મહાભારત · અધ્યાય 6.59

પ્રતિજ્ઞાતે તતસ્તસ્મિન્યુદ્ધે ભીષ્મેણ દારુણે ।
ક્રોધિતો મમ પુત્રેણ દુઃખિતેન વિશેષતઃ ॥

ભીષ્મઃ કિમકરોત્તત્ર પાણ્ડવેયેષુ ભારત ।
પિતામહે વા પઞ્ચાલાસ્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥
સ્̤અઞ્જય ઉવાચ ।

ગતપૂર્વાહ્ણભૂયિષ્ઠે તસ્મિન્નહનિ ભારત ।
પશ્ચિમાં દિશમાસ્થાય સ્થિતે ચાપિ દિવાકરે ॥

જયં પ્રાપ્તેષુ હૃષ્ટેષુ પાણ્ડવેષુ મહાત્સસુ ।
સર્વધર્મવિશેષજ્ઞઃ પિતા દેવવ્રતસ્તવ ॥

અભ્યયાઞ્જવનૈરશ્વૈઃ પાણ્ડવાનામનીકિનીમ્ ।
મહત્યા સેનયા ગુપ્તસ્તવ પુત્રૈશ્ચ સર્વશઃ ॥

પ્રાવર્તત તતો યુદ્ધં તુમુલં રોમહર્ષણમ્ ।
અસ્માકં પાણ્ડવૈઃ સાર્ધમનાયાત્તવ ભારત ॥

ઘનુષાં કૂજતાં તત્ર તલાનાં ચાભિહન્યતામ્ ।
મહાન્સમભવચ્છબ્દો ગિરીણામિવ દીર્યતામ્ ॥

તિષ્ઠ સ્થિતોઽસ્મિ વિદ્ધ્યૈનં નિવર્તસ્વ સ્થિરો ભવ ।
સ્થિરોઽસ્મિ પ્રહરસ્વેતિ શબ્દોઽશ્રૂયત સર્વશઃ ॥

કાઞ્ચનેષુ તનુત્રેષુ કિરીટેષુ ધ્વજેષુ ચ ।
શિલાનામિવ શૈલેષુ પતિતાનામભૂદ્ધ્વનિઃ ॥

પતિતાન્યુત્તમાઙ્ગાનિ બાહવશ્ચ વિભૂષિતાઃ ।
વ્યચેષ્ટન્ત મહીં પ્રાપ્ય શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

હૃતોત્તમાહ્ગાઃ કેચિત્તુ તથૈવોદ્યતકાર્મુકાઃ ।
પ્રગૃહીતાયુધાશ્ચાપિ તસ્થુઃ પુરુષસત્તમાઃક ॥

પ્રાવર્તત મહાવેગા નદી રુધિરવાહિની ।
માતઙ્ગાઙ્ગશિલા રૌદ્રા માંસશોણિતકર્દમા ॥

વરશ્વનરનાગાનાં શરીરપ્રભવા તદા ।
પરલોકાર્ણવમુખી ગૃધ્રગોમાયુમોદિની ॥

ન દૃષ્ટં ન શ્રુતં વાપિ યુદ્ધમેતાદૃશં નૃપ ।
યથા તવ સુતાનાં ચ પાણ્ડવાનાં ચ ભારત ॥

નાસીદ્રથપથસ્તત્ર યૌધૈર્યુધિ નિપાતિતૈઃ ।
ગજૈશ્ચ પતિતૈર્નીલૈર્ગિરિશ્રૃઙ્ગૈનિરવાવૃતઃ ॥

વિકીર્ણૈઃ કવચૈશ્ચિત્રૈઃ શિરસ્ત્રણૈશ્ચ મારિષ ।
શુશુભે તદ્રાણસ્થાનં શરદીવ નભસ્તલમ્ ॥

વિનિર્ભિન્નાઃ શરૈઃ કેચિદન્ત્રાપીડપ્રકર્ષિણઃ ।
અભીતાઃ સમરે શત્રૂનભ્યધાવન્ત દર્પિતાઃ ॥

તાત ભ્રાતઃ સખે બન્ધો વયસ્ય મમ માતુલ ।
મા માં પરિત્યજેત્યન્યે ચુક્રુશુઃ પતિતા રણે ॥

અથાભ્યેહિ ત્વમાગચ્છ કિં ભીતોસિ ક્વ યાસ્યસિ ।
સ્થિતોઽહં સમરે મા ભૈરિતિ ચાન્યે વિચુક્રુશુઃ ॥

તત્ર ભીષ્મઃ શાન્તનવો નિત્યં મણ્ડલકાર્મુકઃ ।
મુમીચ બાણાન્દીપ્તાગ્રાનહીનાશીવિષાનિવ ॥

શરૈરેકાયનીકુર્વન્દિશઃ સર્વા યતવ્રતઃ ।
જઘાન પાણ્ડવરથાનાદિશ્ય ભારતર્ષભ ॥

સ નૃત્યન્વૈ રથોપસ્થે દર્શયન્પાણિલાઘવમ્ ।
અલાતચક્રવદ્રાજંસ્તત્ર તત્ર સ્મ દૃશ્યતે ॥

