મહાભારત · અધ્યાય 6.62

દૈવમેવ પરં મન્યે પૌરુષાદપિ સઞ્જય ।
યત્સૈન્યં મમ પુત્રસ્ય પાણ્ડુપુત્રેણ વધ્યતે ॥

નિત્યં હિ મામકાંસ્તાત હતાનેવ હિ શંસસિ ।
અવ્યગ્રાંશ્ચ પ્રહૃષ્ટાંશ્ચ નિત્યં શંશસિ પાણ્ડવાન્ ॥

વિભગ્નાંશ્ચ પ્રનષ્ટાંશ્ચ નિત્યં શંસસિ મામકાન્ । હીનાન્પુરુષકારેણ મામકાનદ્ય સઞ્જય ।
પાતિતાન્પાત્યમાનાંશ્ચ હતાનેવ ચ શંસસિ ॥

યુધ્યમાનાન્યથાશક્તિ ઘટમાનાઞ્જયં પ્રતિ ।
પાણ્ડવા હિ જયન્ત્યેવ જીયન્તે ચૈવ મામકાઃ ॥

સોઽહં તીવ્રાણિ દુઃસ્વાનિ દુર્યોધનકૃતાનિ ચ ।
શ્રોષ્યામિ સતતં તાત દુઃસહાનિ બહૂનિ ચ ॥

તમુપાયં ન પશ્યામિ જીયેરન્યેન પાણ્ડવાન્ ।
મામકા વિજયં યુદ્ધે પ્રાપ્નુયુર્યેન સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ક્ષયં મનુષ્યદેહાનાં ગજવાજિરથક્ષયમ્ ।
શ્રૃણુ રાજન્સ્થિરો ભૂત્વા તવૈવાપનયો મહાન્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તુ શલ્યેન પીડિતો નવભિઃ શરૈઃ ।
પીડયામાસ સન્ક્રુદ્ધો મદ્રાધિપતિમાયસૈઃક ॥

તત્રાદ્ભુતમપશ્યામ પાર્ષસ્ય પરાક્રમમ્ ।
ન્યવારયત યસ્તૂર્ણં શલ્યં સમિતિશોભનમ્ ॥

નાન્તરં દૃશ્યતે તત્ર તયોશ્ચ રથિનોસ્તદા ।
મુહૂર્તમિવ તદ્યુદ્ધં તયોઃ સમમિવાભવત્ ॥

તતઃ શલ્યો મહારાજ ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્ય સંયુગે ।
ધનુશ્ચિચ્છેદ ભલ્લેન પીતેન નિશિતેન ચ ॥

અથૈનં શરવર્ષેણ ચ્છાદયામાસ સંયુગે ।
ગિરિં જલાગમે યદ્વઞ્જલદા જલવૃષ્ટિભિઃ ॥

અભિમન્યુસ્તતઃ ક્રુદ્ધો ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ચ પીડિતે ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન મદ્રરાજરથં પ્રતિ ॥

તતો મદ્રાધિપસ્થં કાર્ષ્ણિઃ પ્રાપ્યાતિકોપનઃ ।
આર્તાયનિમમેયાત્મા વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

તતસ્તુ તાવકા રાજન્પરીપ્સન્તોઽર્જુનં રણે ।
મદ્રરાજરથં તૂર્ણં પરિવાર્યાવતસ્થિરે ॥

દુર્યોધનો વિકર્ણશ્ચ દુઃશાસનવિવિંશતી ।
દુર્મર્ષણો દુઃસહશ્ચ ચિત્રસેનોઽથ દુર્મુખઃ ॥

સત્યવ્રતશ્ચ ભદ્રં તે પુરુમિત્રશ્ચ ભારત ।
એતે મદ્રાધિપરથં પાલયન્તઃ સ્થિતા રણે ॥

તાન્ભીમસેનઃ સન્ક્રુદ્ધો ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ ।
દ્રૌપદેયાભિમન્યુશ્ચ માદ્રીપુત્રૌ ચ પાણ્ડવૌ ॥

ધાર્તરાષ્ટ્રાન્દશ રથાન્દશૈવ પ્રત્યવારયન્ ।
નાનારૂપાણિ શસ્ત્રાણિ વિસૃજન્તો વિશામ્પતે ॥

અભ્યવર્તન્તં સંહૃષ્ટાઃ પરસ્પરવધૈષિણઃ ।
તે વૈ સમેયુઃ સન્ગ્રામે રાજન્દુર્મન્ત્રિતે તવ ॥

તસ્મિન્દશરથે ક્રુદ્ધે વર્તમાને મહાભયે ।
તાવકાનાં પરેષાં વા પ્રેક્ષકા રથિનોઽભવન્ ॥

શસ્ત્રાણ્યનેકરૂપાણિ વિસૃજન્તો મહારથાઃ ।
અન્યોન્યમભિનર્દન્તઃ સમ્પ્રહારં પ્રચક્રિરે ॥

