ ॥

વિદુરેણાથ ભીષ્મેણ દ્રોણેન ન મહાત્મના ।
તથા મયા ચાપ્યસકૃદ્વાર્યમાણો ન બુધ્યસે ॥

વાક્યં હિતં ચ પથ્યં ચ મર્ત્યઃ પથ્યમિવૌષધમ્ ।
પુત્રાણાં મતમાસ્થાય જિતાન્મન્યસિ પાણ્ડવાન્ ॥

શૃણુ ભૂયો યથાતત્ત્વં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ।
કારણં ભરતશ્રેષ્ઠ પાણ્ડવાનાં જયં પ્રતિ ॥

તત્તેઽહં કથયિષ્યામિ યથાશ્રુતમરિન્દમ ।
દુર્યોધનેન સમ્પૃષ્ટ એતમર્થં પિતામહઃ ॥

દૃષ્ટ્વા ભ્રાતૄન્રણે સર્વાન્નિર્જિતાંસ્તુ મહારથાન્ ।
શોકસમ્મૂઢહૃદયો નિશાકાલે સ્મ કૌરવઃ ॥

પિતામહં મહાપ્રાજ્ઞં વિનયોપગમ્ય હ ।
યદબ્રવીત્સુતસ્તેઽસૌ તન્મે શૃણુ જનેશ્વર ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

ભવાન્દ્રોણશ્ચ કર્ણશ્ચ કૃપો દ્રૌણિસ્તથૈવ ચ ।
કૃતવર્મા ચ હાર્દિક્યઃ કામ્ભોજશ્ચ સુદક્ષિણઃ ॥

ભૂરિશ્રવા વિકર્ણશ્ચ ભગદત્તશ્ચ વીર્યવાન્ ।
મહારથાઃ સમાખ્યાતાઃ કુલપુત્રાસ્તનુત્યજઃ ॥

ત્રયાણામપિ લોકાનાં પર્યાપ્તા ઇતિ મે મતિઃ ।
પાણ્ડવાનાં સમસ્તાશ્ચ ન તિષ્ઠન્તિ પરાક્રમે ॥

તત્ર મે સંશયો જાતસ્તત્ત્વમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ ।
યં સમાશ્રિત્ય કૌન્તેય જયન્ત્યસ્માન્ક્ષણેક્ષણે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્વચો મહ્યં યથા વક્ષ્યામિ કૌરવ ।
બહુશશ્ચ મયોક્તોઽસિ ન ચ મે તત્ત્વયા કૃતમ્ ॥

ક્રિયતાં પાણ્ડવૈઃ સાર્ધ સમો ભરતસત્તમ ।
એતત્ક્ષેમમહં મન્યે પૃથિવ્યાસ્તવ વા વિભો ॥

ભુઙ્ક્ષ્વેમાં પૃથિવીં રાજન્ભ્રાતૃભિઃ સહિતઃ સુખી ।
દુર્હૃદસ્તાપયન્સર્વાન્નન્દયંશ્ચાપિ બાન્ધવાન્ ॥

ન ચ મે ક્રોશતસ્તાત શ્રુતવાનસિ વૈ પુરા ।
તદિદં સમનુપ્રાપ્તં યત્પાણ્ડૂનવમન્યસે ॥

યશ્ચ હેતુરવધ્યત્વે તેકષામક્લિષ્ટકર્મણામ્ ।
તં શૃણુષ્વ મહાબાહો મમ કીર્તયતઃ પ્રભો ॥

નાસ્તિ લોકેષુ તદ્ભૂતં ભવિતા નો ભવિષ્યતિ ।
યો જયેત્પાણ્ડવાન્સર્વાન્પાલિતાઞ્છાર્ઙ્ગધન્વના ॥