તમેકં સમરે શૂરં પાણ્ડવાઃ સૃઞ્જયૈઃ સહ ।
અનેકશતસાહસ્રં સમપશ્યન્ત લાઘવાત્ ॥

માયાકૃતાત્માનમિવ ભીષ્મં તત્ર સ્મ મેનિરે ।
પૂર્વસ્યાં દિશિ તં દૃષ્ટ્વા પ્રતીચ્યાં દદૃશુર્જનાઃ ॥

ઉદીચ્યાં ચૈવમાલોક્ય દક્ષિણસ્યાં પુનઃ પ્રભો ।
એવં સ સમરે શૂરો ગાઙ્ગેયઃ પ્રત્યદૃશ્યત ॥

ન ચૈવં પાણ્ડવેયાનાં કશ્ચિચ્છક્નોતિ વીક્ષિતુમ્ ।
વિશિખાનેવ પશ્યન્તિ ભીષ્મચાપચ્યુતાન્બહૂન્ ॥

કુર્વાણં સમરે કર્મ સૂદયાનં ચ વાહિનીમ્ ।
વ્યાક્રોશન્ત રણે તત્ર નરા બહુવિધા બહુ ॥

અમાનુષેણ રૂપેણ ચરન્તં પિતરં તવ ।
શલભા ઇવ રાજાનઃ પતન્તિ વિધિચોદિતાઃ ॥

ભીષ્માગ્નિમભિસન્ક્રુદ્ધં વિનાશાય સહસ્રશઃ ।
ન હિ મોઘઃ શરઃ કશ્ચિદાસીદ્ભીષ્મસ્ય સંયુગે ॥

નરનાગાશ્વકાયેષુ બહુત્વાલ્લઘુયોધિનઃ ।
ભિનત્ત્યેકેન બાણેન સુમુખેન પતત્રિણા ॥

ગજં કન્કટસન્નદ્ધં વજ્રેણેવ શિલોચ્ચયમ્ ।
દ્વૌ ત્રીનપિ ગજારોહાન્પિણ્ડિતાન્વર્મિતાનપિ ॥

નારાચેન સુમુક્તેન નિજઘાન પિતા તવ ।
યો યો ભીષ્મં નરવ્યાઘ્રમભ્યેતિ યુધિ કશ્ચન ॥

મુહૂર્તદૃષ્ટઃ સ મયા પતિતો ભુવિ દૃશ્યતે ।
એવં સા ધર્મરાજસ્ય વધ્યમાના મહાચમૂઃ ॥

ભીષ્મેણાતુલવીર્યેણ વ્યશીર્યત સંહસ્રધા ।
પ્રાકમ્પત મહાસેના શરવર્ષેણ તાપિતા ॥

પશ્યતો વાસુદેવસ્ય પાર્થસ્યાથ શિખણ્ડિનઃ ।
યતમાનાઽપિ તે વીરા દ્રવમાણાન્મહારથાન્ ॥

નાશક્નુવન્વારયિતું ભીષ્મબાણપ્રપીડિતાન્ ।
મહેન્દ્રસમવીર્યેણ વધ્યમાના મહાચમૂઃ ॥

અભજ્યત મહારાજ ન ચ દ્વૌ સહ ધાવતઃ ।
આવિદ્ધરનાગાશ્વં પતિતધ્વજકૂબરમ્ ॥

અનીકં પાણ્ડુપુત્રાણાં હાહાભૂતમચેતનમ્ ।
જઘાનાત્ર પિતા પુત્રં પુત્રશ્ચ પિતરં તથા ॥

પ્રિયં સખાયં ચાક્રન્દે સખા દૈવબલાત્કૃતઃ . 6-59-39બ્વિમુચ્ય કવચાન્યન્યે પાણ્ડુપુત્રસ્ય સૈનિકાઃ ॥

વિનુક્તકેશા ધાવન્તઃ પ્રત્યદૃશ્યન્ત ભારત ।
તદ્ગોકુલમિવોદ્ધાન્તમુદ્ધાન્તરથયૂથપમ્ ॥

દદૃશે પાણ્ડુપુત્રસ્ય સૈન્યમાર્તસ્વરં તદા ।
પ્રભજ્યમાનં સૈન્યં તુ દૃષ્ટ્વા યાદવનન્દનઃ ॥

ઉવાચ પાર્થં બીભત્સું નિગૃહ્ય રથમુત્તમમ્ ।
અસં સ કાલઃ સમ્પ્રાપ્તઃ પાર્થ પસ્તેઽભિકાઙ્ક્ષિતઃ ॥

પ્રહરસ્વ નરવ્યાઘ્ર ન ચેન્મોહાદ્વિમુહ્યસે । યત્ત્વયા કથિતં વીર પુરા રાજ્ઞાં સમાગમે ।

