મહાભારત · અધ્યાય 6.52

એવં વ્યૂઢેષ્વનીકેષુ મામકેષ્વિતરેષુ ચ ।
કથં પ્રહરતાં શ્રેષ્ઠાઃ સમ્પ્રહારં પ્રચક્રિરે ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તથા વ્યૂઢેષ્વનીકેષુ સન્નદ્ધરુચિરધ્વજાઃ । તાવકાઃ પાણ્ડવૈઃ સાર્ધં યથાઽયુધ્યન્ત તચ્છૃણુ ।
અપારમિવ સન્દૃશ્ય સાગરપ્રતિમં બલમ્ ॥

તેષાં મધ્યે સ્થિતો રાજન્પુત્રો દુર્યોધનસ્તવ ।
અબ્રવીત્તાવકાન્સર્વાન્યુદ્ધ્યધ્વમિતિ દંશિતાઃ ॥

તે મનઃ ક્રૂરમાધાય સમભિત્યક્તજીવિતાઃ ।
પાણ્ડવાનભ્યવર્તન્ત સર્વ એવોચ્છ્રિતધ્વજાઃ ॥

તતો યુદ્ધં સમભવત્તુમુલં રોમહર્ષણમ્ ।
તાવકાનાં પરેષાં ચ વ્યતિષક્તરથદ્વિપમ્ ॥

મુક્તાસ્તુ રથિભિર્બાણા રુક્મપુઙ્ખાઃ સુતેજિતાઃક ।
સન્નિપેતુરકુણ્ઠાગ્રા નાગેષુ ચ હયેષુ ચ ॥

તથા પ્રવૃત્તે સન્ગ્રામે ધનુરુદ્યમ્ય દંશિતઃ ।
અભિપત્ય મહાબાહુર્ભીષ્મો ભીમપરાક્રમઃ ॥

સૌભદ્રે ભીમસેને ચ સાત્યકૌ ચ મહારથે ।
કૈકેયે ચ વિરાટે ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્ને ચ પાર્ષતે ॥

એતેષુ નરવીરેષુ ચેદિમત્સ્યેષુ ચાભિભૂઃ ।
વવર્ષ શરવર્ષાણિ વૃદ્ધઃ કુરુપિતામહઃ ॥

અભિદ્યત તતો વ્યૂહસ્તસ્મિન્વીરસમાગમે ।
સર્વેષામેવ સૈન્યાનામાસીદ્વ્યતિકરો મહાન્ ॥

સાદિનો ધ્વજિનશ્ચૈવ હતપ્રવરવાજિનઃ ।
વિપ્રદ્રુતરથાનીકાઃ સમપદ્યન્ત પાણ્ડવાઃ ॥

અર્જુનસ્તુ નરવ્યાઘ્રો દૃષ્ટ્વા ભીષ્મં મહારથમ્ ।
વાર્ષ્ણેયમબ્રવીત્ક્રુદ્ધો યાહિ યત્ર પિતામહઃ ॥

એષ ભીષ્મઃ સુસન્ક્રુદ્ધો વાર્ષ્ણેય મમ વાહિનીમ્ ।
નાશયિષ્યતિ સુવ્યક્તં દુર્યોધનહિતે રતઃ ॥

એષ દ્રોણઃ કૃપઃ શલ્યો વિકર્ણશ્ચ જનાર્દન ।
ધાર્તરાષ્ટ્રાશ્ચ સહિતા દુર્યોધનપુરોગમાઃ ॥

પાઞ્ચાલાન્નિહનિષ્યન્તિ રક્ષિતા દૃઢધન્વના ।
સોઽહં ભીષ્મં વધિષ્યામિ સૈન્યહેતોર્જનાર્દન ॥

તમબ્રવીદ્વાસુદેવો યત્તો ભવ ધનઞ્જય ।
એષ ત્વાં પ્રાપયિષ્યામિ પિતામહરથં પ્રતિ ॥

એવમુક્ત્વા તતઃ શૌરી રથં તં લોકવિશ્રુતમ્ ।
પ્રાપયામાસ ભીષ્મસ્ય રથં પ્રતિ જનેશ્વર ॥

