મહાભારત · અધ્યાય 6.6

ઉક્તો દ્વીપસ્ય સન્ક્ષેપો વિધિવદ્બુદ્ધિમંસ્ત્વયા ।
તત્ત્વજ્ઞશ્ચાસિ સર્વસ્ય વિસ્તારં બ્રૂહિ સઞ્જય ॥

યાવાન્ભૂમ્યવકાશોઽયં દૃશ્યતે શશલક્ષણે ।
તસ્ય પ્રમાણાં પ્રબ્રૂહિ તતો વક્ષ્યસિ પિપ્પલમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવં રાજ્ઞા સ પૃષ્ટસ્તુ સઞ્જયો વાક્યમબ્રવીત્ । 6-6-3xઅ સઞ્જય ઉવાચ । પ્રાગાયતા મહારાજ ષડેતે વર્ષપર્વતાઃ ।
અવગાઢા હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ ॥

હિમવાન્હેમકૂટશ્ચ નિષધશ્ચ નગોત્તમઃ ।
નીલશ્ચ વૈદૂર્યમયઃ શ્વેતશ્ચ શશિસન્નિભઃ ॥

સર્વધાતુવિચિત્રશ્ચ શ્રૃઙ્ગવાન્નામ પર્વતઃ ।
એતે વૈ પર્વતા રાજન્સિદ્ધચારણસેવિતાઃ ॥

એષામન્તરવિષ્કમ્ભા યોજનાનિ સહસ્રશઃ ।
તત્ર પુણ્યા જનપદાસ્તાનિ વર્ષાણિ ભારત ॥

વસન્તિ તેષુ સત્વાનિ નાનાજાતીનિ સર્વશઃ . ઇદં તુ ભારતં વર્ષં તતો હૈમવતં પરમ્ ॥ 6-6-8અ તતઃ કિમ્પુરુષાવાસં વર્ષં હિમવતઃ પરમ્ । હેમકૂટાત્પરં ચૈવ હરિવર્ષં પ્રચક્ષતે ॥

દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ તુ ।
વ્રાગાયતો મહાભાગ માલ્યવાન્નામ પર્વતઃ ॥

તતઃ પરં માલ્યવતઃ પર્વતો ગન્ધમાદનઃ . પરિમણ્ડલસ્તયોર્મધ્યે મેરુઃ કનકપર્વતઃ ।
તરુણાદિત્યસન્કાશો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ ॥

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ષોડશાધઃ કિલ સ્મૃતઃ . ઊર્ધ્વં ચ ચતુરશીતિર્દ્વાત્રિંશન્મૂર્ધ્નિ વિસ્તૃતઃ ।
અધસ્તાચ્ચતુરશીતિર્યોજનાનાં મહીપતે ॥

ઊર્ધ્વમ્મધશ્ચ તિર્યક્વ મેરુરાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।
તસ્ય પાર્શ્વેષ્વમી દ્વીપાશ્ચત્વારઃ સસ્થિતા વિભો ॥

ભદ્રાશ્વઃ કેતુમાલશ્ચ જમ્બૂદ્વીપશ્ચ ભારત ।
ઉત્તરાશ્ચૈવ કુરવઃ કૃતપુણ્યપ્રતિશ્રયાઃ ॥

વિહગઃ સુમુખો યસ્તુ સુપર્ણસ્યાત્મજઃ કિલ ।
સ વૈ વિચિન્તયામાસ સૌવર્ણાન્વીક્ષ્ય વાયસાન્ ॥

મેરુરુત્તમમધ્યાનામધમાનાં ચ પક્ષિણામ્ ।
અવિશેષકરો યસ્માત્તસ્માદેનં ત્યજામ્યહમ્ ॥

તમાદિત્યોઽનુપર્યેતિ સતતં જ્યોતિષાં વરઃ ।
ચન્દ્રમાશ્ચ સનક્ષત્રો વાયુશ્ચૈવ પ્રદક્ષિણઃ ॥

સપર્વતો મહારાજ દિવ્યપુષ્પફલાન્વિતઃ ।
ભવનૈરાવૃતઃ સર્વૈર્જામ્બૂનદપરિષ્કૃતૈઃ ॥

તત્ર દેવગણા રાજન્ગન્ધર્વાસુરરાક્ષસાઃ ।
અપ્સરોગણસંયુક્તાઃ શૈલે ક્રીડન્તિ સર્વદા ॥

તત્ર બ્રહ્મા ચ રુદ્રશ્ચ શક્રશ્ચાપિ સુરેશ્વરઃ ।
સમેત્ય વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્યજન્તેઽનેકદક્ષિણૈઃ ॥