ભીષ્મદ્રોણમુખાન્સર્વાન્ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સૈનિકાન્ ।
સાનુબન્ધાન્હનિષ્યામિ યે માં યોત્સ્યન્તિ સંયુગે ॥

ઇતિ તત્કુરુ કૌન્તેય સત્યં વાક્યમરિન્દમ ।
બીભત્સો પશ્ય સૈન્યં સ્વં ભજ્યમાનં તતસ્તતઃ ॥

દ્રવતશ્ચ મહીપાલાન્પશ્ય યૌધિષ્ઠિરે બલે ।
દૃષ્ટ્વા હિ ભીષ્મં સમરે વ્યાત્તાનનમિવાન્તકમ્ ॥

ભયાર્તાઃ પ્રપલાયન્તે સિંહાત્ક્ષુદ્રમૃગા ઇવ ।
એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ વાસુદેવં ધનઞ્જયઃ ॥

નોદયાશ્વાન્યતો ભીષ્મો વિગાહે તદ્વલાર્ણવમ્ ।
પાતયિષ્યામિ દુર્ધર્ષં વૃદ્ધં કુરુપિતામહમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તતોઽશ્વાન્રજતપ્રકખ્યાન્નોદયામાસ માધવઃ ।
યતો ભીષ્મરથો રાજન્દુષ્પ્રેક્ષ્યો રશ્મિમાનિવ ॥

તતસ્તત્પુનરાવૃત્તં યુધિષ્ઠિરબલં મહત્ ।
દૃષ્ટ્વા પાર્થં મહાબાહું ભીષ્માયોદ્યતમાહવે ॥

તતો ભીષ્મઃક કુરુશ્રેષ્ઠ સિંહવદ્વિનદન્મુહુઃ ।
ધનઞ્જયરથં શીઘ્રં શરવર્ષૈરવાકિરત્ ॥

ક્ષણેન સ રથસ્તસ્ય સહયઃ કસહસારથિઃ ।
શરવર્ષેણ મહતા સઞ્છન્નો ન પ્રકાશતે ॥

વાસુદેવસ્ત્વસમ્ભ્રાન્તો ધૈર્યમાસ્થાય સત્ત્વવાન્ ।
ચોદયામાસ તાનશ્વાન્વિભિન્નાન્ભીષ્મસાયકૈઃ ॥

તતઃ પાર્થો ધનુર્ગૃહ્ય દિવ્યં જલદનિઃસ્વનમ્ ।
પાતયામાસ ભીષ્મસ્ય ધનુશ્છિત્વા ત્રિભિઃ શરૈઃ ॥

સ ચ્છિન્નધન્વા કૌરવ્યઃ પુનરન્યન્મહદ્ધનુઃ ।
નિમિષાન્તરમાત્રેણ સજ્યં ચક્રે પિતા તવ ॥

વિચકર્ષ તતો દોર્ભ્યાં ધનુર્જલદનિઃસ્વનમ્ ।
અથાસ્ય તદપિ ક્રુદ્ધશ્ચિચ્છેદ ધનુરર્જુનઃ ॥

તસ્ય તત્પૂજયામાસ લાઘવં શન્તનોઃ સુતઃ ।
સાધુ પાર્થ મહાબાહો સાધુ ભો પાણ્ડુનન્દન ॥

ત્વય્યેવૈતદ્યુક્તરૂપં મહત્કર્મ ધનઞ્જય ।
પ્રીતોઽસ્મિ સુભૃશં પુત્ર કુરુ યુદ્ધં મયા સહ ॥

ઇતિ પાર્થં પ્રશસ્યાથ પ્રગૃહ્યાન્યન્મહદ્ધનુઃ ।
મુમોચ સમરે વીરઃ શરાન્પાર્થરથં પ્રતિ ॥

અદર્શયદ્વાસુદેવો હયયાને પરં બલમ્ ।
મોઘાન્કુર્વઞ્શરાંસ્તસ્ય મણ્ડલાન્વ્યચરલ્લુઘુ ॥

તથા ભીષ્મસ્તુ સુદૃઢં વાસુદેવધનઞ્જયૌ ।
વિવ્યાધ નિશિતૈર્બાણૈઃ સર્વગાત્રેષુ ભારત ॥

શુશુભાતે નરવ્યાઘ્રૌ તૌ ભીષ્મશરવિક્ષતૌ ।
ગોવૃષાવિવ સંરબ્ધૌ વિષાણોલ્લેખનાઙ્ક્તિતૌ ॥

પુનશ્ચાપિ સુસંરબ્ધઃ શરૈઃ શતસહસ્રશઃ . કૃષ્ણયોર્યુધિ સંરબ્ધો ભીષ્માઃ પ્રાચ્છાદયદ્દિશઃ ।
પાર્થોઽપિ સમરે ક્રુદ્ધો ભીષ્મસ્યાવારયદ્દિશઃ ॥

