મહાભારત · અધ્યાય 6.4

એવમુક્ત્વા યયૌ વ્યાસો ધૃતરાષ્ટ્રય ધીમતે ।
ધૃતરાષ્ટ્રોઽપિ તચ્છ્રુત્વા ધ્યાનમેવાન્વપદ્યત ॥

સ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા વિનિઃશ્વસ્ય મુહુર્મુહુઃ ।
સઞ્જયં સંશિતાત્માનમપૃચ્છદ્રતર્ષભ ॥

સઞ્જયેમે મહીપાલાઃ શૂરા યુદ્ધાભિનન્દિનઃ ।
અન્યોન્યમભિનિઘ્નન્તિ શસ્ત્રૈરુચ્ચાવચૈરિહ ॥

પાર્થિવાઃ પૃથિવીહેતોઃ સમભિત્યજ્ય જીવિતમ્ ।
ન વા શામ્યન્તિ નિઘ્નન્તો વર્ધયન્તિ યમક્ષયમ્ ॥

ભૌમમૈશ્વર્યમિચ્છન્તો ન મૃષ્યન્તે પરસ્પરમ્ ।
મન્યે બહુગુણા ભૂમિસ્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥

બહૂનિ ચ સહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ ।
કોટ્યશ્ચ લોકવીરાણાં સમેતાઃ કુરુજાઙ્ગલે ॥

દેશાનાં ચ પરીમાણં નગરાણાં ચ સઞ્જય ।
શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વેન યત એતે સમાગતાઃ ॥

દિવ્યબુદ્ધિપ્રદીપેન યુક્તસ્ત્વં જ્ઞાનચક્ષુષા ।
પ્રભાવાત્તસ્ય વિપ્રર્ષેર્વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

યથાપ્રજ્ઞં મહાપ્રાજ્ઞ ભૌમાન્વક્ષ્યામિ તે ગુણાન્ ।
શાસ્ત્રચક્ષુરવેક્ષસ્વ નમસ્તે ભરતર્ષભ ॥

દ્વિવિધાનીહ ભૂતાનિ ચરાણિ સ્થાવરાણિ ચ ।
ત્રસાનાં ત્રિવિધા યોનિરણ્ડસ્વેદજરાયુજાઃ ॥

ત્રસાનાં ખલુ સર્વેષાં શ્રેષ્ઠા રાજઞ્જરાયુજાઃ ।
જરાયુજાનાં પ્રવરા માનવાઃ પશવશ્ચ યે ॥

નાનારૂપધરા રાજંસ્તેષાં ભેદાશ્ચતુર્દશ ।
વેદોક્તાઃ પૃથિવીપાલ યેષુ યજ્ઞાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

ગ્રામ્યાણાં પુરુષાઃ શ્રેષ્ઠાઃ સિંહાશ્ચારણ્યવાસિનામ્ ।
સર્વેષામેવ ભૂતાનામન્યોન્યેનોપજીવનમ્ ॥

ઉદ્ભિઞ્જાઃ સ્થાવરાઃ પ્રોક્તાસ્તેષાં પઞ્ચૈવ જાતયઃ ।
વૃક્ષગુલ્મલતાવલ્લ્યસ્ત્વક્સારાસ્તૃણજાતયઃ ॥

તેષાં વિંશતિરેકોના મહાભૂતેષુ પઞ્ચસુ ।
ચતુર્વિશતિરુદ્દિષ્ટા ગાયત્રી લોકસમ્મતા ॥

ય એતાં વેદ ગાયત્રીં પુણ્યાં સર્વગુણાન્વિતામ્ ।
તત્ત્વેન ભરતશ્રેષ્ઠ સ લોકે ન પ્રણશ્યતિ ॥

અરણ્યવાસિનઃ સપ્ત સપ્તૈષાં ગ્રામવાસિનઃ ।
સિંહા વ્યાઘ્રા વરાહાશ્ચ મહિષા વારણાસ્તથા ॥

ઋક્ષાશ્ચ વાનરાશ્ચૈવ સપ્તારણ્યાઃ સ્મૃતા નૃપ ।
ગૌરજાવિમનુષ્યાશ્ચ અશ્વાશ્વતરગર્દભાઃ ॥

એતે ગ્રામ્યાઃ સમાખ્યાતાઃ પશવઃ સપ્ત સાધુભિઃ ।
એતે વૈ પશવો રાજન્ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ ॥

ભૂમૌ ચ જાયતે સર્વં ભૂમૌ સર્વં વિનશ્યતિ ।
ભૂમિઃ પ્રતિષ્ઠા ભૂતાનાં ભૂમિરેવ સનાતનમ્ ॥

યસ્ય ભૂમિસ્તસ્ય સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
તત્રાતિગૃદ્ધા રાજાનો વિનિઘ્નન્તીતરેતરમ્ ॥