ચલદ્બહુપાતકેન બલાકાવર્ણવાજિના ।
સમુચ્છ્રિતમહાભીમનદદ્વાનરકેતુના ॥

મહતા મેઘનાદેન રથેનામિતતેજસા ।
વિનિઘ્નન્કૌરવાનીકં શૂરસેનાંશ્ચ પાણ્ડવઃ ॥

પ્રાયાચ્છરણદઃ શીઘ્રં સુહૃદાં હર્ષવર્ધનઃ ।
તમાપતન્તં વેગેન પ્રભિન્નમિવ વારણમ્ ॥

ત્રસયનતં રણે શૂરાન્મર્દયન્તં ચ સાયકૈઃ . સૈન્ધવપ્રમુખૈર્ગુપ્તઃ પ્રાચ્યસૌવીરકેકયૈઃ ।
સહસા પ્રત્યુદીયાય ભીષ્મઃ શાન્તનવોઽર્જુનમ્ ॥

કો હિ ગાણ્ડીવધન્વાનમન્યઃ કુરુપિતામહાત્ ।
દ્રોણવૈકર્તનાભ્યાં વા રથી સંયાતુમર્હતિ ॥

તતો ભીષ્મો મહારાજ સર્વલોકમહારથઃ ।
અર્જુનં સપ્તતસપ્તત્યા નારાચાનાં સમાચિનોત્ ॥

દ્રોણશ્ચ પઞ્ચવિંશત્યા કૃપઃ પઞ્ચાશતા શરૈઃ ।
દુર્યોધનશ્રતુઃષષ્ટ્યા શલ્યશ્ચ નવભિઃ શરૈઃ ॥

સૈન્ધવો નવભિશ્ચૈવ શકુનિશ્ચાપિ પઞ્ચભિઃ ।
વિકર્ણો દશભિર્ભલ્લૈ રાજન્વિવ્યાધ પાણ્ડવમ્ ॥

સ તૈર્વિદ્ધો મહેષ્વાસઃ સમન્તાન્નિશિતૈઃ શરૈઃ ।
ન વિવ્યથે મહાબાહુર્ભિદ્યમાન ઇવાચલઃ ॥

સ ભીષ્મં પઞ્ચવિંશત્યા કૃપં ચ નવભિઃ શરૈઃ ।
દ્રોણં ષષ્ટ્યા નરવ્યાઘ્રો વિકર્ણં ચ ત્રિભિઃ શરૈઃ ॥

શલ્યં ચૈવ ત્રિભિર્બાણૈ રાજાનં ચૈવ પઞ્ચભિઃ ।
પ્રત્યવિધ્યદમેયાત્મા કિરીટી ભરતર્ષભ ॥

તં સાત્યકિર્વિરાટશ્ચ ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ ।
સૌભદ્રો દ્રૌપદેયાશ્ચ પરિવવ્રુર્ધનઞ્જયમ્ ॥

તતો દ્રોણં મહેષ્વાસં ગાઙ્ગેયસ્ય પ્રિયે રતમ્ ।
અભ્યવર્તત પાઞ્ચાલ્યઃ સંયુક્તઃ સહ સોમકૈઃ ॥

ભીષ્મસ્તુ રથિનાં શ્રેષ્ઠો રાજન્વિવ્યાધ પાણ્ડવમ્ ।
અશીત્યા નિશિતૈર્બાણૈસ્તતોઽક્રોશન્ત પાણ્ડવાઃ ॥

તેષાં તુ નિનદં શ્રુત્વા સહિતાનાં પ્રહૃષ્ટવત્ ।
પ્રવિવેશ તતો મધ્યં નરસિંહઃ પ્રતાપવાન્ ॥

તેષાં મહારથાનાં સ મધ્યં પ્રાપ્ય ધનઞ્જયઃ ।
ચિક્રીડ ધનુષા રાજઁલ્લક્ષં કૃત્વા મહારથાન્ ॥

ક્ષત્રિયાણાં શિરાંસ્યુગ્રૈઃ કૃન્તઞ્શસ્ત્રૈર્મહારથઃ . શૂન્યાન્કૃત્વા રથોપસ્થાન્વ્યચરત્ફલ્ગુનસ્તદા ।

તતો દુર્યોધનો રાજા ભીષ્મમાહ જનેશ્વરઃ ।
પીડ્યમાનં સ્વકં સૈન્યં દૃષ્ટ્વા પાર્થેન સંયુગે ॥

એષ પાણ્ડુસુતસ્તાત કૃષ્ણેન સહિતો બલી । યતતાં સર્વસૈન્યાનાં મૂલં નઃ પરિકૃન્તતિ ।
ત્વયિ જીવતિ ગાઙ્ગેય દ્રોણે ચ રથિનાં વરે ॥