વાર્ષ્ણેયં ચ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ કમ્પયામાસ રોષિતઃ ।
મુહુરભ્યર્દયન્ભીષ્મઃ પ્રહસ્ય સ્વનવત્તદા ॥

તતસ્તુ કૃષ્ણઃ સમરે દૃષ્ટ્વા ભીષ્મપરાક્રમમ્ ।
સમ્પ્રેક્ષ્ય ચ મહાબાહુઃ પાર્થસ્ય મૃદુયુદ્ધતામ્ ॥

ભીષ્મં ચ શરવર્ષાણિ સૃજન્તમનિશં યુધિ ।
પ્રતપન્તમિવાદિત્યં મધ્યમાસાદ્ય સેનયોઃ ॥

વારન્વરાન્વિનિઘ્નન્તં પાણ્ડુપુત્રસ્ય સૈનિકાન્ ।
યુગાન્તમિવ કુર્વાણં ભીષ્મં યૌધિષ્ઠિરે બલે ॥

અમૃષ્યમાણો ભગવાન્કેશવઃ પરવીરહા ।
અચિન્તયદમેયાત્મા નાસ્તિ યૌધિષ્ઠિરં બલમ્ ॥

એકાહ્ના હિ રણે ભીષ્મો નાશયેદ્દેવદાનવાન્ ।
કિં નુ પાણ્ડુસુતાન્યુદ્ધે સબલાન્સપદાનુગાન્ ॥

દ્રવતે ચ મહાસૈન્યં પાણ્ડવસ્ય મહાત્મનઃ ।
એતે ચ કૌરવાસ્તૂર્ણં પ્રભગ્નાન્વીક્ષ્ય સોમકાન્ ॥

પ્રાદ્રવન્તિ રણે દૃષ્ટ્વા હર્ષયન્તઃ પિતામહમ્ ।
સોહં ભીષ્મં નિહન્મ્યદ્ય પાણ્ડવાર્થાય દંશિતઃ ॥

ભારમેતં વિનેષ્યામિ પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્ ।
અર્જુનો હિ શરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્વધ્યમાનોઽપિ સંયુગે ॥

કર્તવ્યં નાભિજાનાતિ રણે ભીષ્મસ્ય ગૌરવાત્ । તથા ચિન્તયતસ્તસ્ય ભૂય એવ પિતામહઃ ।
પ્રેષયામાસ સન્ક્રુદ્ધઃ શરાન્પાર્થરથં પ્રતિ ॥

તેષાં બહુત્વાસુ ભૃસં શરાણાં દિશશ્ચ સર્વાઃ પિહિતા બભૂવુઃ ।
ન ચાન્તરિક્ષં ન દિશો ન ભૂમિ- ર્ન ભાસ્કરોઽદૃશ્યત રશ્મિમાલીક ॥

વવુશ્ચ વાતાસ્તુમુલાઃ સધૂમા દિશશ્ચ સર્વાઃ ક્ષુભિતા બભૂવુઃ ।
દ્રોણો વિકર્ણોઽથ જયદ્રથશ્ચ ભૂરિશ્રવાઃ કૃતવર્મા કૃપશ્ચ ॥

શ્રુતાયુરમ્બષ્ઠપતિશ્ચ રાજા વિન્દાનુવિન્દૌ ચ સુદક્ષિણશ્ચ ।
પ્રાચ્યાશ્ચ સૌવીરગણાશ્ચ સર્વે વસાતયઃ ક્ષુદ્રકમાલવાશ્ચ ॥

કિરીટિનં ત્વરમાણાભિસ્રુ- ર્નિદેશગાઃ શાન્તનવસ્ય રાજ્ઞઃ ।
તં વાજિપાદાતરથૌઘજાલૈ- રનેકસાહસ્રશતૈર્દદર્શ ॥

કિરીટિનં સમ્પરિવાર્યમાણં શિનેર્નપ્તા વારણયૂથપૈશ્ચ ।
તતસ્તુ દૃષ્ટ્વાર્જુનવાસુદેવૌ પદાતિનાગાશ્વરથૈઃ સમન્તાત્ ॥

અભિદ્રુતૌ શસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠૌ શિનિપ્રવીરોઽભિસસાર તૂર્ણમ્ ।
સ તાન્યનીકાનિ મહાધનુષ્માન્ શિનિપ્રવીરઃ સહસાઽભિપત્ય ॥

ચકાર સાહાય્યમથાર્જુનસ્ય વિષ્ણુર્યથા વૃત્રનિષૂદનસ્ય ।
વિશીર્ણનાગાશ્વરથધ્વજૌઘં ભીષ્મેણ વિત્રાસિતસર્વયોધમ્ ॥

યુધિષ્ઠિરાનીકમભિદ્રવન્તં પ્રોવાચ સન્દૃશ્ય શિનિપ્રવીરઃ ।
ક્વ ક્ષત્રિયા યાસ્યથ નૈષ ધર્મઃ સતાં પુરસ્તાત્કથિતઃ પુરાણૈઃ ॥