તે તદા જાતસંરમ્ભાઃ સર્વેઽન્યોન્યં જિઘાંસવઃ ।
અન્યોન્યમભિમર્દન્તઃ સ્પર્ધમાનાઃ પરસ્પરમ્ ॥

અન્યોન્યસ્પર્ધયા રાજઞ્જ્ઞાતયઃ સન્ગતા મિથઃ ।
મહાસ્રાણિ વિમુઞ્ચન્તઃ સમાપેતુરમર્ષિણઃ ॥

દુર્યોધનસ્તુ સન્ક્રુદ્ધો ધૃષ્ટદ્યુમ્નં મહારણે ।
વિવ્યાધ નિશિતૈર્બાણૈશ્ચતુર્ભિઃ સમરે દ્રુતમ્ ॥

દુર્મર્ષણશ્ચ વિંશત્યા ચિત્રસેનશ્ચ પ઼ઞ્ચભિઃ ।
દુર્મુખો નવભિર્બાણૈર્દુઃસહશ્ચાપિ સપ્તભિઃ ॥

વિવિંશતિઃ પઞ્ચભિશ્ચ ત્રિભિર્દુઃશાસનસ્તથા ।
તાન્પ્રત્યવિધ્યદ્રાજેન્દ્ર પાર્ષતઃ શત્રુતાપનઃ ॥

એકૈકં પઞ્ચવિંશત્યા દર્શયન્પાણિલાઘવમ્ ।
સત્યવ્રતં ચ સમરે પુરુમિત્રં ચ ભારત ॥

અભિમન્યુરવિધ્યત્તુ દશભિર્દશભિઃ શરૈઃ ।
માદ્રીપુત્રૌ તુ સમરે માતુલં માતૃનન્દનૌ ॥

અવિધ્યેતાં શરૈસ્તીક્ષ્ણૈસ્તદદ્ભુતમિવાભવત્ ।
તતઃ શલ્યો મહારાજ સ્વસ્ત્રીયૌ રથિનાં વરૌ ॥

શરૈર્બહુભિરાનર્ચ્છત્કૃતપ્રતિકૃતૈષિણૌ ।
છાદ્યમાનૌ તતસ્તૌ કતુ માદ્રીપુત્રૌ ન ચેલતુઃ ॥

અથ દુર્યોધનં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનો મહાબલઃ ।
વિધિત્સુઃ કલહસ્યાન્તં ગદાં જગ્રાહ પાણ્ડવઃ ॥

તમુદ્યતગદં દૃષ્ટ્વા કૈલાસમિવ શ્રૃઙ્ગિણમ્ ।
ભીમસેનં મહાબાહું પુત્રાસ્તે પ્રાદ્રવન્ભયાત્ ॥

દુર્યોધનસ્તુ સન્ક્રુદ્ધો માગધં સમચોદયત્ ।
અનીકં દશસાહસ્રં કુઞ્જરાણાં તરસ્વિનામ્ ॥

ગજાનીકેન સહિતસ્તેન રાજા સુયોધનાઃ ।
માગધં પુરતઃ કૃત્વા ભીમસેનં સમભ્યયાત્ ॥

આપતન્તં ચ તં દૃષ્ટ્વા ગજાનીકં વૃકોદરઃ ।
ગદાપાણિરવારોહદ્રથાન્ત્સિંહ ઇવોન્નદન્ ॥

અદ્રિસારમયીં ગુર્વીં પ્રગૃહ્ય મહતીં ગદામ્ ।
અભ્યધાવદ્ગજાનીકં વ્યાદિતાસ્ય ઇવાન્તકઃ ॥

સ ગજાન્ગદયા નિઘ્નન્વ્યચરત્સમરે બલી ।
ભીમસેનો મહાબાહુઃ સવજ્ર ઇવ વાસવઃ ॥

તસ્ય નાદેન મહતા મનોહૃદયકમ્પિના ।
વ્યત્યચેષ્ટન્ત સંહત્ય ગજા ભિમસ્ય ગર્જતઃ ॥

તતસ્તુ દ્રૌપદીપુત્રાઃ સૌભદ્રશ્ચ મહારથઃ ।
નકુલઃ સહદેવશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ ॥

પૃષ્ઠં ભીમસ્ય રક્ષન્તઃ શરવર્ષેણ વારણાન્ ।
અભ્યવર્ષન્ત ધાવન્તો મેઘા ઇવ ગિરિવ્રજાન્ ॥

નાકુલિસ્તુ શતાનીકઃ સમરે શત્રુપૂગહા . ક્ષુરૈઃ ક્ષુરપ્રૈર્ભલ્લૈશ્ચ પીતૈશ્ચાઞ્જલિકૈઃ શિતૈઃ ।
ન્યહનચ્ચોત્તમાઙ્ગાનિ પાણ્ડવો ગજયોધિનામ્ ॥

શિરોભિઃ પ્રપતદ્ભિશ્ચ બાહુભિશ્ચ વિભૂષિતૈઃ ।
અશ્મવૃષ્ટિરિવાભાતિ પાણિભિશ્ચ સહાઙ્કુશૈઃ ॥