તુમ્બુરુર્નારદશ્ચૈવ વિશ્વાવસુર્હહાહુહૂઃ ।
અભિગમ્યામરશ્રેષ્ઠાંસ્તુષ્ટુવુર્વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ ॥

સપ્તર્ષયો મહાત્માનઃ કશ્યપશ્ચ પ્રજાપતિઃ ।
તત્ર ગચ્છન્તિ ભદ્રં તે સદા પર્વણિ પર્વણિ ॥

તસ્યૈવ મૂર્ધન્યુશનાઃ કાવ્યો દૈત્યૈર્મહીપતે ।
ઇમાનિ તસ્ય રત્નાનિ તસ્યેમે રત્નપર્વતાઃ ॥

તસ્માત્કુબેરો ભગવાંશ્ચતુર્થં ભાગમશ્રુતે ।
તતઃ કલાંશં વિત્તસ્ય મનુષ્યેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ॥

પાર્શ્વે તસ્યોત્તરે દિવ્યં સર્વર્તુકુસુમૈશ્ચિતમ્ ।
કર્ણિકારવનં રમ્યં શિલાજાલસમુદ્ગતમ્ ॥

તત્ર સાક્ષાત્પશુપતિર્દિવ્યૈર્ભૂતૈઃ સમાવૃતઃ ।
ઉમાસહાયો ભગવાન્રમતે ભૂતભાવનઃ ॥

કર્ણિકારમયી માલાં બિભ્રત્પાદાવલમ્બિનીમ્ ।
ત્રિભિર્નેત્રૈઃ કૃતોદ્યોતસ્ત્રિભિઃ સૂર્યૈરિવોદિતૈઃ ॥

તમુગ્રતપસઃ સિદ્ધાઃ સુવ્રતાઃ સત્યવાદિનઃ ।
પશ્યન્તિ નહિ દુર્વૃત્તૈઃ શક્યો દ્રુષ્ટું મહેશ્વરઃ ॥

તસ્ય શૈલસ્ય શિખરાત્ક્ષીરધારા નરેશ્વર ।
વિશ્વરૂપાઽપરિમિતા ભીમનિર્ઘાતનિઃસ્વના ॥

પુણ્યા પુણ્યતમૈર્જુષ્ટા ગઙ્ગા ભાગીરથી શુભા ।
પ્લવન્તીવ પ્રવેગેન હ્રદે ચન્દ્રમસઃ શુભે ॥

તયા હ્યુત્પાદિતઃ પુણ્યઃ સ હ્રદઃ સાગરોપમઃ ।
તાં ધારયામાસ તદા દુર્ધરાં પર્વતૈરપિ ॥

શતં વર્ષસહસ્રાણાં શિરસૈવ મહેશ્વરઃ ।
મેરોસ્તુ પશ્ચિમે પાર્શ્વે કેતુમાલો મહીપતે ॥

જમ્બૂખણ્ડે તુ તત્રૈવ મહાજનપદો નૃપ ।
આયુર્દશસહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્ર ભારત ॥

સુવર્ણવર્ણાશ્ચ નરાઃ સ્ત્રિયશ્ચાપ્સરસોપમાઃ ।
અનામયા વીતશોકા નિત્યં મુદિતમાનસાઃ ॥

જાયન્તે માનવાસ્તત્ર નિષ્ટપ્તકનકપ્રભાઃ ।
ગન્ધમાદનશ્રૃઙ્ગેષુ કુબેરઃ સહ રાક્ષસૈઃ ॥

સંવૃતોઽપ્સરસાં સઙ્ઘૈર્મોદતે ગુહ્યકાધિપઃ ।
ગન્ધમાદનપાર્શ્વે તુ પર ત્વપરગણ્ડિકાઃ ॥

એકાદશસહસ્રાણિ વર્ષાણાં પરમાયુષઃ . તત્ર કૃષ્ણા નરા રાજંસ્તેજોયુક્તા મહાબલાઃ ।
સ્ત્રિયશ્ચોત્પલવર્ણાભાઃ સર્વાઃ સુપ્રિયદર્શનાઃ ॥

નીલાત્પરતરં શ્વેતં શ્વેતાદ્ધૈરણ્યકં પરમ્ ।
વર્ષમૈરષ્વતં રાજન્નાનાજનપદાવૃતમ્ ॥

ધનુઃસંસ્થે મહારાજ દ્વે વર્ષે દક્ષિણોત્તરે ।
ઇલાવૃત્તં મધ્યમં તુ પઞ્ચ દીર્ઘાણિ ચૈવ હિ ॥