મા સ્વાં પ્રતિજ્ઞાં ત્યજત પ્રવીરાઃ સ્વં વીરધર્મં પરિપાલયધ્વમ્ ।
તાન્વાસવાનન્તરજો નિશામ્ય નરેન્દ્રમુખ્યાન્દ્રવતઃ સમન્તાત્ ॥

પાર્થસ્ય દૃષ્ટવા મૃદુયુદ્ધાતાં ચ ભીષ્મં ચ સઙ્ખ્યે સમુદીર્યમાણમ્ ।
અમૃષ્યમાણઃ સ તતો મહાત્મા યશસ્વિનં સર્વદશાર્હભર્તા ॥

ઉવાચ શૈનેયમભિપ્રશંસન્ દૃષ્ટ્વા કુરૂનાપતતઃ સમગ્રાન્ ।
યે યાન્તિ તે યાન્તુ શિનિપ્રવીર યેઽપિ સ્થિતાઃ સાત્વત તેઽપિ યાન્તુ ॥

ભીષ્મં રથાત્પશ્ય નિપાત્યમાનં દ્રોણં ચ સઙ્ખ્યે સગણં મયાઽદ્ય ।
ન સારથેઃ સાત્વત કૌરવાણાં ક્રુદ્ધસ્ય મુચ્યેત રણેઽદ્ય કશ્ચિત્ ॥

તસ્માદહં ગૃહ્ય રથાઙ્ગમુગ્રં પ્રાણં હરિષ્યામિ મહાવ્રતસ્ય ।
નિહત્ય ભીષ્મં સગણં તથાજૌ દ્રોણં ચ શૈનેય રથપ્રવીરૌ ॥

પ્રીતિં કરિષ્યામિ ધનઞ્જયસ્ય રાજ્ઞશ્ચ ભીમસ્ય તથાઽશ્વિનોશ્ચ ।
નિહત્ય સર્વાન્ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રાં- સ્તત્પક્ષિણો યે ચ નરેન્દ્રમુખ્યાઃ . રાજ્યેન રાજાનમજાતશત્રું સમ્પાદયિષ્યામ્યહમદ્ય હૃષ્ટઃ ॥

ઇતીદમુક્ત્વા સ મહાનુભાવઃ સસ્માર ચક્રં નિશિતં પુરાણમ્ ।
સુદર્શનં ચિન્તિતમાત્રમેવ તસ્યાગ્રહસ્તં સ્વયમારુરોહ ॥

તચ્ચક્રપદ્મં પ્રગૃહીતમાજૌ રરાજ નારાયણબાહુનાલમ્ ।
યથાદિપદ્મં તરુણાર્કવર્ણં રરાજ નારાયણનાભિજાતમક્ ॥

તત્કૃષ્ણકોપોદયસૂર્યબુદ્ધં ક્ષુરાન્તતીક્ષ્ણાગ્રસુજાતપત્રમ્ ।
તેસ્યૈવ દેહોરુસરઃપ્રરૂઢં રરાજ નારાયણબાહુનાલમ્ ॥

તતઃ સુનાભં વસુદેવપુત્રઃ સૂર્યપ્રભં વજ્રસમપ્રભાવમ્ ।
ક્ષુરાન્તમુદ્યમ્ય ભુજેન ચક્રં રથાદવપ્લુત્ય વિસૃજ્ય વાહાન્ । સન્કમ્પયન્ગાં ચરણૈર્મહાત્મા વેગેન કૃષ્મઃ પ્રસસાર ભીષ્મમ્ ॥

મદાન્ધમાજૌ સમુદીર્ણદર્પં સિંહો જિઘાંસન્નિવ વારણેન્દ્રમ્ ।
સોઽભિદ્રવન્ભીષ્મમનીકમધ્યે ક્રુદ્ધો મહેન્દ્રાવરજઃ પ્રમાથી . વ્યાલમ્બિપીતામ્બરધૃક્કકાશે ઘનો યથા ખે તડિતાવનદ્ધઃ ॥

તમાત્તચક્રં પ્રણદન્તમુચ્ચૈઃ ક્રુદ્ધં મહેન્દ્રાવરજં સમીક્ષ્ય ।
સર્વાણિ ભૂતાનિ ભૃશં વિનેદુઃ ક્ષયં કુરૂણામિવ ચિન્તયિત્વા ॥

સ વાસુદેવઃ પ્રગૃહીતચક્રઃ સંવર્તયિષ્યન્નિવ સર્વલોકમ્ ।
અભ્યુત્પતઁલ્લોકગુરુર્બભાસે ભૂતાનિ ધક્ષ્યન્નિવ ધૂમકેતુઃ ॥