હૃતોત્તમાઙ્ગાઃ સ્કન્ધેષુ ગજાનાં ગજયોધિનઃ ।
અદૃશ્યન્તાચલાગ્રેકષુ દ્રુમા ભગ્નશિખા ઇવ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નહતાનન્યાનપશ્યામ મહાગજાન્ ।
પતતઃ પાત્યમાનાંશ્ચ પાર્ષતેન મહાત્મના ॥

માગધોઽથ મહીપાલો ગજમૈરાવણોપમમ્ ।
પ્રેષયામાસ સમરે સૌભદ્રસ્ય રથં પ્રતિ ॥

તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય માગધસ્ય મહાગજમ્ ।
જઘાનૈકેષુણા વીરઃત સૌભદ્રઃ પરવીરહા ॥

તસ્યાવર્જિતનાગસ્ય કાર્ષ્ણિઃ પરપુરઞ્જયઃ ।
રાજ્ઞો રજતપુઙ્ખેન ભલ્લેનાપાહરચ્છિરઃ ॥

વિગાહ્ય તદ્ગજાનીકં ભીમસેનોઽપિ પાણ્ડવઃ ।
વ્યચરત્સમરે મૃદ્ગન્ગજાનિન્દ્રો ગિરીનિવ ॥

એકપ્રહારનિહતાન્ભીમસેનેન દન્તિનઃ ।
અપશ્યામ રણે તસ્મિન્ગિરીન્વજ્રહતાનિવ ॥

ભગ્નદન્તાન્ભગ્નકરાન્ભગ્નસક્થીશ્ચ વારણાન્ ।
ભગ્નપૃષ્ઠત્રિકાનન્યાન્નિહતાન્પર્વતોપમાન્ ॥

નદતઃ સીદતશ્ચાન્યાન્વિમુખાન્સમરે ગતાન્ ।
વિદ્રુતાન્ભયસંવિગ્નાંસ્તથા વિશકૃતોઽપરાન્ ॥

ભીમસેનસ્ય માર્ગેષુ પતિતાન્પર્વતોપમાન્ ।
અપશ્યં નિહતાન્નાગાન્રાજન્નિષ્ઠીવતોપરાન્ ॥

વમન્તો રુધિરં ચાન્યે ભિન્નકુમ્ભા મહાગજાઃ ।
વિહ્નલન્તો ગતા ભૂમિં શૈલા ઇવ ધરાતલે ॥

મેદોરુધિરદિગ્ધાઙ્ગો વસામજ્જાસમુક્ષિતઃ ।
વ્યચરત્સમરે ભીમો દણ્ડપાણિરિવાન્તકઃ ॥

ગજાનાં રુધિરક્લિન્નાં ગદાં બિભ્રદ્વૃકોદરઃ ।
ઘોરઃ પ્રતિભયશ્ચાસીત્પિનાકીવ પિનાકભૃત્ ॥

સમ્મથ્યમાનાઃ ક્રુદ્ધેન ભીમસેનેન દન્તિનઃ ।
સહસા પ્રાદ્રવન્ક્લિષ્ઠા મૃદ્ગન્તસ્તવ વાહિનીમ્ ॥

તં હિ વીરં મહેષ્વાસં સૌભદ્રપ્રમુખા રથાઃ ।
પર્યરક્ષન્ત યુધ્યન્તં વજ્રાયુધમિવામરાઃ ॥

શોણિતાક્તાં ગદાં બિભ્રદુક્ષિતાં ગજશોણિતૈઃ ।
કૃતાન્ત ઇવ રોદ્રાત્મા ભીમસેનો વ્યદૃશ્યત ॥

વ્યાયચ્છમાનં ગદયા દિક્ષુ સર્વાસુ ભારત ।
અપશ્યામ રણે ભીમં નૃત્યન્તમિવ શઙ્કરમ્ ॥

યમદણ્ડોપમાં ગુર્વીમિન્દ્રાશનિસમકસ્વનામ્ ।
અપશ્યામ મહારાય રૌદ્રાં વિશસનીં ગદામ્ ॥

વિમિશ્રાં કેશમઞ્જાભિઃ પ્રદિગ્ધાં રુધિરેણ ચ ।
પિનાકમિવ રુદ્રસ્ય ક્રુદ્ધસ્યાભિઘ્નતઃ પશૂન્ ॥

યથા પશૂનાં સઙ્ઘાતં યષ્ટ્યા પાલઃ પ્રકાલયેત્ ।
તથા ભીમો ગજાનીકં ગદયા સમકાલયત્ ॥

ગદયા વધ્યમાનાસ્તે માર્ગણૈશ્ચ સમન્તતઃ ।
સ્વાન્યનીકાનિ મૃદ્ગન્તઃ પ્રાદ્રવન્કુઞ્જરાસ્તવ ॥

મહાવાત ઇવાભ્રાણિ વિધમિત્વા સ વારણાન્ ।
અતિષ્ઠત્તુમુલે ભીમઃ શ્મશાન ઇવ શૂલભૃત્ ॥