યત્તુ મે કથિતં તાત મુનિભિર્ભાવિતાત્મભિઃ ।
પુરાણગીતં ધર્મજ્ઞ તચ્છૃણુષ્વ યથાતથમ્ ॥

પુરા કિલ સુરાઃ સર્વે ઋષયશ્ચ સમાગતાઃ ।
પિતામહમુપાસેદુઃ પર્વત ગન્ધમાદને ॥

તેષાં મધ્યે સમાસીનઃ પ્રજાપતિરપશ્યત ।
વિમાનં પ્રજ્વલદ્ભાસા સ્થિતં પ્રવરમમ્બરે ॥

ધ્યાનેનાવેદ્ય તદ્બ્રહ્મા કૃત્વા ચ નિયતોઽઞ્જલિમ્ ।
નમશ્ચકાર હૃષ્ટાત્મા પુરુષં પરમેશ્વરમ્ ॥

ઋષયસ્ત્વથ દેવાશ્ચ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણમુત્થિતમ્ ।
સ્થિતાઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે પશ્યન્તો મહદદ્ભુતમ્ ॥

યથાવચ્ચ તમભ્યર્ચ્ય બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ ।
જગાદ જગતઃ સ્રષ્ટા પરં પરમધર્મવિત્ ॥

વિશ્વાવસુર્વિશ્વમૂર્તિર્હિ વિશ્વે વિષ્વક્સેનો વિશ્વકર્મા વશી ચ ।
વિશ્વેશ્વરો વાસુદેવોઽસિ તસ્મા- દ્યોગાત્માનં દેવતં ત્વામુપૈમિ ॥

જય વિશ્વમહાદેવ જય લોકહિતે રત ।
જય યોગીશ્વર વિભો જય યોગપરાવર ॥

પદ્મગર્ભવિશાલાક્ષ જય લોકેશ્વરેશ્વર ।
ભૂતભવ્યભવન્નાથ જય સૌમ્યાત્મજાત્મજ ॥

અસઙ્ક્યેયગુણાધાર જય સર્વપરાયણ ।
નારાયણ સુદુષ્પાર જય શાર્ઙ્ગધનુર્ધર ॥

જય સર્વગુણોપેત વિશ્વમૂર્તે નિરામય ।
વિશ્વેશ્વર મહાબાહો જય લોકાર્થતત્પર ॥

મહોરગવરાહાદ્ય હરિકેશ વિભો જય ।
હરિવાસદિશામીશ વિશ્વવાસામિતાવ્યય ॥

વ્યક્તાવ્યક્તામિતસ્થાન નિયતેન્દ્રિય સત્ત્ક્રિય ।
અસઙ્ખ્યેયાત્મભાવજ્ઞ જય ગમ્ભીર કામદ ॥

અનન્ત વિદિત બ્રહ્મન્નિત્યભૂતવિભાવન ।
કૃતકાર્ય કૃતપ્રજ્ઞ ધર્મજ્ઞ વિજયાવહ ॥

ગુહ્યાત્મન્સર્વયોગાત્મન્સ્ફુટસમ્ભૂતસમ્ભવ ।
ભૂતાદ્ય લોકત્ત્વેશ જય ભૂતવિભાવન ॥

આત્મયોગે મહાભાગ કલ્પસન્ક્ષેપતત્પર ।
ઉદ્ભાવનમનોભાવ જય બ્રહ્મ જયપ્રિય ॥

નિસર્ગસર્ગનિરત કામેશ પરમેશ્વર ।
અમૃતોદ્ભવસદ્ભાવ મુક્તાત્મન્વિજયપ્રદ ॥

પ્રજાપતિપતે દેવ પદ્મનાભ મહાબલ ।
આત્મભૂતમહાભૂત સત્વાત્મઞ્જય સર્વદા ॥

પાદૌ તવ ધા દેવી દિશો બાહુ દિવં શિરઃ ।
મૂર્તિસ્તેઽહં સુરાઃ કાયશ્ચન્દ્રાદિત્યૌ ચ ચક્ષુષી ॥