તમાદ્રવન્તં પ્રગૃહીતચક્રં દૃષ્ટ્વા દેવં શાન્તનવસ્તદાનીમ્ ।
અસમ્ભ્રમં તદ્વિચકર્ષ દોર્ભ્યાં મહાધનુર્ગામડિવતુલ્યઘોષમ્ । ઉવાચ ભીષ્મસ્તમનન્તપૌરુષં ગોવિન્દમાજાવવિમૂઢચેતાઃ ॥

એહ્યેહિ દેવેશ જગન્નિવાસ નમોસ્તુ તે માધવ ચક્રપાણે ।
પ્રસહ્ય માં પાતય લોકનાથ રથોત્તમાત્સર્વશરણ્ય સઙ્ખ્યે ॥

ત્વયા હતસ્યાપિ મમાઽદ્ય કૃષ્ણ શ્રેયઃ પરિસ્મિન્નિહ ચૈવ લોકે ।
સમ્ભાવિતોઽસ્મ્યન્ધકવૃષ્ણિનાથ લોકૈસ્ત્રિભિર્વીર તવાભિયાનાત્ ॥

રથાદવપ્લુત્ય તતસ્ત્વરાવાન્ પાર્થોઽપ્યનુદ્રુત્ય યદુપ્રવીરમ્ ।
જગ્રાહ પીનોત્તમલમ્બબાહું બાહ્વોર્હરિં વ્યાયતપીનબાહુઃ ॥

નિગૃહ્યમણાશ્ચ તદાઽદિદેવો ભૃશ સરોષઃ કિલ નામ યોગી ।
આદાય વેગેન જગામ વિષ્ણુ- ર્જિષ્ણું મહાવાત ઇવૈકવૃક્ષમ્ ॥

પાર્થસ્તુ વિષ્ટભ્ય બલેન પાદૌ ભીષ્માન્તિકં તૂર્ણમભિદ્રવન્તમ્ ।
બલાન્નિજગ્રાહ હરિં કિરીટી પદેઽથ રાજન્દશમે કથઞ્ચિત્ ॥

અવસ્થિતં ચ પ્રણિપત્ય કૃષ્ણં પ્રીતોઽર્જુનઃ કાઞ્ચનચિત્રમાલી ।
ઉવાચ કોપે પ્રતિસંહરેતિ ગતિર્ભવાન્કેશવ પાણ્ડવાનામ્ ॥

ન હાસ્યતે કર્મ યથાપ્રતિજ્ઞં પુત્રૈઃ શપે કેશવ સોદરૈશ્ચ ।
અન્તં કરિષ્યામિ યથા કુરૂણાં ત્વયાઽહમિન્દ્રાનુજસમ્પ્રયુક્તઃ ॥

તતઃ પ્રતિજ્ઞાં સમયં ચ તસ્ય જનાર્દનઃ પ્રીતમના નિશમ્ય ।
સ્થિતઃ પ્રિયે કૌરવસત્તમસ્ય રથં સચક્રઃ પુનરારુરોહ ॥

તતઃ પ્રતિજ્ઞાં સમવાપ્ય ભીષ્મઃ કૃતાઞ્ચલિઃ સ્તુત્યમથાકરોદ્વૈ ।
ત્રૈવિક્રમે યસ્ય વપુર્બભાસે તથૈવ દૃષ્ટ્વા તુ સમુઞ્જ્વલન્તમ્ ॥

પ્રગૃહ્ય શઙ્ખં દ્વિષતાકં નિહન્તા સ તાનભૂષૂન્પુનરાદદાનઃ ।
ભીષ્મં શરૈઃ સમ્પરિવાર્ય સઙ્ખ્યે ચિચ્છેદ ભૂરિશ્રવસશ્ચ ચાપમ્ ॥

શલ્યં ચ વિદ્ધ્વા નવભિઃ પૃષત્કૈ- ર્દુર્યોધં વક્ષસિ નિર્બિભેદ ।
વિનાદયામાસ તતો દિશશ્ચ સ પાઞ્ચજન્યસ્ય રવેણ શૌરિઃ ॥

વ્યાવિદ્ધનિષ્કાઙ્ગદકુણ્ડલં તં રજોવિકીર્ણાઞ્ચિતપદ્મનેત્રમ્ ।
વિશુદ્ધદંષ્ટ્રં પ્રગૃહીતશઙ્ખં વિચુક્રુશુઃ પ્રેક્ષ્ય કુરુપ્રવીરાઃ ॥

મૃદઙ્ગભેરીપણવપ્રણાદા નેમિસ્વના દુન્દુભિનિઃસ્વનાશ્ચ ।
સસિંહનાદાશ્ચ બભૂવુરુગ્રાઃ સર્વેષ્વનીકેષુ તતઃ કુરૂણામ્ ॥

ગાણ્ડીવઘોષઃ સ્તનયિત્નુકલ્પો જગામ પાર્થસ્ય નભો દિશશ્ચ ।
જગ્મુશ્ચ બાણા વિમલાઃ પ્રસન્નાઃ સર્વા દિશઃ પાણ્ડવચાપમુક્તાઃ ॥