ઉત્તરોત્તરમેતેભ્યો વર્ષમુદ્રિચ્યતે ગુણૈઃ ।
આયુઃપ્રમાણમારોગ્યં ધર્મતઃ કામતોઽર્થતઃ ॥

સમન્વિતાનિ ભૂતાનિ તેષુ વર્ષેષુ ભારત ।
એવમેષા મહારાજ પર્વતૈઃ પૃથિવી ચિતા ॥

હેમકૂટસ્તુ સુમહાન્કૈલાસો નામ પર્વતઃ . 6-6-41બ્યત્ર વૈશ્રવણો રાજન્ગુહ્યકૈઃ સહ મોદતે ॥

તત્ર દેવો મહાદેવો નિત્યમાસ્તે સહોમયા ।
શીતે શિલાતલે રમ્યે દેવર્ષિગણપૂજિતઃક ॥

અસ્ત્યુત્તરેણ કૈલાસં મૈનાકં પર્વતં પ્રતિ ।
હિરણ્યશ્રૃઙ્ગઃ સુમહાન્દિવ્યો મણિમયો ગિરિઃ ॥

તસ્ય પાર્શ્વે મહદ્દિવ્યં શુભ્રં કાઞ્ચનવાલુકમ્ ।
રમ્યં બિન્દુસરો નામ યત્ર રાજા ભગીરથઃ ॥

દૃષ્ટ્વા ભાગીરથીં ગઙ્ગામુવાસ બહુલાઃ સમાઃ ।
યૂપા મણિમયાસ્તત્ર ચૈત્યાશ્ચાપિ હિરણ્મયાઃ ॥

તત્રેષ્ટ્વા તુ ગતઃ સિદ્ધિં સહસ્રાક્ષો મહાયશાઃ ।
સ્રષ્ટા ભૂતપતિર્યત્ર સર્વલોકાન્સનાતનાન્ ॥

ઉપાસ્યતે તિગ્મતેજા યત્ર ભૂતૈઃ સમન્તતઃ ।
નરનારાયણૌ બ્રહ્મા મનુઃ સ્થાણુશ્ચ પઞ્ચમઃ ॥

તત્ર દિવ્યા ત્રિપથગા પ્રથમં તુ પ્રતિષ્ઠિતા ।
બ્રહ્મલોકાદપક્રાન્તા સપ્તધા પ્રતિપદ્યતે ॥

વસ્વૌકસારા નલિની પાવની ચ સરસ્વતી ।
જમ્બૂનદી ચ સીતા ચ ગઙ્ગા સિન્ધુશ્ચ સપ્તમી ॥

અચિન્ત્યા દિવ્યસન્કાશા પ્રભોરેષૈવ સંવિધિઃ ।
ઉપાસતે યત્ર સત્રં સહસ્રયુગપર્યયે ॥

દૃશ્યાઽદૃશ્યા ચ ભવતિ તત્ર તત્ર સરસ્વતી ।
એતા દિવ્યાઃ સપ્ત ગઙ્ગાસ્ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતાઃ ॥

રક્ષાંસિ વૈ હિમવતિ હેમકૂટે તુ ગુહ્યકાઃ ।
સર્પા નાગાશ્ચ નિષધે ગોકર્ણં ચ તપોવનમ્ ॥

દેવાસુરાણાં સર્વેષાં શ્વેતપર્વત ઉચ્યતે । ગન્ધર્વા નિષધે નિત્યં નીલે બ્રહ્મર્ષયસ્તથા ।
શ્રૃઙ્ગવાંસ્તુ મહારાજ દેવાનાં પ્રતિસઞ્ચરઃ ॥

ઇત્યેતાનિ મહારાજ સપ્ત વર્ષાણિ ભાગશઃ ।
ભૂતાન્યુપનિવિષ્ટાનિ ગતિમન્તિ ધ્રુવાણિ ચ ॥

તેષામૃદ્ધિર્બહુવિધા દૃશ્યતે દૈવમાનુષી ।
અશક્યા પરિસંખ્યાતું શ્રદ્ધેયા તુ બુભૂષતા ॥

યાં તુ પૃચ્છસિ માં રાજન્દિવ્યામેતાં શશાકૃતિમ્ । પાર્શ્વે શશસ્ય દ્વે વર્ષે ઉક્તે યે દક્ષિણોત્તરે ।
કર્ણૌ તુ શાકદ્વીપશ્ચ કાશ્યપદ્વીપ એવ ચ ॥

તામ્રપર્ણીશિરો રાજઞ્છ્રીમાન્મલયપર્વતઃ ।
એતદ્દ્વિતીયં દ્વીપસ્ય દૃશ્યતે શશસંસ્થિતમ્ ॥