મહાભારત · અધ્યાય 6.5

નદીનાં પર્વતાનાં ચ નામધેયાનિ સઞ્જય ।
તથા જનપદાનાં ચ યે ચાન્યે ભૂમિમાશ્રિતાઃ ॥

પ્રમાણં ચ પ્રમાણજ્ઞ પૃથિવ્યા મમ સર્વતઃ ।
નિખિલેન સમાચક્ષ્વ કાનનાનિ ચ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

પઞ્ચેમાનિ મહારાજ મહાભૂતાનિ સન્ગ્રહાત્ ।
જગતીસ્થાનિ સર્વાણિ સમાન્યાહુર્મનીષિણઃ ॥

ભૂમિરાપસ્તથા વાયુરગ્નિરાકાશમેવ ચ ।
ગુણોત્તરાણિ સર્વાણિ તેષાં ભૂમિઃ પ્રધાનતઃ ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ ।
ભૂમેરેતે ગુણાઃ પ્રોક્તા ઋષિભિસ્તત્ત્વવેદિભિઃક ॥

ચત્વારોઽપ્સુ ગુણા રાજન્ગન્ધસ્તત્ર ન વિદ્યતે । શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ તેજસોઽથ ગુણાસ્ત્રયઃ ।
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ વાયૌ દ્વૌ અકાશે શબ્દ એવ તુ ॥

એતે પઞ્ચ ગુણા રાજન્મહાભૂતેષુ પઞ્ચસુ ।
વર્તન્તે સર્વલોકેષુ યેષુ ભૂતાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

અન્યોન્યં નાભિવર્તન્તે સામ્યં ભવતિ વૈ યદા ॥

યદા તુ વિષમીભાવમાવિશન્તિ પરસ્પરમ્ ।
તદા દેહૈર્દેહવન્તો વ્યતિરોહન્તિ નાન્યથા ॥

આનુપૂર્વ્યા વિનશ્યન્તિ જાયન્તે ચાનુપૂર્વશઃ ।
સર્વામ્યપરિમેયાણિ તદેષાં રૂપમૈશ્વરમ્ ॥

તત્રતત્ર હિ દૃશ્યન્તે ધાતવઃ પાઞ્ચભૌતિકાઃ ।
તેષાં મનુષ્યાસ્તર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે ॥

અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્તર્કેણ સાધયેત્ ।
પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યત્તુ તદચિન્ત્યસ્ય લક્ષણમ્ ॥

સુદર્શનં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વીપં તુ કુરુનન્દન ।
પરિમણ્ડલો મહારાજ દ્વીપોઽસૌ ચક્રસંસ્થિતઃ ॥

નદીજાલપ્રતિચ્છન્નઃ પર્વતૈશ્ચાભ્રસન્નિભૈઃ ।
પુરૈશ્ચ વિવિધાકારૈ રમ્યૈર્જનપદૈસ્તથા ॥

વૃક્ષૈઃ પુષ્પફલોપેતૈઃ સમ્પન્નધનધાન્યવાન્ ।
લવણેન સમુદ્રેણ સમન્તાત્પરિવારિતઃ ॥

યથા હિ પુરુષઃ પશ્યેદાદર્શે મુખમાત્મનઃ ।
એવં સુદર્શનદ્વીપો દૃશ્યતે ચન્દ્રમણ્ડલે ॥

દ્વિરશસ્તુ તતઃ પ્લક્ષો દ્વિરંશઃ શાલ્મલિર્મહાન્ . દ્વિરંશઃ પિપ્પલસ્તસ્ય દ્વિરંશશ્ચ કુશો મહાન્ ।
સર્વૌષધિસમાપન્નઃ પર્વતૈઃ પરિવારિતઃ ॥

આપસ્તતોઽન્યા વિજ્ઞેયાઃ શેષઃ સન્ક્ષેપ ઉચ્યતે ।
તતોઽન્ય ઉચ્યતે ચાયમેનં સન્ક્ષેપતઃ શ્રૃણુ ॥