તં કૌરવાણામધિપો જવેન ભીષ્મેણ ભૂરિશ્રવસા ચ સાર્ધમ્ ।
અભ્યુદ્યયાવુદ્યતબાણપાણિઃ કક્ષં દિધક્ષન્નિવ ધૂમકેતુઃ ॥

અથાર્જુનાય પ્રજિઘાય ભલ્લાન્ ભૂરિશ્રવાઃ સપ્ત સુવર્ણપુઙ્ખાન્ ।
દુર્યોદનસ્તોમરમુગ્રવેગં શલ્યો ગદાં શાન્તનવશ્ચ શક્તિમ્ ॥

સ સપ્તભિઃ સપ્ત શરપ્રવેકાન્ સંવાર્ય ભીરિશ્રવસા વિસૃષ્ટાન્ ।
શિતેન દુર્યોધનબાહુમુક્તં ક્ષુરેણ તત્તોમરમુન્મમાથ ॥

તતઃ શુભામાપતતીં સ શક્તિં વિદ્યુત્પ્રભાં શાન્તનવેન મુક્તામ્ ।
ગદાં ચ મદ્રાધિપબાહુમુક્તાં દ્વાભ્યાં શરાભ્યાં નિચર્ત વીરઃ ॥

તતો ભુજાભ્યાં બલવદ્વિકૃષ્ય ચિત્રં ધનુર્ગાણ્ડિવમપ્રમેયમ્ ।
માહેન્દ્રમસ્રં વિધિવત્સુઘોરં પ્રાદુશ્ચકારાદ્ભુતમન્તરિક્ષે ॥

તેનોત્તમાસ્ત્રેણ તતો મહાત્મા સર્વાણ્યનીકાનિ મહાધનુષ્માન્ ।
શરૌઘજાલૈર્વિમલાગ્નિવર્ણૈ- ર્નિવારયામાસ કિરીટમાલી ॥

શિલીમુખાઃ પાર્થધનુઃપ્રમુક્તા રથાન્ધ્વજાગ્રાણિ ધનૂંષિ બાહૂન્ ।
નિકૃત્ય દેહાન્વિવિશુઃ પરેષાં નરેન્દ્રનાગેન્દ્રતુરઙ્ગમાણામ્ ।

તતો દિશઃ સોઽનુદિશશ્ચ પાર્થઃ શરૈઃ સુધારૈઃ સમરે વિતત્ય ।
ગાણ્ડીવશબ્દેન મનાંસિ તેષાં કિરીટમાલી વ્યથયાઞ્ચકાર ॥

તસ્મિંસ્તથા ઘોરતમે પ્રવૃત્તે શઙ્ખસ્વના દુન્દુભિનિઃસ્વનાશ્ચ ।
અન્તર્હિતા ગાણ્ડિવનિઃસ્વનેન બભૂવુરુગ્રાશ્વરથપ્રણાદાઃ ॥

ગાણ્ડીવશબ્દં તમથો વિદિત્વા વિરાટરાજપ્રમુખાઃ પ્રવીરાઃ ।
પાઞ્ચાલરાજો દ્રુપદશ્ચ વીર- સ્તં દેશમાજગ્મુરદીનસત્ત્વાઃ ॥

સર્વાણિ સૈન્યાનિ તુ તાવકાનિ યતોયતો ગાણ્ડિવજઃ પ્રણાદઃ ।
તતસ્તતઃ સન્નતિમેવ જગ્મુ- ર્ન તં પ્રતીપોઽભિસસાર કશ્ચિત્ ॥

તસ્મિન્સુઘોરે કનૃપ સમ્પ્રહારે હતાઃ પ્રવીરાઃ સરથાશ્વસૂતાઃ ।
ગજાશ્ચ નારાચનિપાતતપ્તા મહાપતાકાઃ શુભરુક્મકક્ષ્યાઃ ॥

પરીતસત્વાઃ સહસા નિપેતુઃ કિરીટિના ભિન્નતનુત્રકાયાઃ ।
દૃઢં હતાઃ પાત્રિભિરુગ્રવેગૈઃ પાર્થેન ભલ્લૈર્વિમલૈઃ શિતાગ્નૈઃ ॥

નિકૃત્તયન્ત્રા નિહતેન્દ્રકીલા ધ્વજા મહાન્તો ધ્વજિનિમુખેષુ ।
પદાતિસઙ્ઘાશ્ચ રથાશ્ચ સઙ્ખ્યે હયાશ્ચ નાગાશ્ચ ધનઞ્જયેન ॥

બાણાહતાસ્તૂર્ણમપેતસત્વા વિષ્ટભ્ય ગાત્રાણિ નિપેતુરુર્વ્યામ્ ।
ઐન્દ્રેણ તેનાસ્ત્રવરેણ રાજન્ મહાહવે ભિન્નતનુત્રદેહાઃ ॥

તતઃ શરૌઘૈર્નિશિતૈઃ કિરીટિના નૃદેહશસ્ત્રક્ષતલોહિતોદા ।
નદી સુઘોરા નરમેદફેના પ્રવર્તિતા તત્ર રણાજિરે વૈ ॥