બલં તપશ્ચ સત્યં ચ કર્મ ધર્માત્મકં તવ ।
તેજોઽગ્નિઃ પવનઃ શ્વાસ આપસ્તે સ્વેદસમ્ભવાઃ ॥

અશ્વિનૌ શ્રવણૌ નિત્યં દેવી જિહ્વા સરસ્વતી ।
વેદાઃ સંસ્કારનિષ્ઠા હિ ત્વયીદં જગદાશ્રિતમ્ ॥

ન સઙ્ખ્યાનં પરીમાણં ન તેજો ન પરાક્રમમ્ ।
ન બલં યોગયોગીશ જાનીમસ્તે પરન્તપ ॥

ત્વદ્ભક્તિનિરતા દેવ નિયમૈસ્ત્વાં સમાશ્રિતાઃ ।
અર્ચયામઃ સદા વિષ્ણો પરમેશં મહેશ્વરમ્ ॥

ઋષયો દેવગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ ।
પિશાચા માનુષાશ્ચૈવ મૃગપક્ષિસરીસૃપાઃ ॥

એવમાદિ મયા સૃષ્ટં પૃથિવ્યાં ત્વત્પ્રસાદજમ્ ।
પદ્મનાભ વિશાલાક્ષ કૃષ્ણ દુઃશ્વપ્રણાશન ॥

ત્વં ગતિઃ સર્વભૂતાનાં ત્વં નેતા ત્વં જગદ્ગુરુઃ ।
ત્વત્પ્રસાદેન દેવેશ સુખિનો વિબુધાઃ સદા ॥

પૃથિવી નિર્ભયા દેવ ત્વત્પ્રસાદાત્સદાઽભવત્ ।
તસ્માદ્ભવ વિશાલાક્ષ યદુવંશવિવર્ધનઃ ॥

ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય દૈત્યાનાં ચ બધાય ચ ।
જગતો ધારણાર્થાય વિજ્ઞાપ્યં કુરુ મે વિભો ॥

યત્તત્પરમકં ગુહ્યં ત્વત્પ્રસાદાદિદં વિભો ।
વાસુદેવ તદેતત્તે મયોદ્ગીતં યથાતથમ્ ॥

સૃષ્ટ્વા સન્કર્ષણં દેવં સ્વયમાત્માનમાત્મના ।
કૃષ્ણ ત્વમાત્મનાસ્રાક્ષીઃ પ્રદ્યુમ્નં ચાત્મસમ્ભવમ્ ॥

પ્રદ્યુમ્નાદનિરુદ્ધં ત્વં યં વિદુર્વિષ્ણુમવ્યયમ્ ।
અનિરુદ્ધોઽસૃજન્માં વૈ બ્રહ્માણં લોકધારિણમ્ ॥

વાસુદેવમયઃ સોઽહં ત્વયૈવાસ્મિ વિનિર્મિતઃ । તસ્માદ્યાચામિ લોકેશ ચતુરાત્માનમાત્મના ।
વિભજ્ય ભાગશોત્માનં વ્રજ માનુષતાં વિભો ॥

તત્રાસુરવધં કૃત્વા સર્વલોકસુખાય વૈ ।
ધર્મં પ્રાપ્ય યશઃ પ્રાપ્ય યોગં પ્રાપ્સ્યતિ તત્ત્વતઃ ॥

ત્વાં હિ બ્રહ્મર્ષયો લોકે દેવાશ્ચામિતવિક્રમ ।
તૈસ્તૈર્હિ નામભિર્યુક્તા ગાયન્તિ પરમાત્મકમ્ ॥

સ્થિતાશ્ચ સર્વે ત્વયિ ભૂતસઙ્ઘાઃ કૃત્વાશ્રયં ત્વાં વરદં સુબાહો ।
અનાદિમધ્યાન્તમપારયોગં લોકસ્ય સેતું પ્રવદન્તિ વિપ્રાઃ ॥