ત્વત્કૃતે ચૈવ કર્ણોઽપિ ન્યસ્તશસ્ત્રો વિશામ્પતે । ન યુધ્યતિ રણે પાર્થાન્હિતકામઃ સદા મમ ।
સ તથા કુરુ ગાઙ્ગેય યથા હન્યેત ફલ્ગુનઃ ॥

એવમુક્તસ્તતો રાજન્પિતા દેવવ્રતસ્તવ ।
ધિક્ ક્ષાત્રં ધર્મમિત્યુક્ત્વા પ્રાયાત્પાર્થં રથં પ્રતિ ॥

ઉભૌ શ્વેતહયૌ રાજન્સંસક્તૌ પ્રેક્ષ્ય પાર્થિવાઃ ।
સિંહનાદાન્ભૃશં ચક્રુઃ શઙ્ખાન્દધ્મુશ્ચ મારિષત ॥

દ્રૌણિર્દુર્યોધનશ્ચૈવ વિકર્ણશ્ચ તવાત્મજઃ ।
પરિવાર્ય રણે ભીષ્મં સ્થિતા યુદ્ધાય મારિષ ॥

તથૈવ પાણ્ડવાઃ સર્વે પરિવાર્ય ધનઞ્જયમ્ ।
સ્થિતા યુદ્ધાય મહતે તતો યુદ્ધમવર્તત ॥

ગાઙ્ગેયસ્તુ રણે પાર્થમાનર્ચ્છન્નવભિઃ શરૈઃ ।
તમર્જુનઃ પ્રત્યવિધ્યદ્દશભિર્મર્મભેદિભિઃ ॥

તતઃ શરસહસ્રેણ સુપ્રયુક્તેન પાણ્ડવઃ ।
અર્જુનઃ સમરશ્લાઘી ભીષ્મસ્યાવારયદ્દિશઃ ॥

શરજાલં તતસ્તત્તુ શરજાલેન મારિષ ।
વારયામાસ પાર્થસ્ય ભીષ્મઃ શાન્તનવસ્તદા ॥

ઉભૌ પરમસંહૃષ્ટાવુભૌ યુદ્ધાભિનન્દિનૌ ।
નિર્વિશેષમયુધ્યેતાં કૃતપ્રતિકૃતૈષિણૌ ॥

ભીષ્મચાપવિમુક્તાનિ શરજાલાનિ શઙ્ઘશઃ ।
શીર્યમાણાન્યદૃશ્યન્ત ભિન્નાન્યર્જુનસાયકૈઃક ॥

તથૈવાર્જુનમુક્તાનિ શરજાલાનિ સર્વશઃ ।
ગાઙ્ગેયશરનુન્નાનિ પ્રાપતન્ત મહીતલે ॥

અર્જુનઃ પઞ્ચવિંશત્યા ભીષ્મમાર્ચ્છચ્છિતૈઃ શરૈઃ . ભીષ્મોપિ સમરે પાર્થં વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ ।

અન્યોન્યસ્ય હયાન્વિદ્ધ્વા ધ્વજૌ ચ સુમહાબલૌ ।
રથેષાં રથચક્રે ચ ચિક્રીડતુરરિન્દમૌ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો મહારાજ ભીષ્મઃ પ્રહરતાં વરઃ ।
વાસુદેવં ત્રિભિર્બાણૈરાજઘાન સ્તનાન્તરે ॥

ભીષ્મચાપચ્યુતૈસ્તૈસ્તુ નિર્વિદ્ધો મધુસૂદનઃ ।
વિરરાજ રણે રાજન્સપુષ્પ ઇવ કિંશુકઃ ॥

તતોઽર્જુનો ભૃશં ક્રુદ્ધો નિર્વિદ્ધં પ્રેક્ષ્ય માધવમ્ ।
સારથિં કુરુવૃદ્ધસ્ય નિર્બિભેદ શિતૈઃ શરૈઃ ॥

યતમાનૌ તુ તૌ વીરાવન્યોન્યસ્ય વધં પ્રતિ ।
ન શક્નુતાં તદાઽન્યોન્યમભિસન્ધાતુમાહવે ॥

તૌ મણ્ડલાનિ ચિત્રાણિ ગતત્પ્રત્યાગતાનિ ચ ।
અદર્શયેતાં બહુધા સૂતસામર્થ્યલાઘવાત્ ॥

અન્તરં ચ પ્રહારેષુ તર્કયન્તૌ પરસ્પરમ્ ।
રાજન્નન્તરમાર્ગસ્થૌ સ્થિતાવાસ્તાં મુહુર્મુહુઃ ॥