વેગેન સાઽતીવ પૃથુપ્રવાહા પરેતનાગાશ્વશરીરરોધાઃ ।
નરેન્દ્રમઞ્જોચ્છ્રિતમાંસપઙ્કાઃ પ્રભૂતરક્ષોગણભૂતસેવિતા ॥

શિરઃકપાલાકુલકેશશાદ્વલા શરીરસઙ્ઘાતસહસ્રવાહિની ।
વિશીર્ણનાનાકવચોર્મિસન્કુલા નરાશ્વનાગાસ્થિનિકૃત્તશર્કરા ॥

શ્વકઙ્કશાલાવૃકગૃધ્રકાકૈઃ ક્રવ્યાદસઙ્ઘૈશ્ચ તરક્ષુભિશ્ચ ।
ઉપેતકૂલાં દદૃશુર્મનુષ્યાઃ ક્રૂરાં મહાવૈતરણીપ્રકાશામ્ ॥

પ્રવર્તિતામર્જુનબાણસઙ્ઘૈ- ર્મેદોવસાસૃકપ્રવહાં સુભીમામ્ ।
હતપ્રવીરાં ચ તથૈવ દૃષ્ટ્વા સેનાં કુરૂણામથ ફલ્ગુનેન ॥

તે ચેદિપાઞ્ચાલકરૂષમત્સ્યાઃ પાર્થાશ્ચ સર્વે સહિતાઃ પ્રણેદુઃ ।
જયપ્રગલ્ભાઃક પુરુષપ્રવીરાઃ સન્ત્રાસયન્તઃ કુરુવીરયોધાન્ ॥

હતપ્રવીરાણિ બલાનિ દૃષ્ટ્વા કિરીટિના શત્રુભયાવહેન ।
વિત્રાસ્ય સેનાં ધ્વજિનીપતીનાં સિંહો મૃગાણામિવ યૂથસઙ્ઘાન્ ॥

વિનેદતુસ્તાવતિહર્ષયુક્તૌ ગાણ્ડીવધન્વા ચ જનાર્દનશ્ચ ।
તતો રવિં સંવૃતરશ્મિજાલં દૃષ્ટ્વા ભૃશં શસ્ત્રપરિક્ષતાઙ્ગાઃ ॥

તદૈન્દ્રમસ્ત્રં વિતતં ચ ઘોર- મસહ્યમુદ્વીક્ષ્ય યુગાન્તકલ્પમ્ ।
અથાપયાનં કુરવઃ સભીષ્માઃ સદ્રોણદુર્યોધનબાહ્લિકાશ્ચ ॥

ચક્રુર્નિશાં સન્ધિગતાં સમીક્ષ્ય વિભાવસોર્લોહિતરાગયુક્તામ્ ।
અવાપય કીર્તિ ચ યશશ્ચ લોકે વિજિત્ય શત્રૂંશ્ચ ધનઞ્જયોઽપિ ॥

યયૌ નરેન્દ્રૈઃ સહસોદરૈશ્ચ સમાપ્તકર્મા શિબિરં નિશાયામ્ ।
તતઃ પ્રજજ્ઞે તુમુલઃ કુરૂણાં નિશામુખે ઘોરતમઃ પ્રણાદઃ ॥

રણે રથાનામયુતં નિહત્ય હતા ગજાઃ સપ્તશતાર્જુનેન ।
પ્રાજ્યાશ્ચ સૌવીરગણાશ્ચ સર્વે નિપાતિતાઃ ક્ષુદ્રકમાલવાશ્ચ ॥

મહત્કૃતં કર્મ ધનઞ્જયેન કર્તું યથા નાર્હતિ કશ્ચિદન્યઃ ।
શ્રુતાયુરમ્બષ્ઠપતિશ્ચ રાજા તથૈવ દુર્મર્ષણચિત્રસેનૌ ॥

દ્રોણઃ કૃપઃ સૈન્ધવબાહ્લિકૌ ચ ભૂરિશ્રવાઃ શલ્યશલૌ ચ રાજન્ ।
અન્યે ચ યોધાઃ શતશઃ સમેતાઃ ક્રુદ્ધેન પાર્થેન રણસ્ય મધ્યે ॥

સ્વબાહુવીર્યેણ જિતાઃ સભીષ્માઃ કિરીટિના લોકમહારથેન ।
ઇતિ બ્રુવન્તઃ શિબિરાણિ જગ્મુઃ સર્વે ગણા ભારત યે ત્વદીયાઃ ॥

ઉલ્કાસહસ્રૈશ્ચ સુસમ્પ્રદીપ્તૈ- ર્વિભ્રાજમાનૈશ્ચ તથા પ્રદીપ્રૈઃ ।
કિરીટિવિત્રાસિતસર્વયોધા ચક્રે નિવેશં ધ્વજિની કુરૂણામ્ ॥