ઉભૌ સિંહરવોન્મિશ્રં શઙ્ખશબ્દં ચ ચક્રતુઃ ।
તથૈવ ચાપનિર્ઘોષં ચક્રતુસ્તૌ મહારથૌ ॥

તયોઃ શઙ્ખનિનાદેન રથનેમિસ્વનેન ચ ।
દારિતા સહસા ભૂમિશ્ચકમ્પે ચ નનાદ ચ ॥

નોભયોરન્તરં કશ્ચિદ્દદૃશે ભરતર્ષભ ।
બલિનૌ યુદ્ધદુર્ધર્ષાવન્યોન્યસદૃશાવુભૌ ॥

ચિહ્નમાત્રેણ ભીષ્મં તુ પ્રજજ્ઞુસ્તત્ર કૌરવાઃ ।
તથા પાણ્ડુસુતાઃ પાર્થં ચિહ્નમાત્રેણ જજ્ઞિરેક ॥

તયોર્નૃવરયોર્દૃષ્ટ્વા તાદૃશં તં પરાક્રમમ્ ।
વિસ્કમયં સર્વભૂતાનિ જગ્મુર્ભારતસંયુગે ॥

ન તયોર્વિવરં કશ્ચિદ્રણે પશ્યતિ ભારત ।
ધર્મે સ્થિતસ્ય હિ યથા ન કશ્ચિદ્વૃજિનં ક્વચિત્ ॥

ઉભૌ ચ શરજાલેન તાવદૃશ્યો બભૂવતુઃ ।
પ્રકાશૌ ચ પુનસ્તૂર્ણં બભૂવતુરુભૌ રણે ॥

તત્ર દેવાઃ સગન્ધર્વાશ્ચારણાશ્ચર્ષિભિઃ સહ ।
અન્યોન્યં પ્રત્યભાષન્ત તયોર્દૃષ્ટ્વા પરાક્રમમ્ ॥

ન શક્યૌ યુધિ સંરબ્ધૌ જેતુમેતૌ કથઞ્ચન ।
સદેવાસુરગન્ધર્વૈર્લોકૈરપિ મહારથૌ ॥

આશ્ચર્યભૂતં લોકેષુ યુદ્ધમેતન્મહાદ્ભુતમ્ ।
નૈતાદૃશાનિ યુદ્ધાનિ ભવિષ્યન્તિ કથઞ્ચન ॥

ન હિ શક્યો રણે જેતું ભીષ્મઃ પાર્થેન ધીમતા ।
સધનુઃ સરથઃ સાશ્વઃ પ્રવપન્સાયકાન્રણે ॥

તથૈવ પાણ્ડવં યુદ્ધે દેવૈરપિ દુરાસદમ્ ।
ન વિજેતું રણે ભીષ્મ ઉત્સહેત ધનુર્ધરમ્ ॥

આલોકાદપિ યુદ્ધં હિ સમમેતદ્ભવિષ્યતિ । ઇતિ સ્મ વાચોઽશ્રૂયન્ત પ્રોચ્ચરન્ત્યકસ્તતસ્તતઃ ।
ગાઙ્ગેયાર્જુનયોઃ સઙ્ખ્યે સ્તવયુક્તા વિશામ્પતે ॥

ત્વદીયાસ્તુ તદા યોધાઃ પાણ્ડવેયાશ્ચ ભારત ।
અન્યોન્યં સમરે જઘ્નુસ્તયોસ્તત્ર સમાગમે ॥

શિતધારૈસ્તથા સ્વઙ્ગૈર્વિમલૈશ્ચ પરશ્વધૈઃ ।
શરૈરન્યૈશ્ચ બહુભિઃ સસ્ત્રૈર્નાનાવિધૈરપિ ॥

ઉભયોઃ સેનયોઃ શૂરા ન્યકૃન્તન્ત પરસ્પરમ્ . વર્તમાને તથા ઘોરે તસ્મિન્યુદ્ધે સુદારુણે ।
દ્રોણપાઞ્ચાલ્યયો રાજન્મહાનાસીત્સમાગમઃ ॥